Baǵzy babalarymyz balalaryna at qoıýda salt pen dástúrge barynsha júgingen. Muny Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekterinen de tabamyz. Ol yrym, ádep-ǵuryptar týraly aıta kelip: «Bolashaqta bir jaqsylyq bolýyn tilep aıtylatyn ádep-ǵuryptar da yrym dep aıtylady. Máselen, bireýdiń uly joq bolyp, áıeli qyz týa berse, ol sońǵy bir qyzynyń atyn Ultýǵan, Maıkót qoıady, ondaǵy oıy kelesi balam ul bolsyn degendik» dep jazady.
Osyndaı yrymmen qoıatyn esimder basqa ulttarda da kóp. Máselen, balalary shetineı bergen jaǵdaıda túrkimender kelesi týǵan ulyna Dýrdy, ózbekter Tohta, Mahkam (myǵym, myqty), qazaqtar men qyrǵyzdar Toqtamys, Turar, Turaǵul dep at qoıady.
Otbasynda qyzbala kóp bolyp, ulǵa zárý adamdar da osyndaı yrymdarǵa júginedi. Qazaqtar mundaıda qyzyna Ulbosyn, Ultýar, Qyztýmas, Jańyl, Jańylsyn, Toqtasyn dep at qoıady. Al túrkimender Ister, daǵystandyqtar Qyztýman, qyrǵyzdar Býrýlchı (Burylshy), Toqtabýbý, Altaıdaǵy soıottar Kerechok dep at telıdi. Eger alty ne jeti qyzdan soń ul tapsa, áke-sheshesi sońǵy qyzyn «qutty boldy, maıkót qyzym» dep erekshe erkeletip otyrady. Otbasynda biryńǵaı qyzbala dúnıege kelgende sońǵy qyzdy erkekshe kıindirip qoıatyn da yrym bar.
Musylman halqy kóbine ul-qyzdaryn jyn-shaıtannan, ibilisten saqtandyrý úshin perzentterine eleýsiz, tipti keıde ersi at ta qoıa beredi. Ortalyq Azııa halyqtarynda uldaryna Itbaı, Kúshikbaı dep at qoıý úrdisi búginge deıin jalǵasyp keledi. Sondaı-aq kavkaz halyqtary (osetın, kabardın) otbasynda bala turmasa jańa týǵan balaǵa ıtke baılanysty at qoıady. Olar balany alyp ketetin shaıtandar ıtten qorqady dep túsingen. «He» býyny ıt degen maǵyna beredi. Arabtar osyǵan baılanystyryp Hesan, Hameıd, Herzet degen at qoıady. Qumyqtar Aqmysyq, Kúshik dep balalaryna at qoıatyn bolǵan. Kýtaısı grýzınderi de balaǵa ıt atyn qoıǵan. Bala naýqastanyp qalǵan jaǵdaıda oǵan ýaqytsha ıttiń atyn bergen. Qazaqtarda da «ıt tıdi» degen yrym bar. Balalary shetineı bergen otbasylardyń perzentterine ıt atyn telýi ıakýttarda da bar eken. Olardyń arasynan Maıtrýk, Býrgas degen at estiseńiz, bul ıtke baılanysty qoıylǵan dep uǵyna berińiz. Oral bashqurttarynda Kúshik esimdi adamdar kóp. Kagın tatarlary It, altaılyqtar Itkóden degen atty jıi qoldanady.
Jańa týǵan nárestege kóz tımes, shaıtan, ibilis almas úshin ersileý esim beretin ádet tek bizde ǵana emes, basqa da halyqtarda bar. Aıtalyq, osetın halqy Qońyz degen esimdi balalaryna qınalmaı qoıa salady. Qazaqtar Itbaı, Kúshik, Kúshikbaı, Kótibar degen esimderdi kóz tımes úshin qoıypty.
Ertede balasy turaqtamaǵan úı perzentterin ázireıilden qorǵaý úshin ony basqa úıge aparyp tastaǵan. Eki-úsh kúnnen soń balasyn qaıtadan satyp alǵan. Mundaı yrym ózbekterde, tájikterde, qumyqtarda da kezdesedi. Qazaqtardyń Satypaldy, Satylǵan degen esimderi osy yrymǵa qatysty.
Ferǵana ózbekteri balalaryn aman saqtap qalý úshin perzentterin basqa áıeldiń baýyryna salady. Ol áıel balany apta boıy baǵady. Sosyn áke-sheshesi balany satyp alýǵa barady. Balany baqqan áıelge káde-syıyn jasap, perzentin qaıta satyp alady. О́zbekterde de Satypaldy degen attyń jıi kezdesýi osydan shyqqan. Olar qyzǵa «Satqyn» degen de at qoıa beredi.
Balalaryn túrli pále-jaladan saqtaý úshin qazaqtar eleýsiz, ersileý, qorash at qoısa aman turady degen babalarymyzdyń osy bir qojanasyr qylyǵy zamanynyń zańǵar aqyny Qadyr Myrza Áliniń óleńine de ilikti. Aqynnyń «Qazaqy qýlyq» atty óleńinen úzindi bereıik:
Oılaýǵa árkim erikti,
Berilgen babam oıǵa myń.
Qudaıdan sosyn kóripti,
Balasy turmaı qoıǵanyn.
...Odan soń týǵan balanyń,
Toıyna túıe soıypty.
Shýlatyp baıtaq dalany,
Shoqpyt dep atyn qoıypty.
Qazaqtyń qyrda jeldegen,
Qylyǵy so bir unaıdy:
Aldanyp júrip pendeden,
Aldamaq bolǵan Qudaıdy!
Já, aqynnan asyryp aıta almaspyz. Kisi esimi kórki men aqylyna saı kelip tursa qandaı ǵanıbet!
Biraq biz ul-qyzdarymyzdyń óse kele qalaı qalyptasatynyn bilmeımiz ǵoı. Bastysy, «balany jastan» dep balańyzǵa sana men saltty besikten bastap sińirý kerek dep oılaımyz. Sonda árbir jetkinshek óz esimine laıyq tulǵa bolyp qalyptasady.
Sabyrbek OLJABAI