Týǵan jer tarıhynda belgisiz qalyp, týǵan aýdan túgili, barsha qazaq eline elenbeı qalyp otyrǵan ardaq tutar arysymyz bar. Ol – Dinmuhammed Sultanǵazın. Anyqtala qoımaǵan jáne ekiushty derek boıynsha, Reseıde Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetin bitirgen, alǵashqy ult baspasóziniń biri «Dala ýalaıaty» gazetiniń redaktory bolǵan Dinmuhammed Sultanǵazın Ult azattyq kóterilis kezinde Kenesary hannyń senimdi serigi bolǵan Qudaımende sultannyń balasy, ıaǵnı Sultanǵazy sultan urpaqtarynyń biri bolsa kerek.
Belgili ólketanýshy Iý.Popov folklorıst ǵalym G.Potanın týraly «Poslednaıa pýteshestvıe Grıgorııa Potanına» atty tarıhı tanymdyq maqalasynda bylaı dep jazady: «V tom, chto Karkaralınskıı ýezd deıstvıtelno bogat legendamı G.N.Potanın ýbedılsıa eshe neskolko let nazad. V 1853 godý, vo vremıa poezdkı ýchenogo v aýl otsa Chokana Valıhanova – Chıngıza Valıevıcha, raspolojennogo v ýrojıshe, Syrymbet Kokchetavskogo ýezda Akmolınskoı oblastı, ego soprovajdal ıýnyı stýdent Peterbýrgskogo ýnıversıteta D.Sýltangazın. Rodılsıa Sýltangazın na beregah rekı Tokraý, berýsheı nachalo v otrogah Kyzylaraıskıh gor. Molodoı chelovek zapısal po prosbe G.N.Potanına skazkı rodnyh mest. Dolgoe vremıa karkaralınskıe skazkı Sýltangazına prolejalı v portfele redaksıı «Jıvaıa starına» ı bylı napechatany tolko v 1916 godý s predıslovıem ı pod redaksıeı G.N.Potanına».
Biraq nege ekeni belgisiz osy tulǵa týraly biletinimiz az. Dinmuhammed Sultanǵazınniń ómiri men taǵdyr-talaıy týraly ne tóreler shejirelerinde, ne aýdan tarıhy týraly áńgimelerde mardymdy eshteńe aıtylmaǵan da jazylmaǵan. Á.Bókeıhannyń «Tańdamaly» (1995) eńbeginde jáne HV tomdyq shyǵarmalar jınaǵyndaǵy Aqtoǵaı tóreleriniń atatek taratylýynda da, T.Jaqsybaıulynyń «Shejiresindegi» (1999) «Aqtoǵaı aýdanyndaǵy tóre urpaqtary» taraýynda da Sultanǵazy Bókeevten taraıtyn urpaqtar qatarynda Dinmuhammedtiń esimi eshbir jerde atalmaıdy. Sonymen qatar osy aıtýly tulǵa týraly ult jýrnalıstıkasy tarıhyn zertteýshiler de tereńdep bara almaı júr.
Dinmuhammed Sultanǵazın – «Túrkistan ýalaıaty» gazeti redaktory bolǵan Shahmardan Ibragımovtan keıin qazaqtan shyqqan ekinshi redaktor. 1888-1902 jyldary shyqqan «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarýdy uıymdastyrýshy jáne alǵashqy basshysy. Ol – Qarqaraly ýeziniń halyq aýyz ádebıetiniń úlgilerin jınap-jarııalaǵan aýdan tarıhynan shyqqan tuńǵysh folklorıst ǵalym. Ol – Toqyraýyn bolysynan shyqqan alǵashqy jýrnalıst, pýblısıst, aýdarmashy.
Sózimizdiń taban tireıtin tiregine Iý.Popovtyń sózin aldyq qoı. Ony bul avtor aspannan alyp otyrǵan joq. G.N.Potanın ony «V dome poslednogo kazahskogo sarevıcha» atty maqalasynda týra osylaısha atap turyp jazǵan bolatyn. Negizinde D.Sultanǵazınniń «Dala ýalaıaty» gazetiniń redaktory bolǵany týraly alǵash pikir bildirgen Aqseleý Seıdimbek bolatyn. Ol óziniń «Dalanyń aýyzsha tarıhnamasy» eńbeginde Aqtoǵaı aýdanyn aralaǵanda el ishinde ataqty «jyndy» Ysqaqpen kezdesip birneshe ret áńgimeleskenin jazady. Sondaǵy Ysqaq qarııanyń aıtqan áńgimesin «Qazaqtyń beıpil sózderi» eńbeginde bylaı dep jazyp qaldyrypty:
«Úlken handar joıylyp, qalyń qazaqty Reseı úkimeti qyryq jilik etken bas ıesiz zamanda Bókeı «Bes Meıram» urpaǵyna han bolǵan. Shyńǵys han urpaǵynan taraıtyn Kókjal Baraqtan Bókeı týady. Bókeıdiń ózinen toǵyz ul bolǵan. Sol toǵyzdyń úlkeni Shyńǵys dep atalǵan. Shyńǵystan Jamantaı týady. Jamantaı kezinde Alshynbaı, Qunanbaı, Janaq aqyn, Soqyr Shóje, Táttimbettermen dámdes bolǵan Qarqaralyda «Han Jamantaı» atanyp turdy. Bókeıdiń ekinshi balasy – Sultanǵazy. Sultanǵazydan Qudaımende men Daıyr týady. Jańaǵy men sóz etip otyrǵan Daıyr osy. Qudaımendeden Dinmuhambet týady. Bul úlken ákesiniń atyna jazylyp, Dinmuhambet Sultanǵazın bolyp, kezinde «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarǵan adam. Dinmuhambettiń ákesi Qudaımende óz tusynda Kenesarymen kóńili jarasqan dos bolyp, kómek kórsetken.
Bókeı hannyń taǵy bir balasy Batyr sultan bolǵan. Batyrdan Myrzataı, Rústem degen eki ul týǵan. Rústemine ánshilik, kúıshilik aqyndyq qonǵan ónerpaz adam eken. Kezinde Janaq aqynmen aıtysqa túsken. Al Myrzataıdan Nurmaǵambet týady, odan Álıhan týady».
A.Seıdimbek Ysqaq aqsaqaldan jazyp alǵan osy «Dinmuhambet Sultanǵazın kezinde «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarǵan adam» degen derekti ne sebepten indete izdep, naqty dáleldeýge umtylmaǵany da túsinikti. Sebebi keńes dáýirinde bul Álıhan tulǵasyna baılanysty jabyq taqyryptardyń biri bolatyn-dy. Buǵan qosa qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyn alǵash ǵylymı zertteýshi H.Bekhojın jáne onyń zertteýlerine súıengen basqalar da birinen soń biri «Dala ýalaıatynyń» redaktory dep osy kisimen attas bolyp keletin semeılik Dinmuhammed Sultanǵazındi jazyp, búkil ǵylymı ortada tujyrymdap tastady. Ol kezde olarǵa qarsy «bularyń qalaı?» deıtin adam shyqpady. Sondyqtan aqtoǵaılyq tórelerden shyqqan Dinmuhammed Sultanǵazın tulǵasynyń ǵylymı aınalymdar men tarıhı derekterde nege burmalanyp júrgenin anyqtaıyq. Ol úshin eń áýeli «Dala ýalaıaty» gazeti degenimiz qandaı jarııalanym bolǵandyǵy týraly toqtalyp ketelik. Sebebi, fılolog, jýrnalıst mamandar bolmasa, kóp jurt bile bermeýi múmkin.
«Dala ýalaıatynyń gazeti» – 1888 jyldyń 1 qańtarynan 1902 jyldyń 12 sáýirine deıingi aralyqta Omby qalasynda aptasyna bir ret shyǵyp turǵan basylym. Gazettiń eń bastapqydaǵy redaktorlary retinde sanalǵan jáne basylymnyń qazaqshasyn úzbeı redaksııalaǵan general-gýbernator kanselıarııasynyń aǵa tilmashy Eshmuhamed Abylaıhanov pen Dinmuhammed Sultanǵazınder bolatyn.
Ulttyq baspasóz qarlyǵashtarynyń biri «Dala ýalaıaty» gazetiniń jaryq kórýi kıeli qazaq halqynyń ótken ǵasyrdaǵy mádenı ómirindegi eleýli oqıǵa boldy.
1894 jyly osy orys tilindegi «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazeti «Kırgızskaıa stepnaıa gazeta» degen ataýǵa ózgergen kezde, qazaq tilindegi qosymshasy «Dala ýalaıaty» gazeti degen atpen shyǵa bastady. Onyń búkil qazaq halqynyń oı-sanasyn oıatýdaǵy mańyzy zor ekenin túsingen patshalyq bılik aqyry 1902 jyly jaýyp, «Selskohozıaıstvennyı lıstok» dep el rýhanııatyndaǵy rólin múlde tómendetip jiberdi. Sebebi gazet basqarmasy mańaıyna qazaqtyń erkin oıly oqyǵan azamattarynyń toptasa bastaýynan patsha jandarmerııasy qatty seskendi. Onyń ústine 1905 jylǵy alǵashqy orys revolıýsııasynyń da dúmpýi jaqyndap qalǵan edi. Egemendikke deıin uly pedogog Ybyraıdyń «orys dosy» dep maqtap júrgen N.Ilmınskııimiz «Osobye prıbavlenıe k Akmolınskım oblastnym vedomostıam» shyqqanyna týra bir jyl bolǵanda «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazetiniń jergilikti buratana halyqqa arnalyp qazaq tilinde shyǵatyn qosymshasyn tez arada jabý kerek. Ol týzemesterdiń oı-sanasyn oıatýǵa jáne oqý-bilimge umtylýy men óz tarıhyn bilýge degen qulshynysyn joǵarylatyp bara jatyr» dep general-gýbernatorlyqqa talap-aryz túsirgen.
Qatań senzýra jaǵdaıynda shyqsa da, sol ultjandy jýrnalıster patsha ókimetiniń otarlaý saıasatyna narazylyqty tuspaldap aıta bildi.
Ult tarıhynda osyndaı erekshe oryn alatyn «Dala ýalaıaty» gazetiniń alǵashqy redaktorlarynyń biri Dinmuhammed Sultanǵazın bolǵan. Alash urandy bar qazaqtyń kósemi Á.Bókeıhanǵa jáne Alashorda úkimetine baılanysty teris kózqaras osy bir ardaqty tulǵanyń tarıhtan óz ornyn alýǵa kesirin tıgizdi. Ol úshin bizge fılosofııalyq uǵym boıynsha teristi teristeý, ıaǵnı qateni durystaý kerek bolyp tur. Al jýrnalıstıkadaǵy «Dala ýalaıaty» gazetiniń tarıhyna arnalǵan barsha ǵylymı ádebıette onyń alǵashqy redaktory boldy dep jazylatyn Dinmuhammed Sultanǵazın múlde basqa adam. «Bul kim edi?» degen suraqqa «Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedııada» S.О́zbekuly degen avtordyń jazǵan maqalasy arqyly jaýap berelik. Onda: «Sultanǵazın Dinmuhammed (10.5. 1867 – Semeı q. – 1917, Baký q.) – qoǵam qaıratkeri, alǵashqy qazaq zııalylarynyń biri. Ákesi Ǵazy Bolatuly Ýálı hannyń Ǵubaıdolla degen úlken ulynyń balasy. Sultanǵazın ákesiniń tikeleı yqpalymen Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetine oqýǵa túsedi. 1891 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti shyǵystaný fakýltetiniń arab, parsy, túrik, tatar tilderi bólimine aýysady. Bul fakýltetti bitirgen soń 1895 jyly zań fakýltetine túsip, 1897 jyly aıaqtaıdy. 1898-1902 jyldary qazaq dalasynda eki tilde shyǵyp turǵan «Dala ýalaıaty» gazetinde redaktor jáne aýdarmashy bolyp qyzmet etedi. Sol jyldary ol eki tilge birdeı pýblısıst, aýdarmashy, aqyn, zań jáne til ǵylymynyń iri mamany retinde tanylady... Sultanǵazın 1896 jyly Aqmola oblysy Kóksheteý ýezine qazaq halqynyń ańyz-áńgimelerin jınaýǵa barǵan G.Potanınmen birge júrip ańyz-ertegilerdi orysshaǵa aýdaryp bergen. 1910 jyldan ómiriniń sońyna deıin Bakýdegi musylmandardy oqytatyn dinı ortalyqta shyǵys tilderinen sabaq bergen» degen ómirbaıandyq derek berilgen.
Osy boıynsha alyp qarasaq, birneshe burmalanǵan kúmándi pikirlerge tap bolamyz. Birinshiden, avtor «Ákesi Ǵazy Bolatuly Ýálı hannyń Ǵubaıdolla degen úlken ulynyń balasy» degeni shyndyqtyń aýylynan alys jatyr. Eger Ǵubaıdollanyń úlken uly Ǵazynyń balasy bolsa, nege Bolatuly bolyp tur? Ýálıhannyń úlken uly, Orta júzdiń murager sultany Ǵubaıdolla Ýálıhanov týraly derekterde týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary belgisiz dep jazylǵan. Shoqan Ýálıhanov pen G.N.Potanınniń jazǵan eńbekterinde Ǵubaıdolla Ýálıhannyń alǵashqy áıelinen, al Shyńǵys sońǵy áıeli Aıǵanymnan týǵan dep jazylǵany belgili. Al ómir súrgen jyldaryn Ǵalym Qadiráliuly óziniń «Jylǵara Baıtoqın» degen zertteýinde: «1832-1838 jyldar aralyǵynda Kókshetaý dýanynyń aǵa sultany bolyp Ǵubaıdolla qaıta saılanady. Polkovnık dárejesine deıin kóteriledi. Ǵubaıdolla Ýálıhanov shamamen 1777 jyly týyp 1851 jyldary qaıtys bolǵan. Ol altyn medalmen jáne «Aǵa sultan Ǵ.Ýálıhanov» dep jazylǵan altyn qylyshpen marapattalǵan. О́miriniń sońǵy jyldarynda otyryqshylyqqa kóship, Qopa kóliniń mańyna jáne Býrabaıdaǵy Qyzylaǵashta ózine arnap úı salǵyzady. Biraq Ǵubaıdolla Kenesary Qasymulynyń kóterilisin qoshtady dep aıyptalyp, Sibirge «Itjekkenge» jer aýdarylady, sodan tek 1847 jyly ǵana oralǵan (8 jyl júrip), 1851 jyly ol qaıtys bolady» dep naqty kórsetken. Osyǵan saı alyp qarasaq, 1867 jyly týǵan dep kórsetilip otyrǵan bul semeılik D.Sultanǵazınniń Ǵubaıdolla Ýálıhanovtyń balasy Bolattyń uly Ǵazy sultannan týǵandyǵyn shejirelik derekter rastamaıdy. Onyń Kókshetaý jerinde emes, Semeı qalasynda týýy da kúdik keltiredi.
Ekinshiden, týǵan jyly 1867 dep taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur. Al «Dala ýalaıaty» gazeti 1888 jyly ashyldy. Sonda bul D.Sultanǵazın gazet ashylǵan jyly bar-joǵy 21 jasta ǵana jáne Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde oqýda júr. Bul biz joǵaryda jazǵan «Gazettiń eń bastapqydaǵy redaktorlary retinde sanalǵan jáne basylymnyń qazaqshasyn úzbeı redaksııalaǵan general-gýbernator kanselıarııasynyń aǵa tilmashy E.Abylaıhanov pen D.Sultanǵazınder bolatyn» degen sózimizge múlde qaıshy.
Eldiń bárin shatastyryp júrgen de – D.Sultanǵazınniń Sankt-Peterbýrgte oqýy. Ulttyq qoǵamdyq saıası jýrnal «Aqıqat» 1994 jylǵy №10 sanynda zań ǵylymdarynyń kandıdaty Sáken Sozaqbaevtyń «Jeti jurttyń tilin bilgen» degen zertteý maqalasyn «Tulǵalar tuǵyry» aıdarymen jarııalady. Maqala semeılik D.Sultanǵazınniń ómirine, qyzmetine arnalǵan. Onda: «Dinmuhammed Sultanǵazın ákesiniń yqpalymen 1890 jyly Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetine oqýǵa túsedi, biraq ony bitirmeıdi. Ol Reseı halyq aǵartý mınıstri I.D.Delıanovke ótinish jazyp, Tomsk ýnıversıtetinen Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetine aýystyrýdy suraıdy. Mınıstrdiń kelisimimen 1891 jyly tamyz aıynda Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti shyǵystaný fakýltetiniń arab, parsy, túrik, tatar tilderi bólimine stýdent bolyp qabyldanady. 1895 jyly shyǵystaný fakýltetin birinshi dárejeli dıplommen úzdik bitirip shyǵady da, sol jyly zań fakýltetine túsýge ótinish beredi. 1897 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip, zańger mamandyǵynyń dıplomyn alady: ol – eki mamandyq boıynsha ýnıversıtettik bilim alǵan tuńǵysh qazaq, 7 tilde – arab, parsy, túrik, tatar, orys, fransýz, qazaq tilderinde erkin oqyǵan, – dep turyp jazylǵan. Sonda ol osy 7 jyl boıy oqý qýyp júrgeninde «Dala ýalaıaty» gazetiniń ashylýy men basylymnyń qazaqshasyn úzbeı redaksııalaǵan, maqalalar jazǵan general-gýbernator kanselıarııasynyń aǵa tilmashy E.Abylaıhanovpen birge jasalǵan jumystarǵa ol qaı jerde júrip úlgerdi degen suraq eshkimdi tolǵandyrmaǵan.
Úshinshiden, 1891 jyly Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti shyǵystaný fakýltetiniń arab, parsy, túrik, tatar tilderi bólimine aýysyp, bul fakýltetti bitirgen soń 1895 jyly zań fakýltetine túsip, 1897 jyly aıaqtaǵan semeılik D.Sultanǵazınniń bul jyldary Omby qalasynda shyǵyp turǵan «Dala ýalaıaty» gazetinde redaktor bolýy esh múmkin emes. Onyń qısyny kelmeıtinin bilgen S.О́zbekuly «Ulttyq ensıklopedııada»: «1898-1902 jyldary qazaq dalasynda eki tilde shyǵyp turǵan «Dala ýalaıaty» gazetinde redaktor jáne aýdarmashy bolyp qyzmet etedi», dep gazettiń tek sońǵy tórt jylyndaǵy kezeńdi ǵana enshilep bergen.
Biz «Dala ýalaıaty» gazetiniń alǵashqy redaktory Dinmuhammed Sultanǵazın bolǵan degen pikirdi aıtýdy durys dep sanaımyz. Ol úshin ázirshe myna tórt derekke ǵana súıenemiz: Aldymen, ǵalym G.Potanınniń «stýdent Peterbýrgskogo ýnıversıteta D.Sýltangazın. Rodılsıa Sýltangazın na beregah rekı Tokraý, berýsheı nachalo v otrogah Kyzylaraıskıh gor» degen sózi. Odan keıin Ysqaq aqsaqaldyń «Qudaımendeden Dinmuhambet týady. Bul úlken ákesiniń atyna jazylyp, Dinmuhambet Sultanǵazın bolyp, kezinde «Dala ýalaıaty» gazetin shyǵarǵan adam» degen sózderi. Sonymen qatar Ǵalym Ahmedovtiń «Alash alash bolǵanda» kitabynda D.Sultanǵazın «XIX ǵasyrda oqyǵandar» tiziminde – №14-shi, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1998 jylǵy tamyzdaǵy sanynda «Erteden el tanyǵan joǵary bilimdi qazaqtar týraly» degen maqalada №19-shy retpen jazylǵan. Biraq onyń týǵan jeri birese Semeı nemese Qarqaraly dep jazylady. Aqtoǵaı aýdany sol kezdegi ákimshilik bólinister boıynsha Semeı gýbernııasy, Qarqaraly ýeziniń quramyna kirgendigi de osy qatelesýge negiz bolyp júrgeni anyq. Al G.N.Potanın naqtylap, «Toqyraýyn boıynda týǵan» dep kórsetkeni daýsyz shyndyq. Osy Ǵ.Ahmedovtiń: «D.Sultanǵazın týysy Raıymjan Bókeıhanovtyń aıtýy boıynsha, ómiriniń sońǵy jyldarynda Bakýde dáriger bolyp qyzmet istegen. Sonda qaıtys bolǵan. Bakýge qalaı ketkeni belgisiz» dep jazǵan pikiri de eskerýsiz qalyp júr. Árıne, aqtoǵaılyq ta, semeılik te Dinmuhammed Sultanǵazınderdiń ǵumyr baıany men taǵdyr-talaıy áli de zertteýdi jáne dáleldeýdi qajet etetini túsinikti.
Jandos SMAǴUL,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
QARAǴANDY