Analar aýyrtpalyǵy alańdatady

– «Asyraı almaıtyndaryń bar, nege taba beresińder?» degen sózi óńmenimnen ótip ketti ǵoı, aǵa...

Aıgúl monshaqtaǵan kóz jasyn tógip-tógip jiberdi. Tamaǵyna tyǵylǵan óksikti tunshyǵa basyp, kókiregin qars aıyrardaı aýyr kúrsindi. Sál qozǵalaq­taǵan aldyndaǵy nárestesin qos qolymen aıalaı terbetip, úlbiregen tompaq betterinen emirene ıiskep qoıady.

– «Asyraı almaıtyndaryń bar, nege taba beresińder?» degen sózi óńmenimnen ótip ketti ǵoı, aǵa...

Aıgúl monshaqtaǵan kóz jasyn tógip-tógip jiberdi. Tamaǵyna tyǵylǵan óksikti tunshyǵa basyp, kókiregin qars aıyrardaı aýyr kúrsindi. Sál qozǵalaq­taǵan aldyndaǵy nárestesin qos qolymen aıalaı terbetip, úlbiregen tompaq betterinen emirene ıiskep qoıady.

– Aǵataı-aý, osy qazaqtyń qazaqqa aıtatyn sózi me? 6 myń teńgesin bermese, bermeı-aq qoısyn. Bárinen de kózi ashyq, oqyǵan qandasymyzdyń ashy tili qarnymdy ashyrdy. «Úkimet saǵan saýyn sıyr emes. Alaqan jaımaı, jumysqa shyq! Tipti asyraı almasań, myna kishkentaılaryn balalar úıine tapsyr», deıdi. O toba, qaı qazaq anasy kózi tirisinde balasyn jetimder úıine óz erkimen beripti?! Odan da ólgenim artyq qoı. Men Úkimetten ne alyppyn? Buldaǵany kópbalaly anaǵa beretin 6 myń teńge járdemaqysy ǵoı. Keregi joq...

Ashyna sóılegen Aıgúl býlyǵa jylap sábıin baýyryna basqan kúıi sol sátte aıaldamaǵa kelip toqtaǵan avtobýsqa minip ketti. Oǵan jaq ashyp, til qata almaı mańdaıym tasqa tıgendeı eseńgirep, aıaldamada aıaǵymmen jer shuqyp, qala berdim...

Aıgúl Qyzylorda oblysynyń týmasy eken. Qudaı qosqan qosaǵy Jarqynmen otasqandaryna on jyl bolǵanda balalardyń bolashaǵy úshin aýyz sýǵa zar bolǵan aýyldaryn tastap, Astanaǵa kóship kelipti. Sodan beri de úsh-tórt jyldyń órnegi aýypty. Qala shetindegi bireýdiń saıajaıyn jalǵa alyp, ýaqytsha baspana jasap, Jarqyn qurylysqa jumysqa kiripti. Tórt balanyń kıim-keshegin bútindep, endi es jııa bastaǵanda aýyr qasiretke tap boldy. Qurylysta júrgen Jarqyn bıikten qulap, mert boldy. Osy kishkentaıyna aıaǵy aýyr Aıgúl tórt balasyn qushaqtap, ańyrap qalypty. Jarqynnyń janazasyn ótkerip, aman-esen aıaq-qolyn baýyryna jınaǵan soń shıetteı balalaryna kómek surap, áleýmettik mekemelerdiń tabaldy­ryǵyn tozdyryp júrgen kezi eken.

Bul rette memleket tarapynan Aıgúlge tıesili eki járdemaqy túri bar. Onyń birinshisi – asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylarǵa beriletin járdemaqy, ekinshisi kópbalaly analarǵa beriletin memlekettik járdemaqy. Taǵdyrdyń jazýymen qorǵansyz qalǵan Aıgúldiń shıetteı balalaryna bul járdemaqylardyń ekeýi de buıyrmaıtyn kórinedi. Jarqyn men Aıgúl kezinde musyl­man jolymen nekelerin meshitte qıdyryp, AHAJ mekemelerinde tirkelmegen eken. Sondyqtan Aıgúldiń otbasyna asyraý­shysynan aıyrylǵandyǵyna baılanysty tıesili járdemaqy berilmeıdi. Kópbalaly ana retinde Aıgúlge aı saıyn 3,9 (AEK) aılyq eseptik kórsetkish kóleminde, ıaǵnı 6428 teńge járdemaqy berilýi kerek. Biraq Aıgúl shıetteı balalarymen bireýdiń saıajaıynda turatyndyqtan, eshqaıda tirkelmegen, qalalyq esepke kirmeıtindikten oǵan bul mardymsyz járdemaqy da berilmeıtin bolypty...

«Jalǵyz balasy bardyń shyǵar-shyqpas jany bar da, tórt balasy bardyń tóbeden salǵan joly bar, on balasy bardyń on jerden alar maly bar», degen ataly sózdi tý etken qazaq qoǵamynda kópbalaly analarǵa degen qatygezdik qaıdan shyqty?! Aqsha saýǵan myna arsyz zamannyń aryny qaıtpasa, ashynǵan analardy arandatyp alýymyz da ábden múmkin. Arandaǵan degen sol emes pe, ótken jyly Almatyda ústine benzın quıyp, ózine-ózi ot qoıǵan ana ólimi zamanymyzdyń «adam – qoǵam baılyǵy» degen jalǵan uranynyń kúlin kókke ushyrdy.

О́tken jylǵy mamyr aıynda Almaty qalasy Alataý aýdanynyń soty «Uljan» shaǵyn aýdanyndaǵy kópbalaly ana Svetlana Turǵanbaeva otbasymen turatyn úıin zańsyz satyp aldy degen uıǵarymmen, kópbalaly otbasyn óz páterlerinen kúshtep shyǵarý týraly sheshim shyǵarady. Barlyq jıǵan-tergenin osy baspanany satyp alýǵa jumsaǵan kópbalaly ana adal aqshasyna alǵan úıdi bosatýdan bas tartty. «Shash al dese, bas alatyn» sot oryndaýshylary ananyń zaryna qulaq asqan joq. 2012 jylǵy 24 mamyr kúni sot oryndaý­shylary quqyq qorǵaý organdary ókilderin ákelip, kópbalaly otbasynyń dúnıe-múlkin dalaǵa laqtyryp, shyryldaǵan áıelder men balalardy úıden súırep shyǵara bastady. Bul qorlyqqa shydamaı ashynǵan ana sot orynd aý­shylary men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri aldynda ústine benzın quıyp, otqa orandy.

Denesin túgel tereń kúıik shalǵan kópbalaly anany jedel jetken dárigerler de aman alyp qala almady. Balalarynyń bas­panasy úshin mert bolǵan ana ólimine bir jyl tolar-tolmastan Almaty qalasy Alataý aýdanynyń soty bul isti qaıta qarap, óz sheshimderin ózgertip, marqum Svetlana Turǵanbaevanyń úıin balalaryna qaldyrý týraly sheshim shyǵardy. Kópbalaly otbasyn satyp alǵan úılerinen kúshtep shyǵarý týraly osydan bir jyl buryn qabyldanǵan sot áreketi zańsyz eken. O toba, Alataý aýdany sotynyń alǵashqy sheshimin de, baspanany kópbalaly otbasyna qaldyrý týraly sońǵy sheshimdi de shyǵarǵan aýdandyq sottyń bir sýdıasy – О́mirzaq Serımov degen kórinedi. Adam taǵdyryn oıynshyq qylǵan bul qandaı qoǵam, kópbalaly anany ólimge dýshar etken bul qandaı zań?!.

Sonda óz eli, óz jerinde – aıaly atamekenin­de kópbalaly analardy kóztúrtki qylyp, qoǵa­mymyzdyń bir múshesi retindegi járdem­­­aqy­synan qaǵyp, baspanalarynan qýǵanymyz qalaı?! «Alty ul tapqan anany hanym dese bo­lady», dep altyn qursaq analaryn hannan artyq qadirlegen qazaq edik qoı. Endi ne kó­rindi? Keshegi zulmat zaman, qan-qasap kezeń – HH ǵasyrdyń zobalańdarynan ult retinde jo­ıylýdyń az-aq aldynda qalǵan qazaqty demo­grafııalyq tragedııadan qutqaryp qalǵan da qazaqtyń altyn qursaq kópbalaly analary emes pe. Táýelsizdik alyp, tórtkúl dú­nıege tanylyp, búginde bórkin aspanǵa atyp júr­gen barsha qazaqtyń da, baılyqqa bók­­ken jańa qazaqtyń da shyqqan tuǵyry – ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kúrt qaý­laǵan aýyldardaǵy kópbalaly otbasylar edi ǵoı. «Qulan da óz qaǵynan ózi jerimeıdi». Ende­she, kópbalaly anany mensinbeıtin, kópbalaly otbasyn kóztúrtki etken bılik qaıdan shyqty?!

Osy kúni bıik minberlerden «halyq sanyn ósirý kerek, sanymyz óspeı, myna ulan-ǵaıyr dalamyzǵa ıe bola almaımyz», dep upaı jınap, is júzinde kópbalaly otbasylarynyń kóbeıýine jasyryn qarsylyq jasaýshylardyń qatary kóbeıip barady. Jergilikti jerlerde «kúnderin kóre almaı otyryp, bala tapqannan basqa qoldarynan eshteńe kelmeıdi», dep kópbalaly analardy nemketti músirkeý, tipti, ashyq kinálaý kózqarasy qalyptasqan. «Bir bala tapqan men on bala tapqannyń beıneti birdeı» nemese «shańyraqta neǵurlym bala kóp bolsa, soǵurlym olardyń densaýlyǵy da, tolyqqandy azamat bolyp jetilý dárejesi de tómen bolady», dep ókiletti oryndardyń minberlerinde turyp sáýegeısıtinder de tabylyp jatyr.

Jalǵan! Bir bala týyp, ósirgen ardaqty ana bolsa, on bala týyp, ósirgen – on márte ardaq­­­ty ana. Al kópbalaly áýletten shyqqan bala­­­lardyń shymyr da shynyqqan, oı-órisi keń, adamgershiligi joǵary bolatyndyǵyn ómir­diń ózi áldeqashan dáleldegen. Bala týýǵa shynaıy jaǵdaı jasap, halyq sanynyń artýyna jan-jaqty qoldaý kórsetý memleket paryzy. Strategııalyq turǵyda demografııalyq dá­ıek­temesi joq memlekettiń bolashaǵy da bulyńǵyr.

Elimizdiń erteńi, táýelsizdigimizdiń qorǵany kópbalaly otbasylaryna kómek kórsetý máselesine kelgende, «Úkimetke alaqan jaımańdar, memleket saýyn sıyr emes qoı», dep memleket múddesin qorǵaǵysh «bilimpazdar» kóbeıdi. Aý, sonda kimnen qorǵamaq? Ana men balanyń aýzynan jyryp, bıýdjetin qampıtqan úkimet kimge kerek? «Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, sol baıbalamshylar kópbalaly analarǵa bıýdjetten beriletin memlekettik járdemaqy mólsherin bile me eken? Keıbireýler aıtyp júrgendeı, «balalardyń járdemaqysymen kúneltip, jumys istemeıdi» deıtindeı kópbalaly otbasylar shekesi qanshalyqty shylqyp otyr?

Sonymen, tórt jáne odan da kóp bala tapqan analarǵa tórtinshi, besinshi, t.b. balalary týǵanda 50AEK (80900) teńge kóleminde bir rettik járdemaqy jáne 3,9 AEK (6428 teńge) kólemindegi aı saıynǵy járdemaqy tólenedi. Al jeti bala taýyp, «Altyn alqa», alty bala ósirip «Kúmis alqa» taqqan analarǵa aı saıynǵy járdemaqy kólemi 3,9 AEK-ten 6 AEK-ke deıin (6428 teńgeden 9888 teńgege deıin) arttyrylǵan. Mine, qazaqtyń ulan-ǵaıyr jomart dalasynyń qoınaýyndaǵy shıkizat qazynasymen jarty álemdi asyrap otyrǵan memlekettiń kópbalaly analarǵa beretin kómegi osy. Myna jahandaný soǵysy shıelenisip bara jatqan zamanda ult retinde saqtalyp qalý úshin qazaq sanyn kóbeıtý negizgi strategııalyq maqsaty bolyp tabylatyn Úkimettiń kópbalaly otbasylaryna jasaıtyn jan-jaqty «qamqorlyǵy» bul.

Damyǵan elderde memleket tarapynan ana men balaǵa beriletin tólemder Qazaq­­standa beriletin járdemaqylardan ondaǵan ese artyq. Máselen, Anglııada aıaǵy aýyr áıelderge aı saıyn 1 myń eýro kóleminde járdem­aqy tólense, Germanııada ba