Sóz túzeldi, jas býyn, sen de túzel

BUU-nyń joǵaryda atalǵan resmı qujaty dúnıe júzi jastarynyń kó­keıkesti problemalarymen qatar, olar­dyń sheshilý joldary men tásil­de­rin de nazardan tys qaldyrmaǵan. Endeshe, Qazaqstannyń da búkilálemdik qoǵam­dastyqtyń belsendi múshesi eke­nin es­ker­sek, bedeldi halyqaralyq uıym­nyń atalǵan qujatyna arqaý bol­ǵan jas­tar máseleleriniń bizdiń elge qa­ty­sy bar.

Elimizde táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri jastardyń taǵdyry men bolashaǵyna jetkilikti mán berilip kele jatyr deýge tolyq ne­giz bar. Sonyń eń bir jarqyn kó­ri­nisi Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı bastamasy­men qolǵa alynǵan «Bolashaq» baǵdar­la­ma­sy. Sol baǵdarlamaǵa sáıkes, táýel­siz­diktiń alǵashqy jylynan bastap, eldegi ekonomıkalyq qıynshylyqtarǵa qara­mastan, memleketimiz elimizdiń erteńi úshin talantty jastarymyzdy álemniń ozyq elderiniń ǵylym-bili­mi­nen sýsyndaýǵa, tehnologııalaryn ıge­rýge turaqty túrde jiberip otyrdy. Sońǵy jyldary Qazaq eli osy «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha bilim alyp kelgen jastardyń ıgiligin kó­rip, jemisin de jeı bastady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta óz qyzmetine kiriskeli beri eldegi jas býynǵa erekshe kóńil bólýde. Osy ar­qy­­ly elimizde jastardy jalpy­qo­ǵam­­dyq úderisterge qosý maqsatynda yn­ta­­landyrý sharalary iske asyrylyp, olardyń ózin ózi kórsetý men óz armandaryn júzege asyrýy úshin memlekettik deńgeıde keshendi saıasattar jasala bas­tady.

Q.Toqaev prezıdenttik qyzmetke kiriskennen keıin, elimizde qazirgi tańda ár bir jas azamattyń tolyqqandy damýyna arnalǵan jan-jaqty tetik­ter jasaqt­aýdyń joldary naqty qa­ras­ty­ry­la bastady. Máselen, áleý­met­tik-ekonomıkalyq turǵydan, memleket jastar men jas otbasylardyń ekono­mı­kalyq ahýalyn jaqsartý, tabys deń­geıin kóterý, uzaq merzimdi nesıe berýdiń kezeńdik júıesin engizý, basqa da ekonomıkalyq kómek túrleri arqy­ly bilim alý múmkindigin keńeıtý, isker­lik belsendiligin arttyrý, baspana má­se­lesin tolyqqandy sheshý úshin qu­qyq­tyq, uıymdastyrýshylyq jaǵdaı ja­saýdyń barlyq sharalary qolǵa aly­na bastady. Sondaı-aq Q.Toqaev pre­zı­dent­tik qyzmetke kirisken alǵashqy kún­derde-aq elimizdegi jastar saıasaty jó­ninde ıgi betburystar bolatynyn ashyq málimdedi.

Memleket basshysy retinde Qasym-Jomart Toqaev jastardyń taǵdyry men bolashaǵyna, eldegi belgili áleýmettik top retinde emes, olarǵa eldiń bolashaǵy, ulttyń taǵdyry, eldiń erteńgi egesi retinde qarap, sanaly jáne strategııalyq turǵydan erekshe mán berip otyr. Oǵan kóz jetkizý úshin Q.Toqaevtyń 2019 jyldyń 2 sáýiri kúni respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» jáne «Aiqyn» gazetterine bergen suhbatyndaǵy: «Jastar saıasatynda, jastar tárbıesinde naýqan­shyl­dyqqa, tıimdiligi tómen sharalardy uıymdastyrýǵa jol bermeý kerek. Júıeli ári keshendi áleýmettik zertteý júrgizý arqyly jastardyń muń-muqtajyn, maqsat-múddelerin anyqtap, jastar saıasatyn sol qajettilikterge jaýap beretin deńgeıde uıymdastyrý mańyzdy. Biz jastarǵa bilim berýdi aldyńǵy qatarǵa qoıamyz. Tek bilim ǵana emes, otansúıgishtik rýhta tárbıeleý isin de basty nazarda ustaý kerek», degen joldardy oqysaq ta jetkilikti.

Prezıdent Q.Toqaev óziniń jastar saıasaty jónindegi keshendi oılaryn birtindep júzege asyryp keledi. Atap aıtqanda, 2019 jyldyń 12 maýsymy kúni Qazaqstannyń jańa basshysy Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi jasaqtalatyny týraly: «Jas urpaqqa arnaıy aıtatyn sózim bar. Sizder Qazaq­­s­tannyń damý jolynda sheshýshi ról atqara­syzdar. Progrestiń qozǵaýshy kúshi bolasyzdar. Sizder eń úlken armandaryńyzdy iske asyrýlaryńyz qajet. Oǵan qoldaý kórsetý – meniń basty mindetim. Jas ári daryndy bas­shylardy memlekettik qyzmettiń bar­lyq deńgeıinde joǵarylatý maqsa­tyn­­da Prezıdenttik kadrlyq rezerv ja­saq­ta­la­dy», dep el halqyna málim­de­gen bolsa, atalǵan oı-josparyn jyl ótpesten júzege asyrǵan Memleket basshysy 2020 jyldyń 15 qańtary kúni Aqordada Prezıdenttik kadr rezervine engen 300 jaspen kezdesý ótkizdi.

Osylaısha sózden naqty iske kóshken Memleket basshysy jastarǵa arna­ǵan sózinde olardyń aldynda turǵan naqty mindetterge toqtaldy. Iаǵnı, Pre­zı­de­nttik kadr rezervine kirgen jas­tar­men «Kadrlyq rezervke ótý degenimiz joǵary laýazymdy qyzmetke ornalasý ǵana emes. Bul – ult úshin, el úshin, halyq úshin aıanbaı ter tógý degen sóz. Ár zamanda kez kelgen halyqtyń bilimdi jáne bilikti azamattarynyń ortaq múd­de­ge toptasatyn kezeńi bolady. Osy­­laısha ultty bıikke jeteleıtin, jańa­sha damýǵa bastaıtyn shoǵyr qa­lyp­­ta­sa­dy» degen sekildi ózekti de soq­taly oı­larymen bólisti.

Iá, Qasym-Jomart Kemeluly durys aıtady: «Ár zamanda kez kelgen halyqtyń bilimdi jáne bilikti aza­mat­tarynyń ortaq múddege toptasa­tyn kezeńi bolady». Ásirese eldegi jas býyn ózderiniń ótkir ıdeıalarymen, tyń oılarymen, jigerli jáne shapshań qımyl-áreketimen, kreatıvti rýhymen ylǵı da óz dáýirindegi «ortaq múdde» jolynda tez toptasa alady. Sóıtip óz zamanynyń kóshbasshylary ári muzjarǵyshtary bolady. Arǵy dáýirlerge barmaı-aq, HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq jastaryn aıtaıyqshy. Olardyń belgili bir bóliginiń iri saıa­sı ortalyqtarda oqýy, sol tarıhı ke­zeń­de­gi saıası oqıǵalardy tikeleı kó­zi­men kórip kýá bolýy, qoǵamdyq jań­ǵy­rý jolyna qadam basqan orys qoǵa­myn­daǵy demokratııalyq kúshter men aǵym­dar­dyń yqpalyn basynan keshirýi – olardyń qoǵamdyq kózqarastarynyń kemeldenýine, saıası belsendiliginiń artýyna áser etpeı qoımady. Olar osy tarıhı kezeńdegi ártúrli saıası oqıǵalarǵa qatynasyp, qazaq halqynyń arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi jáne alǵash ret qoǵamdyq uıymdarǵa toptasa bastady. Sóıtip XX ǵasyrdyń basynda qazaq halqyn órge súırer, ult qamy úshin ómirlerin sarp eter zııaly qaýymnyń shoǵyry qalyptasty. Olar ózderi qurǵan «Alash» partııasy jáne qozǵalysy arqyly ultty oıatý men órke­nıetke jetkizýdegi jastardyń sheshý­shi rólin tolyq kórsetip berdi. Sol alashshyl jastardyń saıası jáne aza­mattyq belsendiliginiń arqasynda KSRO qurylǵannan keıin bolsa da, qazaq eliniń shekarasy aıqyndalyp, Qazaq avtonomııasy quryldy. Búgingi qazaq memlekettiliginiń túp tamyry, negizi sonda jatyr. Mine, jas býynnyń qudireti!

Al 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi qazaq jastarynyń totalıtarlyq júıe men otarshyldyq ezgige tózbeıtin, bos­tan rýhtyń egesi ekendigin jalpaq ja­han­ǵa kórsetti.

Jastardyń boıyndaǵy asyl qasıet pen olarǵa degen senimniń óte-móte mańyzdy ekendigin eskergen Q.Toqaev Pre­zıdenttik kadrlyq rezervine engen jastarmen kezdesýde sóılegen sózin­de: «Sońǵy jyldary búkil álemde bolyp jatqan narazylyq tolqyny – ózgerýge degen jahandyq suranysty aıqyn kórsetip berdi. Adamzat tórtin­shi ónerkásiptik revolıýsııany bas­tan keshirýde. Alaıda memlekettik bas­qa­rý­dyń qaǵıdattary neshe ondaǵan jyldar boıy ózgergen joq. Qazaqstanǵa qo­ǵamnyń qajettilikterine saı keletin, mem­leketti tıimdi, ádiletti basqarýdyń jańa úlgisi qajet. Sonymen qatar ol eń zamanaýı tehnologııalardy qoldanýǵa negizdelýi kerek», dep atap kórsetti.

Demek, «ózgerýge degen qoǵamdyq suranysty» kim qanaǵattandyra alady? Árıne, jastar! «Memlekettik basqarýdyń qaǵıdattaryn» jańartýǵa qabiletti áleýmettik top kimder? Árıne, jastar! «Qoǵamnyń qajettilikterine saı keletin, memleketti tıimdi, ádiletti basqarýdyń jańa úlgisin» tabatyn, qalyptastyratyn kimder? Árıne, jas­tar! Memleket basqarýda «eń zamanaýı tehnologııalardy qoldanýǵa» qabiletti adamdar kimder? Árıne, jastar!

HH ǵasyr basyndaǵy Alash qoz­ǵa­lysyna uıytqy bolǵan jastar qazaq ultynyń patrıottyq rýhyn eń bıik shyńǵa shyǵaryp ketti. Halyq olardy sol úshin qadirleıdi. Sol úshin umytpaıdy.

Memlekettiń gúldenýi men ulttyń damýy úshin ár dáýirdiń óz azamattaryna júkteıtin tarıhı mindetteri bolady. Sol tarıhı mindetterdi der kezinde oryndaǵan ult qana ýaqytty bosqa ótkizbegen, zamannan artta qalmaǵan, oraıdy qoldan bermegen, tipti ýaqyttan ozyp jumys istegen halyq bolyp esepteledi.

Bul rette, myna máseleniń basyn ashyp aıtýǵa tıispiz. Iаǵnı, belgili bir dáýir turǵyndarynyń ishindegi jas býyn, bul – sol qoǵamdaǵy eń belsendi jáne eń qýatty kúsh. Sondyqtan qaı kezde de, qaı elde de memlekettiń úmiti de, ulttyń bolashaǵy da sol eldegi jastardyń rýhanı bet-beınesimen tikeleı baılanysty. Ol úshin eń áýeli memleket jastardy belsendi túrde qoldaýy, olardyń aıaǵynan tik turyp, armandaryn júzege asyrýyna, el isine aralasýyna tolyqtaı jaǵdaı jasaýy kerek. «Ne ekseń, sony orasyń» deıdi dana halqymyz. Demek, biz búgin jastarymyzdy qalaı, qaı baǵytta baýlysaq, erteńgi bolashaǵymyz solaı bolmaq. Sondyqtan da Qasym-Jomart Kemeluly ylǵı da: «Qazaqstan – jas ári jastardyń memleketi! Jastarymyz – damýdyń qozǵaýshy kúshi. Barlyq memlekettik organdardyń mindeti – jastardyń ózin ózi jaqsy tanytýyna jaǵdaı jasaý jáne olardyń oń bastamalaryna qoldaý kórsetý» ekenin basa dáriptep keledi. Demek, «alǵa qoı­ǵan maqsattaryna qol jetkizip, ózin-ózi damytýǵa talpynǵan jastarǵa» mem­lekettiń shynaıy qoldaýy qajet. Eli­mizdegi jas býyn óz elinde óz bo­la­shaq­­taryna qashan da senimmen qa­raı­tyn bolýy tıis. Memleket basshy­sy­nyń prezıdenttik qyzmetke kirisken bir jylǵa taıaý ýaqytta osy baǵytta atqarǵan ıgi qadamdary kóńilge zor qýanysh pen úlken senim uıalatady. Demek, dál qazirgi kezdegi qazaq jas­ta­ry óz arman-muratyn júzege asyrý men el isine tolyq aralasa alatyn jańa dáýirde, oraıly kezeńde tur deýge bola­dy.

Qysqasy, Prezıdent Q.Toqaevtyń tikeleı bastamasymen qolǵa alynyp, júzege asa bastaǵan memlekettik jastar saıasatyndaǵy oń ózgeristi tutas qazaq qoǵamy qýanyshpen jáne zor úmitpen qabyldap otyr.

Degenmen, sózimizdiń osy tusynda, jastarymyzdyń rýhanı bet-beınesi qandaı degen máselege de soǵa ketý kerek sekildi. Qudaıǵa shúkir qazaq jeri, Alash jurty ejelden-aq talant pen darynǵa kende bolǵan emes. Tipti til-kózimiz tasqa, búgingi kúni de daryndy, talantty jastarymyz az emes. Másele, sol talantty da daryndy jastarymyzdyń otanshyldyq rýhy, ultjandylyq sezimi qaı deńgeıde?! Eger bul qasıetter áldekimniń boıynda kem soǵyp jatsa, ondaı jastyń talanty men darynynan ultqa keler paıda shamaly. Bul týraly sonaý HH ǵasyrdyń basynda Alash kósemi Álıhan Bókeıhan: «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degen bolatyn. «Minezdiń» tuǵyry «ahlaq» (moral) bolatyn bolsa, adamgershilik, otanshyldyq pen ultjandylyq degen qasıetter sol «ahlaqtyń» kúretamyry ekenin umytpaýymyz kerek. Bul máseleni aıqyn sezingen Memleket basshysy óziniń jastar saıasatyna qatysty paıymdaýlarynda daryndy, talapty jastarǵa jaǵdaı jasap, olarǵa qoldaý kórsetýdi dáripteýmen bir ýaqytta, jastarymyzdan otansúıgishtik pen ultjandylyqty, eńbeksúıgishtikti barynsha talap etip keledi.

Atap aıtqanda, Memleket basshysy jınalysqa qatysyp otyrǵan jas býyn ókilderine: «Bul (Prezıdenttik kadrlyq rezerv) – eldi órkendetýge bel býǵan, sol úshin bar kúsh-jigerin jumsaıtyn azamattarǵa arnalǵan joba. Basty mindet – talantty jas­tar­dyń Qazaqstandy jańa belesterge kóterýine múmkindik berý. Eń bas­tysy – týǵan elińdi sheksiz qadirleý jáne oǵan adal qyzmet etý. Tabandy eńbek etip, naqty nátıjege qol jet­ki­zý kerek. Bul ultty jańǵyrtý úshin óte mańyzdy. Men ózderińiz ar­qy­ly elimizde patrıottardyń jańa býy­ny qalyptasady dep senemin. Siz­der egemen elimizdiń jastaryna ult­jan­dy­lyq­tyń, otanshyldyqtyń ozyq úlgisin kórsetýlerińiz kerek», dep naqty talaptaryn aıtsa, taǵy bir sózinde Memleket basshysy jastarǵa ultty, týǵan hal­qyn qalaı súıýdiń jolyn, ónegesin nusqaıdy, sondaı-aq jastardyń moınyna ýaqyt júktep otyrǵan mıssııany atap kórsetedi: «Abaıdyń ósıeti – óskeleń urpaqtyń aınymas temirqazyǵy. Biz eldi, ultty Abaısha súıýdi úırenýimiz kerek. Abaıdyń «Tolyq adam» tujy­ry­my ómirimizdiń kez kelgen salasyn­da, memleketti basqarý men bilim júıe­sin­de, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynda negizgi tuǵyrǵa aınalýy kerek. Halqymyz, ásirese jas býyn Abaıdyń sara jolyn jalǵaýǵa basa mán berýi tıis. Biz Eldik pen Egemendiktiń qadirin baǵalaı bilýimiz kerek. Jastarymyz árdaıym ulttyq qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, dáripteı bilýi qajet. Bul ózderińizge júktelgen mártebeli mıssııa dep bilińizder».

Demek, endigi áńgime jas­ta­ry­myz­dyń belsendiligi men qul­shy­ny­syna, qare­ke­tine tikeleı qatysty bolmaq. Iаǵnı, elimizde dál qazir Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bas­ta­ma­sy­men júzege asyp jatqan jastar saıa­sa­tyn­daǵy osynaý betburysty dál beıneleý úshin «sóz túzeldi, oqýshy sen de túzel» degen uly Abaıdyń áıgili sózin «sóz túzeldi, jas býyn sen de túzel» dep ózgertip qoldaný qajet sekildi.

Memleket basshysy Prezıdenttik kadrlyq rezervine engen jastarmen kezdesýde óz sózin «HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstandy bıik belesterge sizder sııaqty bilimi ozyq, oıy ushqyr jas­tar bastaýy kerek» degen úlken úmitpen jáne alǵaýsyz senimmen aıaqta­ǵan eken, biz de búgingi sózimizdi «Arys­tandaı aıbatty, Jolbarystaı qaı­ratty, Qyrandaı kúshti qanatty, Men jastarǵa senemin!» degen uly Maǵjannyń maqamymen aıaqtaǵymyz kelip tur.

Dúken MÁSIMHANULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Qytaıtaný ınstıtýtynyń dırektory, professor