Oblys ortalyǵyndaǵy medısına salasynyń, onyń ishinde kóz emdeý júıesi tóńireginde uzaq jyldan beri qordalanyp qalǵan talaı másele taıaýda qalalyq perzenthanada shala týǵan sábıdiń kózine ota jasaý kerek kezinde belgili boldy. Soqyr kózden jas shyǵarardaı óte ótkir jaı.
Shala týǵan sábıge ota jasaý tipti de múmkin bolmapty. Sebep, qajetti medısınalyq jabdyqtyń joqtyǵy. Jabdyq bola qalǵan kúnniń ózinde ota jasaıtyn maman joq. Sol sátte qaıran ana attan salyp, dabyl qaqqan. Qaqsa, qaqqandaı eken.
Jańa týǵan jas sábı ǵana emes, eseıip kele jatqan balalardyń ishindegi kóz aýrýyna dýshar bolǵandardyń búgingi hali tipten sumdyq. Oblys ortalyǵyndaǵy «О́rken» balalar baqshasynda kórýinde kemistigi bar 14 bala tálim-tárbıe alady. Múlde sýqarańǵy soqyr emes, árqıly kóz aqaýy bar baldyrǵandar.
– Buryn, 1991 jyly «Alenýshka» balalar baqshasynda eki osyndaı top boldy. Árqaısysynda 15 baladan tálim-tárbıe alatyn. Keıin bizdiń «О́rken» balalar baqshasyna kóshirildi, – deıdi balabaqshanyń medbıkesi Nına Karalash, – ótpeli kezeńdegi qıynshylyqqa tótep bere almaı, bir top jabylyp qaldy. Mundaǵy jaıdy aıtqanda, etegiń jasqa tolyp, jylap alýǵa bolady. Balalardyń kózderin tekserýge qajetti apparatýra 1970 jyly shyqqan. Erterekte jarty stavkamen jumys isteıtin kóz dárigeri bolǵan. Árbir beısenbi saıyn kelip, balalardy tekserip turatyn. 2008 jyly ol da qysqartylyp ketti. Biraq jalaqy almasa da, áli kúnge deıin qamqorlyqqa zárý balalarǵa jany ashyp, qolynan kelgen kómegin kórsetip turady. Aty-jóni – Rahııa Kárimova.
Rahııa Báıkenqyzy qazir oblystyq aýrýhananyń kóz aýrýlary bólimshesinde jumys isteıdi eken. Zeınet jasyna áldeqashan jetken. Zeınetkerdiń eńbekten qol úzbeýi osy saladaǵy dárigerlerdiń jetkiliksizdiginen eken. Ol jaıly taratyp aıtqanda, sóz álibi bylaı órilmek. Belgilengen normaǵa sáıkes, 15 myń eresek adamǵa, 10 myń balaǵa bir kóz dárigeri kerek. Kókshetaý qalasynda balalardyń kóz dárigeri bireý ǵana. Al oblystyq balalar aýrýhanasynda da, oblystyq emhanada da kóz dárigeri joq.
– Balalardyń kóz aýrýlary týa jáne júre paıda bolady, – deıdi Rahııa Báıkenqyzy, – bir kezde ár kósheni, ár úıdi aralap, balalardyń janaryn qadaǵalaýshy edik. Qazir ondaı jumys bylaı tursyn, syrqat balalardy kórsetip, keńes alatyn da jer joq. Bul óte kúrdeli áleýmettik másele. Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy túzeý úshin eń aldymen kadr daıyndaý kerek. Onsyz eshteńe de ónbeıdi. Júre paıda bolatyn kóz aýrýlarynyń bir parasy, alystan kórmeý. Men dáriger retinde eń aldymen ana densaýlyǵyna, bala densaýlyǵyna muqııat kóńil aýdarý kerek dep esepteımin. Analardyń ýaqtyly dem alýy, durys tamaqtanýy, júıkesiniń qalypty bolýy, bári áser etedi. Bilim salasyndaǵy úzdiksiz júrgizilip jatqan reformalardyń da áseri bar. Mysaly, erterekte jarty kún ǵana oqytatyn. Qazirgi jańartylǵan baǵdarlamanyń da áseri bolýy ábden múmkin. Al balanyń kóz janary aqaýsyz bolýy úshin kóp nárse kerek. Máselen, bizdiń qoǵamda sport úıirmeleri qoljetimdi me, balalardyń jazǵy demalysy qalaı uıymdastyrylyp jatyr? Túbin qaýzap kelgende, oılastyratyn dúnıe az emes.
Mamannyń aıtýyna qaraǵanda, dál qazir kóz aýrýlaryn emdeýge jumsartyp aıtqanda, kóńil óte az bólinýde. Aıtalyq, belgili bir medısınalyq qural-jabdyqty satyp alý tıimsiz. Eger bul jabdyqpen jumys isteı alatyn bilikti maman dáriger bolmasa, onyń qandaı qajettiligi bar?
– Ata-analar áli kúnge deıin maǵan kelip ótinish aıtady. Tegin kómektesemin, – deıdi Rahııa Báıkenqyzy, – balalar baqshasynan keıin bul balalar jalpy bilim beretin mektepterge barady. О́ıtkeni Kókshetaýda kózildirik taqqan balalar oqıtyn mektep joq. Jaǵdaıy jetkender Nur-Sultan qalasyna tirkelip, sonda oqytýda. Al aýyl balalary she? Oblysymyzdyń Býrabaı, Zerendi, Shortandy aýdandarynda ǵana bir-birden kóz dárigerleri bar. Onyń ózi eresek adamdardy qaraıtyn mamandar. Qazirgi talap boıynsha balalardy qaraıtyn dáriger, eresekterdi qaraıtyn dáriger arnaıy sertıfıkattarǵa ıe bolýy kerek. Qalǵan aýdandarda bir de bir kóz dárigeri joq. Erterekte dıspanserlik esep júrgiziletin. Kóz aýrýy bar ár bala qatań esepte turatyn, qadaǵalanatyn.
Kóz aýrýlaryn emdeý isiniń keri ketýi 1999 jyly Kókshetaý oblystyq kóz aýrýlary aýrýhanasynyń ekonomıkalyq qıyn jaǵdaıǵa baılanysty jabylyp qalǵan kezinen bastaǵan. Bul kez trahoma tárizdi juqpaly kóz aýrýynyń beleń alyp turǵan shaǵy. Jaǵdaı solaı bola tura, qazirgi oblystyq aýrýhananyń janynan bólimshe ǵana ashylǵan. Balalardyń kózin emdeý, mine osy kezden bastap birjola toqtatylǵan dese de bolady.
– Kez kelgen saladaǵy tárizdi dástúr sabaqtastyǵy úzildi, – deıdi oblystyq aýrýhananyń kóz aýrýlary bólimshesiniń meńgerýshisi Berik Nurqanov, – aǵa býyn dárigerler oblystyq aýrýhanaǵa keldi. Orta býynnyń biri Nur-Sultan qalasyna, biri jekemenshik aýrýhanalarǵa aýysty. Al jańa býynmen eki ortadaǵy baılanys úzilip qaldy. Meniń oıymsha, eń aldymen qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy túzeý úshin oblys ortalyǵynda kóz aýrýlary aýrýhanasyn ashýymyz kerek. Dıagnostıkalyq ortalyq kerek. Kádimgi «júrek ortalyǵy» tárizdi ortalyq bolýy kerek. Mine qarańyz, júrek ortalyǵynda kardıologııa, kardıohırýrgııa, emhana, bári bir jerde. Al biz kóz aýrýlary dárigerleri ár jerde shashyrap otyrmyz. Ekinshi bir másele, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtyp, qajetti medısınalyq qural-jabdyqtardy satyp alý. Biz qazir kompıýterlik tomografııa jasaı almaımyz. Mysaly adamnyń basyn kompıýterlik tomografııaǵa túsiredi ǵoı. Sol tárizdi kóz aýrýlaryn anyqtaý úshin de kompıýterlik tomografııaǵa túsirý kerek. Biraq ol joq. Kataraktaǵa ota jasaıtyn apparatýra 2000 jyly alynǵan. Eki ret esepten shyǵaryp tastaıtyn ýaqyt ótti, áli jańartylǵan joq. Máselen, osy oraıda asa qajetti «Mıllenıým» apparatýrasyn satyp alýǵa 23 mıllıon, optıkalyq tomografııa apparatýrasyna 60 mıllıon teńge qajet. Lazerlik ota jasaý tipti múmkin emes. Odan ózge de búginde asa qajetti medısınalyq apparatýralarǵa zárý bolyp otyrmyz. Osyndaı kózqaraspen qazirgi bólimsheniń óziniń jabylyp qalý qaýpi týyndap otyr.
Emhananyń dálizinde kezek kútken kisi kóp eken. Ásirese, tompańdap júgirgen balalar. Tulymy jelbiregen qyz bala, suq saýsaq, balań úıregimen anasynyń zattaryn túrtip qoıady. Sozyla qarmanyp, anasynyń qushaǵyna umtylady. Anasynyń qulaǵyna sybyrlap qoıady:
– Ana, seni kórgim keledi! Jaryq dúnıede ne jaqsylyq bar?! – dep suraıdy.
«Jaqsylyq bolady, janym» degim keldi baldyrǵandy bolashaqqa sendirip...
Aqmola oblysy