Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna sáıkes memlekettiń strategııalyq mindetteriniń biri ǵarysh qyzmetiniń ǵylymı jáne ǵylymı-tehnologııalyq bazasyn damytý bolyp tabylady.
Bul zańdy da, búgingi kúni zaman talabyna saı ǵylymy bolmaı, eshqandaı memleket damyǵan el bolyp qalyptasa almaıdy jáne ondaı elderdiń qataryna kire almaıdy. Búkil jaratylystaný ǵylymy, eń aldymen, joǵary tehnologııaly bolyp sanalady, al barlyq joǵary tehnologııaly salalar, tıisinshe ǵylymı syıymdylyǵy keń salalar.
«Qalam ushynan» uly ǵylymı jańalyqtar ashatyn ýaqyttar kelmeske ketti. Búgin qandaı da bir mańyzdy zertteýler júrgizý úshin birinshi kezekte, jaratylystaný ǵylymynda, ǵylymı ortada eksperımenttik baza dep atalatyn zamanaýı jabdyqtar qajet. Biz bul jerde kompıýterlik tehnıka men basqa da uıymdyq tehnıkalar týraly sóz qozǵap otyrǵan joqpyz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna sáıkes memlekettiń strategııalyq mindetteriniń biri ǵarysh qyzmetiniń ǵylymı jáne ǵylymı-tehnologııalyq bazasyn damytý bolyp tabylady.
Bul zańdy da, búgingi kúni zaman talabyna saı ǵylymy bolmaı, eshqandaı memleket damyǵan el bolyp qalyptasa almaıdy jáne ondaı elderdiń qataryna kire almaıdy. Búkil jaratylystaný ǵylymy, eń aldymen, joǵary tehnologııaly bolyp sanalady, al barlyq joǵary tehnologııaly salalar, tıisinshe ǵylymı syıymdylyǵy keń salalar.
«Qalam ushynan» uly ǵylymı jańalyqtar ashatyn ýaqyttar kelmeske ketti. Búgin qandaı da bir mańyzdy zertteýler júrgizý úshin birinshi kezekte, jaratylystaný ǵylymynda, ǵylymı ortada eksperımenttik baza dep atalatyn zamanaýı jabdyqtar qajet. Biz bul jerde kompıýterlik tehnıka men basqa da uıymdyq tehnıkalar týraly sóz qozǵap otyrǵan joqpyz.
Qazaqstandyq ǵaryshtyq ǵylym mundaı bazaǵa barlyq kezde ıe bolǵan. Respýblıkamyzda ǵaryshtyq zertteýler ótken ǵasyrdyń ortasynan beri júrgizilip keledi, al bizdiń ǵalymdar – astronomdar, astrofızıkter, zertteýshiler, ınjenerler ár kezde tek keńestik ǵylym ǵana emes, álemdik ǵaryshtyq ǵylymnyń da alǵy shebinde boldy. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ózinde bizdiń qolymyzda aınasynyń dıametri 1 metrge deıingi optıkalyq teleskoptar, 12 metrlik radıoteleskop, ıonosferalyq stansııa, ǵaryshtyq sáýlelerdi tirkeýge jáne zertteýge arnalǵan neıtrondy monıtor sııaqty zamanaýı astrofızıkalyq jabdyqtar qoldanysta boldy. Al egemendik alǵan jyldary Jerdi qashyqtyqtan barlaý jer serikterinen ǵaryshtyq aqparattar qabyldaý stansııalary ornalastyryldy.
Biraq, qazirgi ǵalamda eshteńe de ózgermeı, bir orynda turyp qalmaıdy, eń aldymen, ǵylymı álem shapshań ózgerister ústinde. Sonyń aıǵaǵyndaı, uly derjavalardyń ǵaryshtyq keńistik úshin jarysynyń ózi bir býynnyń kóz aldynda ótip keledi. Ǵylymı zertteýler júrgizýde áriptesterden qalyp qoımaý úshin jabdyqtardy eń bolmaǵanda 20-30 jylda bir ret aýystyryp otyrý qajet dep sanalatyn. Búgin mundaı kózqaras tek mamandar ǵana emes, jaı adamdardyń da kúlkisin keltiredi. Ár 3-4 jylda, tipti odan da az merzim ishinde iri jáne asa mańyzdy tehnologııalyq jańalyqtar bolyp jatady. Sondyqtan, ǵylymı zertteýlerde úmitsiz artta qalyp qoımaý úshin jáne úshinshi sortty elderdiń qataryna enip ketpeý úshin ǵarysh salasynyń ǵylymı-eksperımenttik bazasyn asa qysqa merzim ishinde jetildirý qajet. Balama bireý ǵana – ǵaryshtyq tehnologııalarǵa ıe memleketterge tolyq táýeldilik.
Ǵaryshtyq qyzmettiń ǵylymı jáne ǵylymı-tehnologııalyq bazasyn damytý ǵaryshtyq tehnıka men tehnologııalar qurýdyń ǵylymı-tehnıkalyq qamtamasyzdyǵyn ázirleýdi, astrofızıkalyq jáne ǵaryshtyq zertteýlerdiń ǵylymı jáne eksperımenttik bazasyn damytýdy kózdeıdi. Qoldanbaly, sondaı-aq, irgeli ǵylymı zertteýlerdiń negizgi baǵyttary boıynsha bizdiń jýyq jyldar ishindegi naqty jáne negizdelgen is baǵdarlamamyz bar.
Birinshi kezekte, áńgime búgingi kúni ekonomıkada, ónerkásipte, aýyl sharýashylyǵynda, qoǵam men memlekettiń qaýipsizdigi salalarynda neǵurlym qajetti dep sanalatyn ǵylymı jáne tehnıkalyq baǵyttar týral y bolyp otyr. Ol –túrli baǵyttar boıynsha respýblıka aýmaǵynyń monıtorıngi, oǵan Jerdi jer serikteriniń kómegimen qashyqtyqtan zerdeleý, joǵary dáldikti jer serigi navıgasııasy júıeleri sııaqty ǵaryshtyq jáne jerústi-ǵaryshtyq ádister t.b. iri keshender kiredi. Mundaı tehnologııalardy paıdalaný astyq ónimdiligin boljaýǵa, órtter men sý tasqyndaryn, ylǵal qorlary men qurǵaqshylyqty baqylaýǵa jáne boljaýǵa múmkindik beredi. Fokýsıma jáne Meksıka shyǵanaǵyndaǵy tragedııalar jer qyrtysy kúıin, jer silkinisin, munaı-gaz ken oryndarynda jumys isteý kezinde boljaý jumystarynyń qajet ekendigin taǵy da bir eske salyp otyr. Kaspıı teńizinen kómirsýtegini qarqyndy ónerkásiptik óndirý barysynda joǵarydaǵy atalǵan másele biz úshin óte ózekti bolyp sanalady. Meksıka shyǵanaǵyndaǵy munaıdyń jaıylýynan kelgen shyǵyn 10 mlrd.-tan astam AQSh dollaryn qurady, teńizge 4-5 mln. barrelge deıin munaı tógildi. Aldyn ala boljamdar boıynsha, Kaspıı qaırańyndaǵy Qashaǵan men Aqtoty ken oryndaryndaǵy uńǵyma debıti Meksıka shyǵanaǵyndaǵy uńǵyma debıtimen teńdes. Alaıda, Kaspıı teńizi sý aıdynynyń jabyq ekendigin eskersek, bizdegi shyǵyndar ashyq teńizdegi Meksıka shyǵanaǵyndaǵy shyǵyndarmen salystyrǵanda anaǵurlym kóp bolady.
«Yntymaqtastyqtyń óte mańyzdy baǵyttarynyń biri osyndaı jaǵdaılarǵa birlesken monıtorıng jáne boljaý júrgizý, onyń ishinde aýmaqty ǵaryshtan qashyqtyqtan barlaý ádisi... Asa iri kólemdegi orman jáne dala órtteri, transshekaralyq ózenderdegi sý jaıylý qaýpi, Kaspıı teńizi akvatorııasyndaǵy tótenshe jaǵdaılar bizdiń qutqarý qyzmeti úshin kútpegen jaǵdaı bolmaýy tıis. Al ondaı jaǵdaılar bizde bolyp turady», dep atap ótti Elbasy N.Nazarbaev 2011 jyly 15 qyrkúıekte Astrahan qalasynda ótken Reseı jáne Qazaqstan óńiraralyq yntymaqtastyǵy forýmynda sóılegen sózinde.
Almaty jáne Astana qalalaryndaǵy ǵaryshtyq aqparatty qabyldaý ortalyqtary jetildirýdi jáne zaman talabyna saı jabdyqtarmen jasaqtaýdy, sondaı-aq, tıisti baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi qajet etedi. Sonymen qatar, Atyraý qalasynda qosymsha jerústi stansasyn qurý qajet. Bul radıolokasııalyq derekterdi tolyq kólemde qabyldaýǵa jáne búkil Kaspıı aýmaǵy akvatorııasy monıtorınginiń anaǵurlym joǵary jıiligin qamtamasyz etýge múmkindik týǵyzady, sondaı-aq, ǵaryshtyq monıtorıng derekterin salalyq jáne aýmaqtyq tutynýshylarǵa jetkizip berýdi jedeldetedi, onyń ishinde kómirsýtegini qarqyndy óndirý aýmaqtaryndaǵy jer betiniń jyljý monıtorıngin júrgizýge múmkindik beredi.
Derekter jınaýdyń qymbat jáne jumysy kóp jerústi tásilin ǵaryshtyq monıtorıng anaǵurlym tıimdi, jedel jáne keń aýqymdy baqylaý quralymen aýystyrýǵa múmkindik beredi. Eýropa sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, ǵaryshtyq monıtorıng aerokeńistiktik tásilmen salystyrǵanda eki ese tıimdi. Bul salystyrmaly kórsetkish Qazaqstannyń keń-baıtaq aýmaǵy úshin asa mańyzdy.
Jerdi qashyqtyqtan zerdeleý (JQZ) derekterin qabyldaý, óńdeý jáne muraǵattaý tehnologııalyq keshenderin jetildirý ǵaryshtyq monıtorıngtiń ǵylymı jáne qoldanbaly mindetterin sheshý úshin halyqaralyq ǵaryshtyq apparattardan túrli keńistiktik sheshimdegi sýrettermen Qazaqstan aýmaǵyn turaqty qamtýdy qamtamasyz etedi, sondaı-aq, bolashaqta Qazaqstan Respýblıkasynyń JQZ jer serikterinen aqparattar qabyldaýdy iske asyrýǵa múmkindik beredi.
Atalǵan mindetterdi sheshý úshin JQZ derekterin qabyldaý stansalaryn jetildirý men jańalaryn qurýdan basqa, jer qyrtysynyń jerústi-ǵaryshtyq geodınamıkalyq jáne geofızıkalyq monıtorıngi júıesin qurý asa mańyzdy bolyp tabylady. Bul júıege túrli taldaý deńgeıindegi stansalar toraby, keshendi baqylaýlar derekterin qabyldaý, jınaý, muraǵattaý jáne bastapqy óńdeý ortalyǵy men ınterpretasııa, taldaý jáne sheshim qabyldaý ortalyǵy kiredi. Mundaı júıeni qurý Qazaqstannyń ónerkásiptik áleýetiniń úzdiksiz jáne qarqyndy ósýine, jer qoınaýynda júrgizilip jatqan jumystarǵa tehnogendi ústemeniń turaqty artýyna, birinshi kezekte, Kaspıı jaǵalaýy aýmaǵy men Kaspıı qaırańyndaǵy munaı ken oryndaryn, qatty paıdaly qazbalar ken oryndaryn ıgerýge, sondaı-aq, qaýiptiligi joǵary gıdrotehnıkalyq sý qurylymdaryn, AES jáne basqa da nysandardy ónerkásiptik paıdalanýǵa baılanysty qajettilikterden týyndap otyr. Sondaı-aq, Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysyndaǵy joǵary seısmıkalyq qaýiptilik deńgeıin de esepke alý qajet. О́nerkásiptik nysandardyń, turǵyn úılerdiń jáne jalpy ınfraqurylymdardyń buzylýyn aıtpaǵannyń ózinde, sel tasqyndary, jerdiń jyljýy jáne topyraqtyń opyrylyp qulaýy ú