SÝVOROV, NAHIMOV... NEVSKII

atyndaǵy nagradalar bar ekeni belgili. Al Momyshuly ordeni nege joq?Biz barlyq kezde Momyshuly leksııasyn qyzyǵý­shy­lyq­pen kútetinbiz. Ol qandaı bir materıal bolmasyn, kóbine qaǵazǵa qaramaı, shemaǵa, áskerı tájirıbege súıene túsin­di­rip, ár tezısin ónegeli mysaldarmen bek­i­tetin. Taktıkanyń kúrdeli máselelerin tvor­chestvolyqpen oılap, tvorchestvolyqpen sheshe bilýge baýlıtyn. Ol shenge bas ımes qarapaıymdylyǵymen jáne tyńdaý­sh­y­lar­dyń bárine qatań talap qoıa biletin ádildigimen bizdiń súıispenshiligimizge bó­lengen edi. (I.M.Golýshko, general-polkovnık, áskerı ǵylymdardyń doktory, professor, KSRO Qorǵanys mınıstr­ligin­degi tyl shtabynyń bastyǵy). Boıy ortadan bıik, azdap tolalaý, etti-jeńdi kelgen, jotaly qyr muryndy, symbatty jigit aǵasymen Almaty áskerı gospıtalynda kezdestim. Ol kisi ózin: – Polkovnık Bergenǵalı Orazǵalıuly Seıitqalıev, – dep tanystyrdy. Biraz sóılese kele: – Sizdi munda shaqyrǵan sebebim, Baýyrjan Momyshuly týraly kóńilimde júrgen oılar bar edi, sony aıtqym keldi, – dedi. – Aıtyńyz, qulaǵym sizde. Ekeýmiz ashyq alańnyń shyǵys bóligindegi uzynsha, jaıpaq oryn­dyq­qa qatar jaıǵastyq. Kúz kúni tóbe­miz­den nuryn aıamaı tógip tur. – 1983 jyl. Almatydaǵy Orta Azııa áskerı okrýgi shta­bynda jumys istep júr­gen­min. Meni Saratov obly­syndaǵy Volskıı áskerı ýchılıshesin bi­tirýshilerden emtıhan qa­byldaýǵa jiberdi. Onda bir aı boldym. Emtıhan qabyldaý sarapshy tobynyń tóraǵasy, KSRO Qor­ǵanys mınıstriniń orynbasary, general-polkovnık N.Rojkov ýchılıshe basshylarymen meniń qabyldap otyrǵan emtıhanyma qatynasty. – Biz kedergi jasamaıyq, jumy­syńyzdy jalǵastyra berińiz, – dep 15-20 mınýttan keıin ol kisi aýdıtorııadan shyǵyp ketti. – Emtıhan tapsyrýshylar sany qansha edi? – Myń. Sol myńnyń ishinde jalǵyz qazaq jigiti Qajyǵalı Muqatov boldy. Ol keıin general atanyp, uzaq jyl Qorǵanys mınıstrligi tyl basqarmasyn basqardy. Qazir de jaýapty qyzmette. Áńgimeme qaıta oralaıyn, túske jaqyn ýchılıshe basty­ǵynyń orynbasary kelip: – Siz saǵat ekide general-polkovnık N. Rojkovtyń aldynda bolýyńyz kerek, – dedi. Aıtqan mezgilde baryp, qabyldaýyna kirdim. Ornynan turyp, kúlimsireı sálemimdi alyp: – Sen qazaqsyń ba? – dedi. – Iá, qazaqpyn. – Daıyndyǵyń jaqsy eken. Baýyrjan Momyshulyn bilesiń be? – Bilem. Ol kisi el, halyq batyry ǵoı. О́z basym dıdarlasyp, sóılesken jan emespin. Syrtynan maqtanysh etip, ózime ustaz sanaımyn. Tek qıyny, byltyr marqum boldy. – Estidim. О́te ókinishti, – dep qınala qabaq shytty general. – Áskerı akademııada men ol kisiniń dárisin tyńdap edim. Keremet pedagog bo­latyn. Sabaǵynan qalmaýǵa tyry­sa­tynbyz. Ár leksııasy, jınaǵan tájirıbesi bizge umytylmas áser qaldyratyn. Sol áseri meniń osyndaı dárejege jetýime sebin tıgizdi dep oılaımyn. Ol kisi seniń ultyńnyń ǵana emes, búkil sovet halqynyń da kókireginde saqtalady dep bilem. Beınesi ár kez jadymda. Shákirtterine sondaı syıly, qadirli, óte bir ádiletti adam edi. Ol kisiden bilim alǵanymdy ózime úlken mártebe sanaımyn. Baýyrjan Momyshuly meniń uly ustazdarymnyń biri, – dedi. – Jaqsy sózder aıttyńyz. Iltı­pa­ty­ńyzǵa jalǵyz men emes, búkil qazaq halqy rıza bolatyny sózsiz, – dep edim: – Másele onda emes, aıtaıyn degenim Ba­ýyrjan Momyshulynyń naǵyz pedagog eken­digi. Meniń shamalaýymsha, ol kisiniń shá­kirtterinen úlken-úlken 20-ǵa jýyq general shyqty. О́ziń oılap, tarazylashy, Otanymyzǵa bir qazaq 20 general daıyndap berse, ol az ba? Seni shaqyrǵandaǵy maq­satym – Baýyrjan Momyshulynyń shákirti ekenimdi aıtý edi. Jaqsy, jumysyńdy jalǵastyra ber, – dep qoshtasty. Myna sózderdi estigende tóbem kókke jetkendeı boldy. Osylaı degen Bekeń sál únsiz otyrdy da: – Siz belgili kınorejısser Almas Hasenuly Baızaqovty bilýshi me edińiz? – dep ekinshi bir áńgime jelisine kóshti. – Azdap bilem. – Ol tekti jerdiń balasy. Ákesi kezinde Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Almaty qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan kisi. Sol Almas maǵan birde: – Siz general-polkovnık Ivan Maka­rovıch Golýshkony bilesiz be? – dep surady. – Habarym bar, – dedim men. – Kómekshi operatorym ekeýmiz 1985 jyly Máskeýge baryp, Ivan Makarovıch Golýshkomen jolyqtyq. Aldynda ol kisiniń “Tyl soldattary” degen kitabynan Ba­ýyr­jan Momyshulynyń qandaı ustaz, óziniń qandaı shákirt bolǵany, Baýkeńniń úlken tulǵa ekeni jóninde bir jarym bet jazǵan júrek terberlik jazýyn oqyp, telefon soǵyp: – Baýyrjan Momyshuly týraly derekti fılm túsirsek degen oıdamyz. Bizge kómektese alasyz ba? – degenimde, general: – Kelińizder, Qorǵanys mınıstrliginiń óz kınostýdııasy bar. Sóz joq kómektesemiz, – degen bolatyn. Barsaq, bárin daıyndap, bizge qolqabys kórsetýge bir podpolkovnıkti bólip qoıypty. Apta júrip, jumysymyzdy bitirip, Almatyǵa keshki ushaqpen qaıtatyn boldyq. Qoshtasqaly Ivan Makarovıch Golýshkonyń kabınetine endik. – Qalaı, kelgen sharýalaryńyz bitti me? – Bitti. Kómegińizge raqmet! Búgin keshki ushaqpen Almatyǵa ushpaqpyz. – О́tinishim, erteń qaıtyńyzdar. Qaı mezgilde ushqandaryńyz qolaıly? – Tańerteńgi saǵat 9 durys-aý. Túımeni basty. Ishke podpolkovnık endi. – Myna kisilerdiń bıletin erteńgi saǵat 9-daǵy reıske aýystyryp ákelip ber, – dedi de, bizdi ary-beri alyp júrgen pod­pol­kov­nıkke burylyp: – Búgin bul kisilerdi qydyrtyp, Mos­k­va­ny aralat. Keshki saǵat 6-da meniń úıime qonaqqa alyp kel, – dedi. О́zi keremet kópshil, kishipeıil kisi eken. – Asyl ustazym tý­ra­ly jyly lebizimdi bildirý shákirttik paryzym, – dep dast­ar­­qa­n ba­­­s­yn­da bizge Baý­keńniń ustazdyq ómirinen tebirene syr shertti. Biz sol sátti kınolentaǵa túsirip aldyq. – Oı, jaraısyń, jigitim, – dedim men qýanyp. Osy arada endi sózge men aralastym. – Beke, ózińiz qaıda, qandaı áskerı oqý ornynda oqydyńyz? – Saratov oblysyndaǵy Volskıı áskerı ýchılıshesinde, odan keıin Lenıngradtaǵy ás­kerı akademııada bilim aldym. Bizge Baýkeńniń shákirtteri – áskerı ǵylym doktorlary, professor-generaldar, áskerı ǵylym kan­dıdat­tary – dosentter dáris oqydy. Keıbiri dekan, kafedra meńgerýshisi bolyp isteıtin. Olardyń birazy áli de bar. Akademııa bastyǵy general-polkovnık Ermakov bala kezinde qazirgi Taraz qalasynda turǵan eken. Bizge búıregi buratyn. – Baýkeńniń shákirtteri – áskerı ǵylym doktorlary, professor-generaldar, áskerı ǵylym kandıdattary – dosentter leksııa oqydy dedińiz. Sol kisilerdiń aty-jónderin aıta alasyz ba? – Uzaq jyl kafedra basqarǵan áskerı ǵylym kandıdaty, dosent, general-maıor Marchenko, KSRO Qorǵanys mınıstrligindegi basqarma bastyǵy, general-polkovnık Isaenko, áskerı ǵylym kandıdaty, dosent Ra­kıtıanskıı (bul kisi meniń kýrstyq, dıplomdyq jumysyma jetekshilik etken, óte iri maman, keremet ustamdy, bilimdi kisi edi). E, esime tústi, polkovnık Semenov sııaqty oqy­tý­shy­larymyz boldy. Ol kisilerdiń bári Baýkeńniń shákirtteri. О́kinetinim, sizge uqsap men de ol kisilerden Baýyrjan Momyshulynyń ustazdyq erekshelikterin suramappyn. Suraǵanymda, sóz joq aıtar edi. – Baýkeń Kalının qalasyndaǵy áskerı akademııada sabaq berdi emes pe? Ol kisiniń Le­nın­grad áskerı akademııasyna qandaı qatysy bar? – Suraǵyńyz oryndy. B.Momyshuly ustazdyq etken Kalının qalasyndaǵy áskerı akademııany N.S.Hrýshev kezinde Lenın­gradtaǵy osyndaı akademııaǵa qosqan bolatyn. – E, endi túsinikti. – 2001 jyly Baýkeńniń 90 jyldyq mereıtoıynda men Jambyl oblysynyń ákimdigindegi azamattarǵa: – Bir-eki adamdy Lenıngrad akademııasyna issaparmen jiberińizder. Batyr aǵamyzdyń shákirtteri – professor-gene­ral­darmen sóılesip, akademııa men Podolsk áskerı muraǵattarynda bolsyn. Meniń shamalaýymsha, Baýkeń tárbıelegen generaldar sany 40-tan asady. О́ıtkeni, ol kisi áskerı akademııada bes jyl boıy eń kemi eki myńdaı ofıserge dáris oqydy. Muny da muraǵat qujaty arqyly anyqtap, Baýyrjan Momysh­ulynyń ustazdyq qyr-syryn ashýǵa bolady, – degen ótinish bildirip edim. Olar: “О́tinishińiz oryn­dy, óıtemiz, búıtemiz” dep qoldaý kórsetken soń, akademııada birge oqyǵan, sonda ustazdyq etip júrgen orys professor-general dostaryma telefon shalyp, “bizden adam barsa, kómektesińizder” degenimde, bári “kelsin, qoldan kelgen kómegimizdi aıamaımyz” desken edi. Ol kezde jaǵdaı qıyn, qarjy tapshy bolyp, oılaǵan oıymyz iske aspaı qaldy. Endi batyrdyń 100 jyldyǵynda sol ıdeıamen Máskeýge, Peterbýrgke bir-eki adam jibersek degen ótinishti joǵary laýazymdy basshylarǵa aıtqym keledi. Taǵy bir tilegim, Qurlyq áskerı ınstıtýtyna, áskerı brıgadaǵa Baýkeńniń atyn berse, artyq bolmas edi. Sonymen birge Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy eki dárejeli orden taǵaıyndalsa, Birinshi dárejeli ordenmen polk komandırinen joǵary komandırler, ekinshi dárejeli ordenmen polk komandırine deıingi komandırler marapattalsa, durys bolar edi. Muny da men áskerı adam retinde sarbazdardyń rýhyn kóterip, erlikke, otansúıgishtikke baýlýǵa sebi tıetin shara dep bilem. Bizdiń keıde Baýkeńniń áskerı professor ataǵyna jaı, úırenshikti nárse dep ústirt, jeńil-jelpi qaraıtynymyz bar. Tereńirek oılansaq, akademııa esigin ashqanǵa ondaı ataqty op-ońaı bere salmaıdy. Oǵan qansha talpynsań da jete almaýyń múmkin. Baǵalasaq, Baýkeńniń áskerı professor atanyp, áskerı akademııada sabaq berýi halqymyzǵa úlken abyroı, úlken olja. – Suraǵanym úshin aıyp etpeńiz, ózińiz qaı jerde týyp-óstińiz? – Men Orynbor oblysy, Pervomaıskıı aýdanynanmyn. Áke-sheshem buryn Oral men Atyraýdyń ortasyndaǵy Taıpaqtyń turǵyny eken. – Ata-anańyz qandaı kisiler edi? – Maqtanǵanym emes, ákem de, sheshem de, qazaqsha aıtqanda kórgendi jandar-tyn. Ákem jetimdiktiń saldarynan oqı almaǵan. Samara qorǵanys zavodynda qarapaıym jumysshy bolyp júrgeninde soǵys bastalyp, maıdanǵa suranady. Seh bastyǵy: – Sen ju­m­ys­ty jaqsy isteısiń, ózimizge kereksiń, jiber­meımin, – dep qarsy bolady. – Maıdanǵa aǵam, qur­dasym bara jatyr. Meniń olardan qalǵym kelmeıdi, – dep ol kisi ekinshi ret áskerı komıssarıatqa ótinish jazady. Bul joly seh bastyǵy amalsyzdan ruqsat etedi. Ákem jaýmen Lenıngrad qorǵanys shebinde betpe-bet keledi. Ol jerde okop qazý múmkin emes eken, sál qazsa, sý shyǵady. Birinshi kúni aǵasy oqqa ushady. Qurdasy: – Kezek endi maǵan keldi-aý, – deıdi. Mınometten atylǵan snarıad jarylady. Tútin, shań seıilgende, ákem qurdasynyń mıy keýdesinde shashylyp jatqanyn kóredi. Sóıtip, bir kúnde aǵasynan, qurdasynan aıyrylady. О́zi birneshe ret jaralanyp, úıge múgedek bo­lyp oraldy. Ol kisige erekshe rıza bola­ty­nym, bizge jaqsy tárbıe berdi. – Qazir týǵan-týysqandaryńyz qaıda turady? – Sol Reseıdegi Orynbor oblysynda. – Siz qazaqsha jaqsy sóıleısiz ǵoı? – Qazaq emespin be? Kishkene kezimizde áke-sheshemiz bizge batyrlar jyryn oqytatyn. Keıbir almatylyqtardyń ana tilin bilmeıtinine tań qalam, namystanam. Bul jóninde Baýkeńniń ashýlanatyny da ábden oryndy. – Áskerı shenińiz? – Polkovnık. 40 jylǵy áskerı ómirimde general, bastyq bolaıyn dep oılaǵan emespin. Áıteýir áke-shesheme, elime uıat kelmese eken dep áskerı qyzmetimdi tııanaqty atqarýǵa talpynyp baqtym. Keıin Ortalyq Azııa áskerı okrýginiń shtabynda istedim. 1989 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Sovetiniń Qurmet gramotasymen marapattaldym. Sol jyly Ortalyq Azııa áskerı okrýgi tarap, Túrkistan áskerı okrýgine qosylǵanda, men Qorǵanys mınıstriniń buıryǵymen tyl basqarmasynyń bólim bastyǵy bop Vengrııaǵa kettim. 1990 jyly Vengrııadan eshteńe joǵaltpaı, esh­qan­daı apatqa ushyramaı, shyǵynsyz shyqqanym úshin jaýyngerlik ordenimen, keıinirek “Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl” merekelik medalimen marapattaldym. Jaýyngerlik ordendi Máskeýde prezıdent M.S.Gorbachevtiń ózi tabys etti. Sol sátte áke-sheshemniń oıynan shyqtym, elimniń úmitin aqtaǵan sııaqtymyn dep qýandym. KSRO taraǵannan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginde istedim. Keıin úsh jarym jyl Ońtústik áskerı okrýgi qolbasshysynyń orynbasary bolyp, generaldyq mindetti atqardym.. – “Shákirtsiz – ustaz tul” degen. Qa­rama­ǵyńyzda bolǵan áskerı kadrlar týraly ne aıtar edińiz? – Kezinde meniń qaramaǵymda bolǵan jigitterdiń 15-i qazir ónegeli ofıser bolyp áskerı qyzmetin adal atqaryp júr. – Ol azamattardyń bári de Baýyrjan Momyshulynyń búgingi izbasarlary ǵoı? – Dál solaı. Meniń joǵarydaǵy ótinishimdi bıliktegi baýyrlarymyz eskerip, nátıjeli sheshim qabyldaıtyn shyǵar degen úmittemen... – Úmitińizdiń aqtalýyna tilektespin. Mamytbek QALDYBAI,  jazýshy.  Almaty.