Teatr jylynan ne kútemiz?

Sahnaǵa sony serpilis kerek

Astanada Teatr jyly ja­rııa­lana­tyndyǵyn súıinshilegen aqjoltaı habardy estigennen-aq kóńil túkpirinde qýanyshpen qa­tar úlken úmittiń de ornaı ketkeni ras. О́ıtkeni áý bastan-aq syndarly saıası sıpat qalyptastyryp úlgergen bas shahardyń mádenı ortalyqqa aınalýǵa da udaıy talpynys jasap, umtylýy endi shyn máninde óz shyrqaýyna jetip, zamanaýı teatr ónerin órkendetýge baǵyttalǵan sapaly jumystardyń basy bolatyndyǵyna sendirgen. Oıymyzdy Mádenıet basqarma­synyń basshysy Nurlan Sydyqov qýattady.

– Byltyr jyl sońynda árip­tes­terimizben otyryp, teatr máse­leleri tóńireginde keleli keńes ótkizip, 2020 jyldy Nur-Sultan qalasynda Teatr jyly dep jarııalaý týraly sheshim qabyldadyq. Ras, bıyl elimiz úshin mereıtoıǵa toly jyl bolyp otyr. Qazaqtyń bas aqyny – Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵynan bastap, Ál-Farabıdiń – 1150, Altyn Ordanyń – 750, Ata Zańymyzdyń 25 jyldyǵy syndy aıtýly mereıtoılyq datalardy abyroımen atap ótýdiń ózi jeńil júk emes. Áıtse de osyndaı úlken mereıtoılarmen qatar elorda tórinde teatr jylyn ótkizýdi oıǵa alyp otyrmyz. Jalǵan uran, jalań sózdiń jeteginde ketpeı, teatrdy shyn máninde jańa beleske kóteretin naqty, júıeli jospar, maqsattarǵa negizdelgen mazmundy, maǵynaly bastamalardy qolǵa alyp, sony júzege asyrǵymyz keledi. О́zderińiz jaqsy biletindeı, mádenıet salasy óte keń, aýqymdy sala. Biraq sonyń ishinde teatr – óner­diń shyńy, táji sanalady. Oǵan Memleket basshysy Qa­sym-Jomart Toqaev ta halyqqa Joldaýynda erekshe kóńil bólip, jańa jyldan bastap teatr salasy mamandaryn aı­ryq­sha qamqorlyqqa alyp otyr. Osy bastamany biz de naqty is jú­zinde jalǵastyrǵymyz keledi. Bul eń áýeli sahna sala­sy qyzmetkerleriniń shyǵarma­shy­lyq izdenisine sony serpilis syılaıdy dep senemiz. Búgingi tusaýy kesilgen «Teatr dıalogy» klýby jyl boıy atqarylýy josparlanyp otyrǵan jumystarymyzdyń alǵashqy baspaldaǵy desek bolady», degen Mádenıet basqar­masynyń basshysy Nurlan Erbo­lat­uly jınalysty ashyp berip, «Teatr dıalogy» klýbynyń tu­saýyn kesti.

«Teatr dıalogy» – óner áleminiń ózekti, kezek kúttirmeıtin ótkir máse­leleri talqyǵa salynyp, ońtaıly sheshimin tabýdyń naqty joldary qaras­tyrylatyn ashyq pikirtalas alańy. Teatr mamandarynan arnaıy jasaqtalǵan klýbtyń alǵashqy bas­qosýyna memlekettik jáne jeke teatr­lar basshylary, akter, rejısser, dramatýrgter men teatr synshylary qatysty.

Basqarma basshysy atap ótkendeı, bul jyldyń  elorda tórinde «Teatr jyly» bolyp jarııalanýy bas qala­myzdyń rýhanı ómirine de, teatr qyz­­metkerleriniń shyǵarmashylyq shabytyna da úlken serpilis syılaıdy dep kútilýde. О́ıtkeni teatr bar jerde tárbıe de, ulttyq ıdeologııa da qatar júredi. Al tarıhy shırek ǵasyrǵa jýyq­taǵan el astanasyn jas­tar qalasy deıtin bolsaq, óskeleń urpaqtyń ulttyq rýhta tárbıe alyp, jan-jaqty jetilgen, kókiregi oıaý, kózi ashyq, mádenıetti, zııaly Abaı atamyz aıtatyn «Tolyq adam» bolyp qalyptasýynda teatrdyń alar orny da, róli de zor. Osy oraıda Teatr jy­­lyn jalǵan uran men «beki­til­gen jospardy oryndadyq» dep esep berý úshin ǵana jeleý etpeı, elorda tórinde shyn mánindegi sapaly sahna ónerin, teatr mamandary men kórermenderin tárbıeleýdiń qýatty tetigine aınaldyrýǵa kúsh salýymyz qajet. Oǵan sózsiz, «Teatr dıalogy» klýbynyń yqpaly zor bolmaq.

 Teatr mamandary tapshy

Teatr álemi kórermen úshin syrttaı sulý, kórkemdik úlgisindeı kóringenimen, shyǵarmashylyq jumystyń da qym-qıǵash qıyndyǵy jeterlik. Sonyń negizgisi – tikeleı repertýar men kásibı bilikti mamanǵa kelip tireledi. Qazaq teatrlarynyń, ásirese kóp aqsaıtyn tusy osy. Ob­lystyq teatrlardy aıt­paǵanda, res­pýblıkalyq mańyzy bar qalalar teatrlarynyń ózi rejısser, jaryq pen dybys berý, grımm, ssenografııa salasy mamandaryna zárý. Sonyń saldarynan da tutas teatr sapasy solǵyn tartyp jatady, ókinishke qa­raı. Teatr jylynyń bul túıtkildiń túıi­nin sheshýge qanshalyqty qaýqary bar degen saýalymyzǵa Mádenıet bas­qarmasy basshysynyń orynbasary Baqytjan Pazylhaıyr jan-jaqty toqtalyp ótti. Mádenıet basqarmasy resmı ókiliniń sózine sensek, elorda teatr­lary úshin 2020 jyl asa tabys­ty bolǵaly tur. Baıandamashy atap ótkendeı, bas shahar teatrlary ja­ńa zaman talabyna saı sapalyq hám kór­kemdik turǵydan jańasha túrlenýi qajet. О́ıtkeni teatr – tárbıe men ıdeo­logııanyń basty quraly. Búgingi tańda teatrlardyń sony, zamanaýı baǵyttaǵy  sapalyq, mazmundyq turǵyda ósýi kezek kúttirmeıtin másele bolýy tıis. Elorda teatrlaryna sony serpilis kerek. Ol eń áýeli sahna mamandaryn daıarlaýdan bastalady. Sondyqtan da teatr qyzmetkerlerin, ásirese tehnıkalyq sala – jaryq pen dybys berý, ssenografııa mamandaryn shetelge oqýǵa jiberip, álemdik deńgeıdegi bilikti mamandardan tálim alyp, ozyq teatr ujymdarymen kásibı tájirıbe almasý jaǵyna pármen beriletindigin jetkizdi. Sondaı-aq teatrlardyń jar­namasy men jalpy ımıdjin jańa satyǵa kóterý úshin óner oshaqtarynyń jarnama menedjerlerin de kásibı biliktiligin arttyrý maqsatynda shetelge oqýǵa jiberý máselesi qarastyrylyp jatqandyǵyn atap ótti.

Jas dramatýrgter yntalandyrylady

Teatr barda repertýar máselesi de ózekti. Olaı deıtinimiz, mazmundy, sapaly, san tarapty repertýar teatr jumysynyń alǵa basýynyń basty alǵysharty. Repertýardyń sapasy tikeleı dramatýrgııaǵa kelip tireledi. Al dramatýrg tapshylyǵy yqylym zamannan-aq kún tártibinen túspeı kele jatqan túıtkildi máselelerdiń biri. «Sahnaǵa arnap shyǵarma (pesa) jazatyn qalamger joq» degen jeleýmen klassıkalyq shyǵarmalar men aýdarma pesalarǵa tym-tym jıi arqa súıegish óner ujymdarynyń repertýar­lary búginde zamanaýı máselelerdi qozǵap, zamandas beınesin sahnaǵa shy­ǵaratyn sapaly týyndylarǵa zárý. Osy túıtkildiń túıinin sheshý úshin de Mádenıet basqarmasy aldyn ala jan-jaqty, tyńǵylyqty izdenip, má­seleni ońtaıly sheshý úshin birqatar usynystaryn ortaǵa tastady. Sonyń negizgisi – Teatr jyly aıasynda jas dramatýrgter baı­qaýyn uıymdastyrý. Júldeger atanǵan shyǵarmany mindetti túrde bas qala teatrlarynda sahnalanýyna tikeleı muryndyq bolý. Sol arqyly teatrdyń da, dramatýrgterdiń de máse­lesin ońtaıly sheshý. Odan bólek, elorda kúnine oraı jyl saıyn dástúrli túrde ótip kele jatqan halyqaralyq teatr festı­valiniń sapalyq ta, mazmundyq ta, geografııalyq ta aýqymyn keńeıtip, bilikti mamandardyń basyn bir shara aıasynda qosý, sheberlik sabaqtaryn ótkizý. Sol arqyly festıvalǵa qaty­sýshy  oblystyq teatrlardyń da kásibı bilik­­tiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasaý. Eń bastysy Teatr jyly aıasynda ótkizilýi jos­parlanǵan mádenı shara­lardyń bar­lyǵy da elordanyń mádenı ımıd­­jiniń qalyptastyrýyna qyzmet etýi tıis.

– Bas qalamyz qaı jaǵynan kelgende de ózge oblystarǵa úlgi bolýy kerek. Osy maqsatta maýsym aıynda VIII halyqaralyq «NUR-SULTAN» teatr festıvalin ótkizý josparlanyp otyr. Bul óner dýmany bıyl ózgeshe sapalyq deńgeıge kóterilip, mazmundyq turǵydan barynsha baıytyla túspek. Álem teatrlarynyń úzdik qoıylymdaryn tamashalaý, áriptester arasynda shyǵarmashylyq baılanys ornatý óz aldyna, sonymen qatar ártis­ter men rejısserlerdiń kásibı biliktiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar aǵartýshylyq, tanymdyq ju­mystar da atqarmaq nıetimiz bar. Bolashaqta bul festıval respýb­lıkamyzdyń ózge oblystary ǵana emes, álem tańǵala kóz tiger, árbir shy­ǵar­mashylyq qadamyn qadaǵalar as­tanamyzdyń mádenı brendine aınalady dep senemiz, – dedi Nur­lan Sydyqov.

   Jańa teatr ashylady

Jınalysta jarııa bolǵan taǵy bir jaǵymdy jańalyq – Teatr jy­ly aıasynda elorda tórinde 7−14 jas ara­ly­ǵyndaǵy kórermenderge ar­nal­ǵan jas­ópirimder teatry ashylady. Nur-Sul­tan qalasynda opera men balet,  drama, qýyr­shaq teatrlaryn qosa eseptegende jalpy 16 teatr­ kórermenge rýhanı qyzmet kór­se­tedi eken. Aýdıtorııa ereksheligin es­kere otyryp zerdelegende, 3−7 jas ara­lyǵyndaǵy baldyrǵandarǵa arnalǵan qýyr­shaq teatry men 16 jastan joǵary kórer­menderge arnap spektakl qoıatyn Jas­tar teatry repertýary ortasynda úl­ken aralyq qalyp qoıǵan. Ol – 7−14 jas aralyǵyndaǵy kórermender tanymyna saı jumys isteıtin teatr. Kún saıyn túlep, túrlenip kele jatqan bas shahardyń mádenı ómirine syndarly serpilis syılar bul bastama jas jet­kinshekterdi jan-jaqty, zııaly azamat etip tárbıeleýge qyz­met etetindigine de Nur-Sultan qa­lasy Mádenıet bas­qar­masynyń basshysy aıryqsha toq­talyp ótti. Sondaı-aq Nurlan Er­bolatulynyń málimdeýinshe, bıyl Teatr jyly hám Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy aıasynda jazýshy, dramatýrg,  akter, sýretshi jáne taǵy da basqa shyǵarmashylyq sala mamandarynyń basyn bir ortalyqta toǵystyryp, júıe­li jumys isteýine múmkindik beretin «Abaı ortalyǵy» ashylady dep kútilýde. Odan bólek,  27 naýryz halyqaralyq teatr kúnine oraı elorda teatrlary arasynda shyǵarmashylyq baıqaý ótip, úzdik jumystar men jetek­shi akterlerge tuńǵysh ret «Sahna sań­laǵy» teatr syılyǵy tabystalatyn bolady. О́ner áleminiń órkendeýine úles qosyp, sahna salasy qyzmetkerleriniń shyǵarmashylyq izdenisine shabyt pen serpilis syılap, kórkemdik hám sapalyq turǵydan jańa beleske kóterýdi kók­segen Teatr jylynan kúterimiz kóp.

 Oqıǵaǵa oraılas oı

Talǵat TEMENOV,

Q.Qýa­­nysh­­baev atyndaǵy akade­mııa­­lyq qazaq mýzy­kalyq drama tea­try­­nyń kór­kem­dik jetek­shisi:

– О́tken jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qabyldaýynda bol­ǵanymda, teatrǵa qatysty biraz túıt­­kildi máselelerdi sóz ettik. Mem­­leket basshysynyń ónerge de­gen­ úlken janashyrlyǵyn sezinip shyqtyq. Prezıdenttiń ol kóńili, óner adamdarynyń eńbegine degen qurmeti, nıettestigi Qazaqstan hal­qyna joldaǵan Joldaýynda da aı­qyn ańǵaryldy. Memleket tarpy­nan kórsetilip jatqan osyndaı qam­qorlyqqa óz alǵysymyzdy bildire otyryp, endi aldaǵy shyǵarmashylyq jumys sapasyn arttyrýdy da oıǵa alyp, sol jolda eńbektensek deı­miz. Bıylǵy Teatr jyly soǵan tolyq­qan­dy múmkindik beredi dep sengimiz keledi.

Teatrdyń negizgi tiregi – akter, rejısser, dramatýrg degenimizben, osy alyp úsh taǵannyń  shyǵarmashylyq qııalyn aqıqatqa aınaldyryp, sah­naǵa shyǵarýǵa septesetin taǵy da bir­qatar mańyzdy mamandyqtar bar. Olar­dyń qataryna – sahna sýretshisi, grımm mamandary jáne búgingi tań­da úlken suranysqa ıe jaryq qoıý rejısserleri men dybys berý sheberleri enedi. Qazirgi zamanaýı teatr óneri osy mamandyqtarǵa kóp salmaq salyp, úlken jaýapkershilik artyp otyr. Sondyqtan da sahnanyń tehnıkalyq salasyndaǵy sýretkerler jumysynyń sapasyn arttyrý, kásibı izdenisin jetildirýge kóbirek kóńil bólinýi kerek dep oılaımyn. Búgingi jınalysta da Mádenıet basqarmasy tarapynan teatr mamandaryn zamanaýı teatr talaptaryna saı daıarlaý máselesi jaqsy kóterildi. Endi bul usynysty tek sheteldik tájirıbemen baılanystyra bermeı, ózimizdiń joǵary oqý oryndarymyzda da sondaı sapaly maman tárbıelep shyǵýǵa kúsh salýymyz kerek. Sonda tól teatr ónerimizdiń kósegesi kógeredi.

Odan keıin teatr jańalyqtary men óner jaıly jalpy syn-saraptamalar júıeli túrde jarııalanyp otyratyn arnaıy teatr jýrnalyn shyǵarýdy da qolǵa alý kerek. Alysqa barmaı-aq, Máskeýde shyǵatyn «Teatralnaıa jızn» jýrnalyn alyp qaraıyq. Teatr tynysyn sol basylym arqyly tolyq sezip, bilip otyrýǵa bolady. О́nerdi órkendetemiz desek, bizge de osyndaı taza teatr taqyryby kóte­riletin aqparattyq-tanymdyq hám sa­rap­tamalyq baǵyttaǵy jýrnaldy shyǵarýǵa kóńil bólip, soǵan barynsha kúsh salý qajet.

Roza MUQANOVA,

jazýshy-dramatýrg:

– Syrttaı jaıbaraqat kórin­genimen, teatr áleminiń  sheshimin tap­paǵan qıyndyqtary kóp. Ony teatr ishinde júrgen adamdar jaqsy sezinedi, biledi. Jáne onyń barlyǵy bir-birimen tyǵyz baılanys­ty. Máselen, sóz berilgennen keıin men dramatýrg retinde qalamgerlerdiń avtorlyq quqyǵy jóninde aıtqym keledi. Qa­zaqstan teatrlarynda áli kúnge deıin dramatýrgtiń qalamaqy máselesi she­shil­meı kele jatyr. Teatrdaǵy dırek­tordan bastap, eden jýa­tyn adamǵa deıin eńbekaqysy qaralǵan, ol másele sheshilgen. Al sahnada qoıylatyn drama­týrgtyń shyǵarmasynyń qa­lama­qysy qaralmaǵan. Nege? Ony kim qadaǵalaıdy? Osy másele tipti Mádenıet týraly Zańda da kórsetilmeı otyr. Sonyń saldarynan qazir dramatýrg qalamaqysyna baılanysty beıbereketsizdik tolastamaı keledi. Ár teatr qala­ma­qyny dramatýrgtiń bedeline, abyroıyna, jekeleı tanys­tyǵyna qaraı beredi. Osy másele bir júıege qoıylsa degen tilegim bar. Dra­matýrgterdiń avtorlyq quqyǵy zań júzinde bekitilse, qalamaqy sol negizde tólense, qalamgerlerdiń de teatrǵa arnap shyǵarma jazýǵa qulshynysy artar edi. «Jazatyn dramatýrg joq» dep bizdiń tarapqa aıtylatyn syndy jıi estip jatamyz. Dramatýrg jazýy úshin eń áýeli shyǵarmashylyq eńbek laıyqty deńgeıde baǵalanyp, yntalandyrylýy kerek. Sonda jaqsy dúnıe týady. О́zderińiz biletindeı, ádebıet janrlarynyń ishindegi eń kúrdelisi – dramatýrgııa. Jóndi pesa bolmasa, teatrdyń repertýarlyq saıasaty aqsaıdy. Aýdarma pesalar teatrǵa máńgilik azyq bola almaıdy. Báribir túbi tól shyǵarmalaryna aınalyp soǵady. 

Ekinshi aıtaıyn degen másele – teatr sahnalarynda qoıylyp jat­qan spektaklderdi taspalap, altyn qor­ǵa qaldyrý jaıy. Bul jóninde áleýmettik jelide de másele kóterip jazdyq. Nátıjesinde, «El Arna» telearnasy teatrlardyń spektaklderin sapaly túrde túsirip alyp, ár apta saıyn ekrannan berip jatyr. Osy bir jaqsy úrdis toqtamasa eken. О́ıt­keni bul – bizdiń tarıh. Qazir bilin­beýi, sezilmeýi múmkin. Biraq munyń bar­lyǵy erteń baǵa jetpes qundy qazy­naǵa aınalady.

Nurqanat JAQYPBAI,

Nur-Sultan qalasy Jastar teatrynyń kórkemdik jetekshisi:

– Aıtylyp, kóterilip jatqan máse­leniń barlyǵy durys. Bári oryndy. Biraq osy tusta meni bir-aq nárse qınap tur. Ol – jastarymyzdyń áleýmettik máselesi. Astanany jastar qalasy dep jatyrsyzdar ǵoı. Biraq sol jastardyń jasyn 29 jaspen shektep, kóp múmkindikten aıyryp jatqan sııaqtymyz. Men ózim de pedagogpyn, uzaq jyldan beri shákirt tárbıelep kele jatqan ustaz, rejısser retinde aıtsam, jastarymyzdy «jas» deıtin qatardan tym erte shyǵaryp jiberip jatyr­­myz-aý­ degen oı mazalaıdy. Nege? О́zderińiz oılap kó­rińizdershi, joǵary oqý ornyn támamdap, dıp­lomyn qolyna alyp, teatrǵa birden jumysqa ornalasty degen kúnniń ózin­de ol 22-23-ke kelip qalady. Odan ári úlken sahnaǵa úırenip, ózin káni­gi maman retinde dáleldeımin dep júr­geninde qalǵan 5-6 jyldyń qalaı ótip ketkenin tipti de sezbeı qalady. Sóıtip ózin endi taýyp, kási­bı maman retinde qalyptastyryp, ataq pen memleket tarapynan jasalyp jatqan áleýmettik kómekterge úmit­ker retinde usyna bergende, 29 jasqa to­lyp, jastarǵa berilip jatqan jeńildikterden qaǵylyp jatady. Máselen, ózim irgesin qalaǵan Jastar teatry akterleriniń  99 paıyzy jastar. Solardyń eń úlkeni 35 jasta ǵana. Biraq olar qazirgi bekitilgen jas ólshemi boıynsha jastar sanatyna kirmeıdi. Qarttar qataryna jáne qosa almaısyń. Sóıtip ne ári emes, ne beri emes jaǵdaıda qaldy. Bul bir ǵana teatr emes, barlyq sala qyzmetkerlerine qatysty másele dep oılaımyn. Sondyqtan jastyq kezeńdi 29 jas dep qysqa qaıyrmaı, álemdik standartqa saı tym bolmasa 35-ke deıin uzartsa, jastarymyz úshin úlken qoldaý bolar edi. Búginde kóp jastar úılenbeı, boıdaq júrse, onyń da bir ushy osy áleýmettik jaǵdaıǵa kelip tireletini sózsiz.