BIR QAP UN

(Qaz-qalpynda) Dúrııanyń soǵysqa ózi suranyp ketken uly Saǵıdan týra on segiz jasqa tolǵan kúni jáne bir úshbý hat keldi. Kenje bala saǵynady, jıi hat ja­zady. Dúrııa ádettegideı kelgen hatty mańdaıyna basady, sodan soń ke­zergen ernin tıgizip súıgen bo­lady. Jańa da sol ádetin qaıtalady. Kelini Kúlzada syrtta edi. Álgi ázirde enesiniń tańǵy shaıyn berip, úı ishin jınastyryp bolǵan soń, qora-qopsyny retke keltirmek bo­lyp dalada júrgen. Balanyń ha­tyn tapsyrǵan poshtashy Ásipbaıǵa “syrttaǵy kelindi maǵan ji­ber” dep ótindi. Poshtashyny­ń kelgeninen-aq bir jańalyqtyń bo­la­ryn ishi sez­gen Kúlzada júregi alyp-ushyp jetti de, enesiniń ja­ny­na tizerleı otyra ketti. Sodan soń: – Jaı ma, apa? – dedi demin ishine tartyp. Hatty qolyna alyp usyna bergende Dúrııanyń qoly taǵy qaltyrap ketip edi. Bul dert keıin paıda boldy. Bastapqyda olaı emes-ti. Úlken uly Erkebektiń fın soǵy­synan qaıtpaı, qara qaǵaz alǵa­nyn­da jabysqan kesel. Saǵı sol tuńǵysh uly men eki qyzdan sońǵy kenjesi bolatyn. Qyzdar turmysqa shyǵyp, jan-jaqqa jolyn taýyp ketken. Aýyldas jeńgeleri Saǵıdyń atyn atamaı “shaqalaq sary”, keıin eseı­gende “sary jigit” dep ataıtyn. Sol esine túsip “qaıdaǵy jigit” dep kemseńdedi Dúrııa. Apasynyń dirildeı sozǵan qo­lynan hatty alǵanda Kúlzadanyń boıy shymyrlap sala berdi. Tanys jazý kózine ottaı basylyp “Sa­ǵı­dyń óziniń qoly, óziniń” deı bergen ishteı. Jazýy ásem, túsinikti, jaqsy edi. Ádettegideı sııa qa­lammen jazypty. “Tiliniń taby bar shyǵar?” Oıyna kelgen oraı­syz oıynan ózi uıalyp qym­synyp qaldy da, tezdetip hatty ashty. – Apa, oqıyn. – Oqy, qaraǵym, oqy. “Bıs­sı­mıl­la”, – dep bastap oqy. “Bıssımılla”,  dedi, Kúlzada. Taǵy eki ret ishinen qaıtalady. So­dan soń bolmashy dirili bar daýsyn qattyraq shyǵaryp oqı bastady.  “Ardaqty apam meniń, aman-esen­siń­der me? Aýrý-syrqaýdan saý­my­­syń­dar? Qysqy otyndaryńdy qamdap aldyńdar ma? Kim qol ushyn berip júr? Ońǵarbek pen Oljabek demeý jasar? Biraq, olardyń da óz úıleri bar, Kúlzada janyńda ǵoı jası berme, jan anam...” Osy jerge kelgende Dúrııanyń kózinen jas ytqyp shyqty. “Aı­na­laıyn-aı, biz úshin qam jep qaı­tesiń? El ishindemiz ǵoı, óler deısiń be?” – dedi kımesheginiń ushymen kó­ziniń jasyn súrtkilep. – Ary qaraı oqy. ...“Apa, keshe qatty soǵys boldy. Eki jaqtan da ólgender jeterlik. Bir es jıǵan shaqta janymda bir ózbek jáne orys jigiti úsheýmiz otyr ekenbiz. Okoptyń ishi tereń. Qarsy aldymyzdaǵy ja­zyqqa kóz jibersek teńkıip jatqan nemis sol­dat­ta­ry­nyń ólikteri kórinedi. О́zimizdiń ólgen ja­ýyn­gerlerdiń súıekterin jınap jer­legenbiz, jaralylaryn arbaǵa tıep sanchastqa alyp ketken. Nemister bolsa ólikterin jınaýǵa shamalary jetpeı keri sheginip edi. – Júr, qoldaryndaǵy saǵat­ta­ryn kóreıik, – dedi ózbek bala bir ýa­qytta. Ony orys jigiti ile qo­s­tady. Oılary, táýirin qoldarynan sy­pyryp, jınap almaq. “Bar­maı­myn, ózderiń bara berińder”, – dedim...” Hattyń osy tusyna kelgende Dúrııa: “Aqylyńnan aınalaıyn, Alla, jar bola gór, jalǵyzǵa!”  dedi. “Qudaı súımeıtin qylyqtan aýlaq júr aınalaıyn, aýlaq júr...” – Ary qaraı oqy. Saǵıdyń “barmaımyn, ózderiń bara berińder” degenine qatty súı­sinip qalǵan Kúlzada endi hatty odan ári ekpindetip, daýsyn dirilsiz shyǵaryp, sańqyldap oqı jóneldi. “...Sosyn ekeýi bastaryna temir kaskalaryn kıip, myltyqtaryn ıyqtaryna asyp okoptan órmelep shyqty da, baýyrmen jorǵalap nemis jaýyngerleriniń ólikterine qaraı jyljydy. Jetti. Bireýin aýdaryp kórdi. Ekinshisin de... úshin­shi ólikti de aýdaryp baıqady. Bir-birine bas barmaqtaryn shoshaıtyp “bári jaqsy” degendeı belgi berdi. Soǵan qaraǵanda kóńilderi toq, oljaly. Bir sát basyn qalt etkizip kótergeni sol-aq edi, ózbek jigiti sulq tústi. “Ne boldy?” – degendeı solaı qaraı bilmek úshin baýyrlaı jorǵalaǵan orys jigiti de murttaı ushty. Jaý mergeni kópten barlap otyrsa kerek, qalt jibermedi...” “Dúnıeqońyzdyq-aı,” – dedi kúńirenip Dúrııa ana. “Etegińnen tar­typ, es bergen Allaǵa myń da bir rah­met. Qudaı súımeıtin qylyqtan aý­laq júr qulynym.” Demin ishine tar­typ bi­raz únsiz otyrdy Dúrııa ana. Balanyń qanshalyqty qaterli jolda ekenin tipten qatty sezinip otyr. Arasha túser amaly joq. Jalǵyz súıeneri Jaratqan ıesi. Soǵan jalbaryndy. –             Ary qaraı oqı ber. Mer­gen­niń múlt jibermegeni Kúlzadaǵa da úreı ákeldi. “Sál jibergen qateligi bolsa, búkil áýletten qalǵan jalǵyz erkek kindik Saǵıdy da jalmaı salmaq eken.” Jas áıeldi úreıli oı qajytyp ji­ber­di. “Oqysańshy, nege úniń shyqpaı qaldy,” – degen apasynyń daýsynan soń baryp esin jıdy. Ary oqýǵa qoryqsa da demin ishine tartyp oqı bastady. “...Ar jaǵynda tyǵylyp jatqan nemis mergenderin baıqamady. Solaı mert boldy aqyry. Apa, meni Qudaı saqtady. Barsam ǵoı, saǵan osy hatty jaza alar ma edim? Apa, jeti nan pisirip taratshy. Kóriskenshe, kún ja­q­sy bolǵaı – Saǵı.” – Túsindiń be?– dedi Dúrııa. – Túsindim. – Onda atań Tarazdan ákelgen qylshyq qaptaǵy unnyń aýzyn ash. Aq unnan jeti nan pisir, qaraǵym. – Jaraıdy, apa, – dep, Kúlzada ornynan ushyp turdy. Dúrııa aq unǵa Kúlzadanyń qo­lyn tıgizbeıtin edi. “Balam aman-esen oralǵanda ashamyn, Saǵıym aq nan jeıdi,” dep sol úshin yrym­dap saqtap júrgen-di. О́zderi tary túıip, talqan ezedi. Jú­ge­ri­niń unynan nan jaýyp jeıdi. “Balam aman-esen kelsinshi, aq toqash pisirip beremin, etke aq jaıma salyp beremin,” – deıtin kóńili ornyǵyp otyrǵanda. Sóıtken Dúrııa aq un toly qylshyq qaptyń aýzyn búgin ashýdy buıyrdy. Ashytyp alyp, ótkende shyjǵyryp alǵan eshkiniń ish maıyna jeti nan pisirdi. Dastar­qan­ǵa aq toqash shashty. Kórshi aby­syn­dary men kelinderin shaqyryp birge shaı ishti. “Ba­la­ńyz­ben Alla aman-esen qa­ýysh­tyrsyn,” – dedi Aıqyz. Jýyqta kúıeýinen qara qaǵaz alyp qaıǵy jutyp júrgen jaıy bar edi. – Qajyma, qalqam. Endi myna janyńdaǵy qarǵashyńdy qudaı aman qylsyn. Sonyń tileýin tile. Jazmyshtan ozmysh joq, – dep, Dúrııa sheshesiniń janynda otyrǵan qara qyzynyń shashyn sıpalap basý aıtty. – Dám alyp otyryńdar. О́zi de toqashtyń bir túıirin aýzyna aparyp “aman jetkeı quly­nym” dedi ishteı. Erterekte ketken Erkebegi esine túsip edi “qara qaǵaz jut­qan qarǵam” dep kemseńdep qal­dy. Abysyndary “qoı, qoı endi, baryńnyń baǵyn tile” degen soń basylyp, aq jaýlyǵynyń ushymen kóziniń jasyn súrtti. Bulyńǵyr kúnder úmit shyraǵyn maz­datyp ótip jatty. Áıteýir, Saǵı hatqa jalqaý emes. Qoly qalt etken­de anasyna hat joldaıdy. “Erkebek aǵam bolsa anaý, apam jasyp júr”, – dep oılaıtyn shyǵar. Hattarynda bolǵan oqıǵanyń mán-jaıyn táptishtep baıandaıdy. Áli bala ekeni belgili, apam úreı­le­ne­di-aý degen oı oıyna kirip-shyq­paı­dy. Janyn túrshiktirgen oqıǵa­lar­dy táptishtep baıan etedi. “Alla saqtady” deıdi sodan soń. Sodan soń “apa jeti nan taratyp bershi” deıdi ádettegideı. Mundaıda Dúrııa j­a­nyn­da kózi baqyraıyp otyrǵan kelini Kúlzadaǵa qaraıdy. Qúlzada aq tostaǵanyn alyp, qylshyq qapqa qaraı tura júgiredi. Qansha júgirgeni búginde esinde joq. “Bolmasa bol­ma­syn. Saǵı aman kelse bolǵany... Saǵı aman kelse ǵoı...” Apasy bir quraq kórpeni quras­tyryp júrgen. Sonyń qa­myn­da. Kúni boıǵy ermegi sol. “Saǵıym kelgende tóseımin”, – dep qoıady kóńili ornyǵyp otyrǵanda. – Apa, kózińiz aýyrsa men kók­teıin,– dep Kúlzada ynta bildirdi. – Sen qarap otyrsań da jetedi qa­raǵym, sóıtip-aq úırenesiń, zeıiniń bolsa. Enesi ekeýi osylaı jaıma-shýaq otyrǵanda syrttan: – Dúrııa-aý, Dúrııa, hat al, balań­nan hat keldi, – degen Ásip­baı­dyń ádettegideı ándetken daýsy keldi. Sirá, asyǵys bolar-aý. Bol­masa ózi úıge kirip, aman-saýlyq su­rasyp, ákelip berýshi edi. – Apa men baraıyn, – dep Kúlzada otyrǵan ornynan jeńil kóterildi de, júgire jóneldi. Sol, ádettegideı Saǵıdyń amandyǵyn jetkizip júrgen úshbý hat. Sııa qalammen jazǵan haty. Belorýssııa jeri, Smolenskiden. Soǵan qaraǵanda osy qalanyń mańyndaǵy urys maıdanynda bolsa kerek. “Oqy, qaraǵym”, – dedi Dúrııa kelini aptyǵyp úıge kir­gen­de, úıren­shik­ti qalpyna basyp. Kúlzada basyndaǵy juqa oramalyn túıgishtep tartyp baılady da, tez-tez hatty ashyp “bıs­sı­mılla” dep oqı bastady. “Apa, aman-esensiń be? Kókem Áýlıeatadan qaıtty ma? Bálkim, áli de biraz ustar-aý, jumysshy kúshi asa qajet, jetispeı jatyr ǵoı. Soǵys tez bitse eken. Alla jazsa, bálkim bárimiz birge jetermiz. Jet­kizetin kúnderdi jazǵaı...” – Aıtqanyń kelsin, aı­na­laıyn, – dedi osy tusyna kel­gende Kúlzadanyń daýsyn short bólip. – Qudaı ońynan aýzyna salyp otyr­ǵan shyǵar, qaıtar kúni de jaqyndaǵan syńaıly ma? – Ary qaraı oqy, – dedi Dúrııa sýlanǵan kóziniń jasyn súrtip. “...Keshegi aıqas eseńgiretip ketti apa. Qansha márte urysqa túsip júrip dál osylaı esimnen tanyp qulaǵan kezim bolmap edi. Basymdy kótersem mańaıymda tiri pende joq, qaptaǵan ólik eken. Sirá, nemis soldattary meni de óldige sanaǵan bolar, tımepti. Qımyldamaǵanym qandaı jaqsy bolǵan, qybyr etsem atyp ketken bolar edi...” – Ne deıdi qulynym, – dep Dúrııa ana daýys kóterip jylap jiberdi. Apasy jylaǵan soń Kúlzada da býlyǵyp, óksip-óksip baryp jasyn tyıdy. – Aman-esen qalǵanyńa shúkir. Allaǵa myń alǵys. Ary oqy, tez. “... Sodan kózimdi ashyp biraz jattym. Basymdy kóterip qı­myl­daıyn desem, ótkende sheıit bolǵan eki joldastyń taǵdyry esime túsip, boıymdy úreı bılep, saqtanamyn. Jatqan jerim alasa bir tóbeshiktiń eńis betkeıi edi. Tómendeý eteginde súrleý jol bar. Alǵy shepke qatynas joly. Bizdiń jaýyn­gerler, ágerkı je­ńis­ti bolyp alǵa ozyp ketken bolsa, keshke deıin atty arba­da­ǵy as kýhnıasy osy jerden ótý kerek. Sol súrleýge qarap biraz jat­tym. Úmitim aldamady. Ne ke­rek, aldyńǵy sheptegi ja­ýyn­ger­lerge as-sý aparatyn atty arbakesh te kórindi-aý. Tanydym. О́zimizdiki. Aıqaılaıyn desem kómeıime tas tyǵylǵandaı únim shyqpaıdy. Jan-jaǵyma qaraı aýdarylyp qımyl jasap kórip edim, aıaq-qolym saý sekildi. Bi­raq, kókjelkem zil tartyp aýyr­syndy. Aıaǵymdy, qolymdy taǵy da ary-beri qımyldattym. Qı­mylym jaqsy. Tura salyp júgir­gim keldi. Nemistiń mergenderi joq pa eken dep taǵy da kúdik­tendim. Bolsa qaıter eken dep myltyǵymdy joǵary kóterdim. Belgi bolmady... Arbakesh bolsa, súrleý jolda asyqpaı ketip barady. Onyń óz maqsaty bar. Jan-jaǵyna qaraı­tyn túri joq. Baıqaıyn dep myl­tyǵymdy taǵy da kóterdim. Sóıt­kenshe bolǵan joq, shúrip­pe­sine saýsaǵym tıip ketip, oq atyldy. Arbakeshke qaradym, ol shoshynyp toqtaı qaldy da jerge sekirip túsip, arbanyń astyna baýyrlap jata qaldy. Atylyp ketken oqqa esh jaýap bolmaǵan soń, tura salyp arbakeshke qaraı qustaı ushtym. Kókjelkem qatty aýyryp ke­ledi... Jettim-aý, jet­tim... Qaı­ta esimnen aıyry­lyp qa­lyp­pyn. Kózimdi ashsam, dala­lyq gospıtalda jatyr ekenmin. Kók­­jelkemnen qatty jaraqat alyppyn... Qazir jaqsymyn, apa. Osy hatty alǵan soń taǵy jeti nan pisirip taratshy... Kóriskenshe kún jaqsy – Saǵı.” Dúrııa boldy ma degendeı Kúlzadaǵa qarady. Kúlzada “apa qazir” dep ornynan ushyp turdy da aq tostaǵanyn qolyna alyp, ádet­tegideı qylshyq qaptyń aý­zyn ashýǵa asyǵyp bara jatty... ... Soǵys aıaqtalyp, sol jyldyń altyn kúzinde Saǵı aýylǵa aman-esen oralǵanda qylshyq qaptaǵy aq unnan eki-úsh tostaǵany ǵana qalǵan edi... Jeti nan... Bir qap un... *** Jeńisti jyldan soń arada elý jyl ótkende 9 mamyr kúni aq jaýlyqty áje Kúlzada jeti perzenti men olardan órbigen nemereleriniń aldynda osy syrdy alǵash ashyp edi. Erǵalı SAǴAT.