Sońǵy onjyldyqta shaǵyn jáne iri qalalar turǵyndarynyń sany artyp, aýyl halqynyń sany azaıyp barady. Boljam boıynsha álemdik ýrbanızasııa deńgeıi 2050 jylǵa qaraı 70 paıyzdy quraýy múmkin. Búginde dúnıe júzinde qalalarǵa tıesili jerler bar-joǵy eki paıyzdy qurap otyrca, álemniń bir mıllıardtan astam halqy qalanyń kedeı turǵyndarynyń qataryn tolyqtyra túsýde. Ýrbanızasııanyń aýqymy men qarqyndy damýy baspanasyzdyq, ınfraqurylymdardyń jetispeýshiligi, teketirester men zorlyq-zombylyq, taǵy da basqa túıtkildi máselelerdiń týyndaýyna sebepshi bolyp otyr.
Fermerlerdi kóbeıtý – ındýstrııalandyrýǵa jol ashý
Búginde elimizdiń Nur-Sultan, Almaty, Shymkent sııaqty iri qalalaryna bilim alý, jumys izdep, ál-aýqatyn jaqsartý maqsatynda turaqty nemese ýaqytsha qonys aýdarǵandar sany artqan. «Bul úrdisterge tosqaýyl qoıý múmkin emes. О́ıtkeni mıgrasııa álemdegi qarqyndy qubylysqa aınalyp barady. Degenmen, aldyn alý, durys baǵyttaý sııaqty joldarmen jumsartýǵa bolady», deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ázimbaı Ǵalı. Mundaı qarqyndy ýrbanıstik úderisterdi ekonomıkany alǵa súıreıtin qalypty jaǵdaı retinde qabyldaý qajettigin aıtqan sarapshynyń paıymdaýynsha, Qazaqstanda mıgrasııalyq saldo qalypty. Jumyssyzdyq deńgeıi orta eseppen 4-5 paıyz deıtin bolsaq, bul naryqtyq qoǵamǵa tán kórsetkish. Al Qaraǵandy, Mańǵystaý sııaqty keıbir ólkelerde jumyssyzdyq kórsetkishi 7-8 paıyzǵa deıin barady. Sebebi atalǵan ólkelerde dúrdarazdyqtar oryn alyp, jergilikti organdar jumyspen qamtýda durys sharalar qoldana almaı keledi.
«Qalaly jerlerde eńbek ónimdiligi joǵary bolǵanymen, aýyldarda tómen ekenin moıyndaýǵa tıispiz. Aldaǵy ýaqytta aýyl halqy sarqylyp, ajyrasqan otbasylar, qart turǵyndar sııaqty áleýmettik kómekke muqtaj toptar kóbeıe beretin bolady. Bul qazaqtyń qalaǵa aýý úrdisindegi jaǵymsyz qubylys», deıdi Á.Ǵalı. Mundaı túıtkildi máseleni áleýmettik qurylymdardy kóbeıtý arqyly jaqsartý qajettigin aıtqan ǵalym Qaraǵandy, Qostanaı, Petropavl sııaqty ortalyq jáne soltústik ólkelerden orys etnosy ókilderiniń, ásirese eńbekke jaramdy toby Omby, Tom, Novosibir aımaqtaryna kóship bolǵanyn aıtady.
Alaıda olardyń zeınetaqysyn alyp, qalypty ómir súrip jatqan ata-analary Qazaqstanda qalyp qoıdy. Ǵalymnyń aıtýynsha, belgili bir etnos ókilderiniń tarıhı otanyna oralýy jaǵymdy qubylys. Biraq, bosaǵan aımaqtarǵa qazaqtar áli kóship bara qoımaǵanyna alańdaýshylyq bildirgen ǵalym bul ólkelerde qazaqtardy qonystandyrý máselesin jedeldetý qajettigin aıtady.
Al qazaqtyń aýyldan qalaǵa kóshýinen qaýiptenýdiń esh qısyny joq. Batyl tujyrymyn ortaǵa salǵan sarapshy aldaǵy ýaqytta bul úrdistiń kúsheıe túsetinine toqtaldy. Keńes dáýirinde qazaqty qalaǵa jibermeý, tipten belgili bir óńirlerge kirgizbeýdiń oryn alǵany belgili. Qazir egemen eliniń qaı buryshyna kóshem dese de ár qazaqtyń erki ózinde. Desek te, aýyldarda jastarǵa qaraǵanda orta jastaǵylardyń sany kópteý. Al aýyl-aımaqtar jumys oryndaryna muqtaj. Mundaı jaǵdaıda qalaǵa kóshý úrdisi birshama toqtaıdy. Aýyldarda fermerlik sharýashylyqtardy damytý da ýaqyt kúttirmeıdi. Osy tusta amerıkalyq úlginiń utymdy ekenin negizge alǵan sarapshy bul elde jaldamaly jumysshylar Latyn Amerıkasy, Meksıkadan kelip eńbek etetinin, qazaqtar qalada tabys tapsa, aýyldaǵy fermerlerdiń maýsymdyq gastarbaıterlerdi jaldaýy da qalypty jaǵdaıǵa aınalatynyn aıtady. Búginde elimizde ortańqol fermerlerdi kóbeıtip, ındýstrııaldy úderisterge jol ashýdyń múmkindigi mol. Al joıylý aldynda turǵan aýyldarǵa kóp turǵynnyń qajeti shamaly. Keminde 3-4 fermerlik qojalyqty damytsa jetkilikti. Bul úshin olıgarhtardyń menshigindegi jerler sharýalarǵa berilýi tıis, deıdi ǵalym.
Shaǵyn qalalar kóleńkede qaldy
Búginde iri qalalardyń damýy dúnıejúzine tán jaǵdaı ekenin negizge alǵan ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Rahman Alshanov aýylda shaǵyn kásiporyndar ashyp, ınfrqurylymdy damytý qajettigin aıtady. Ǵalymnyń aıtýynsha, Almaty kezinde 700 myń turǵynǵa shaqtalǵan qala bolsa, búginde halqynyń sany 2 mln, taıaý bolashaqta 5 mln-ǵa jetedi dep josparlanyp otyr. Osynyń saldarynan ekologııaǵa da, tabıǵatqa da salmaq túsip otyr. Áleýmettik máseleler óz aldyna. Búginde Qaraǵandy, Aqmola, Túrkistan, Qostanaı oblystarynan kelip jatqandar kóp. Al shaǵyn qalalar kóleńkede qalyp qoıdy. Soltústik Qazaqstannan Reseıge ketip jatqandar da barshylyq. Reseı jumys, jer, bilim granttarymen qyzyqtyra túsýde. Osy oraıda aýylǵa qarajat bólip, damytý keregin aıtqan ǵalym Shý men Moıynqum aralyǵyndaǵydaı soǵys jyldaryn eske túsiretin joldardyń kóptigin negizge aldy. Sý jetispeı, áli kúnge shelekpen tasyp júrgen óńirler bar. Qarajatty durys baǵyttamaý saldarynan osyndaı túıtkildi máseleler týyndaýda. Degenmen Soltústik Qazaqstannan ózge óńirlerde qazaqtardyń úlesi kóbeıgenin basshylyqqa alǵan R.Alshanov qalalarda qazaq mektepteri, qazaqtardyń úlesi artyp kele jatqanyn jetkizdi. Endigi kezekte sózden iske kóship, bul baǵyttaǵy saıasatty qaıta qaraý qajet.
Josparsyz saıasattan aýyldar kúızeliske ushyrady
Búgingi aýyldyń da, qalanyń da jaǵdaıynda, ásirese jastar arasynda jumyssyzdyq, baspanasyzdyq máseleleriniń ótkir turǵanyna alańdaýshylyǵyn bildirgen saıasattanýshy Rasýl Jumaly jaı-kúıdiń bolmaý saldary ashý-yzaǵa, qylmystyń ósýine soqtyratynyn jetkizdi. Sarapshynyń aıtýynsha, aýyl turǵyndarynyń qalalarǵa aǵylýy ǵalamdyq úderis. Onyń ishinde baıyrǵy mádenıeti aýyl sharýashylyǵyna, agrarlyq ónerkásipke táýeldi bolyp qalǵan elderde mundaı úrdister qyzý júrip jatyr. Oǵan Aýstralııa, Brazılııa, Jańa Zelandııa elderi mysal bola alady. Al Qazaqstanda jabaıy, ózimen ózi, eshbir josparsyz, ǵylymı tujyrymdamasyz oryn alǵan jaǵdaı beleń alyp otyr. Nátıjesinde aýyldar kúızelip, túrli qıyndyqtarǵa tap bolýda. Al qalalar kelýshilerdi shekten tys qabyldap, eńsere almaı jatqany taǵy bar. Bul jerde eskere ketetin basty másele, aýyl turǵyndary barlyq oblys ortalyqtaryna emes, Almaty, Astana, Batys óńirdegi birdi-ekili qalalarǵa qonys aýdaryp, jaısyz-kúısiz júrgeni. Al jastardyń turaqty jumysy bolmasa, bilim almasa, qalaǵa kelip bosyp ketetin bolsa, bul áleýmettik hám saıası másele.
Endigi kezekte aýyldardy qańyratyp bos qoımaı, keshendi jaǵdaılar jasaý qajettigin jetkizgen R.Jumaly aýyl sharýashylyǵyna ǵana emes, eldiń mádenı ómirine, densaýlyq saqtaý júıesi men ınfraqurylymyna nazar aýdarý keregin aıtady. Osy oraıda Aýstralııa tájirıbesiniń utymdy tustaryna toqtalǵan sarapshy zamanaýı jetilgen, jańa tehnologııalarmen qamtylǵan agrarly eldiń 5-7 paıyz turǵyny bútindeı bir eldi aýyl sharýashylyǵymen keshendi túrde qamtamasyz etip otyrǵanyna toqtaldy. Al Qazaqstanda sońǵy sanaqtar boıynsha aýyl halqynyń sany 40-42 paıyz shamasynda. Jerdi latıfýndıster ıelengendikten, turǵyndardyń 99 paıyzynyń jeri joq. Qazir kosmomonıtorıng Baltyq jaǵalaýy elderine para-par jerlerdiń bos jatqanyn anyqtap otyr. «Latıfýndısterge osyny ashyp aıtatyn kez keldi. Ony batyryp aıtýǵa tıisti oryndar qaýqarsyz otyr. Memleketten jer joq, barlyǵy jeke menshikte degen jeleýdi jıi estımiz. Al sheteldikter alatyn kezde jerdiń tabyla ketetini taǵy bar», deıdi R.Jumaly. Búginde aýylǵa jaǵdaı týǵyzýdyń ekonomıkalyq ta, áleýmettik te sıpaty basym. Bul másele keshendi túrde bet burýdy qajet etedi. Taıaý jyldarda aýyl turǵyndarynyń sany 20 paıyzǵa deıin tómendep ketýi yqtımal. Mal, egin sharýashylyǵy, maqta, kúrish ósirýdegi baıyrǵy dástúrdi jandandyra otyryp, aýyl turǵyndaryna jerdi ıgerýge tolyq jaǵdaı jasaý qajet. Osyndaı keshendi máselelerdiń ekonomıkaǵa, áleýmetke ári ishki saıası jaǵdaıǵa áseri bar.
Bilim klasterin quryp, donor aımaqtardy kóbeıtý qajet
Elimizdegi ýrbanızasııalyq úderister júıesiz degen pikirdi quptaıtynyn bildirgen saıasattanýshy Dosym Sátbaev «Ýrbanızasııa ǵalamdyq qubylys, dúnıejúzinde aýyl turǵyndary azaıyp barady. Al Qazaqstandaǵy qalalar depressıvti aýdandar esebinen ulǵaıýda» degen oıymen bólisti. Iаǵnı, aýylda bolashaq joqtyqtan, turǵyndar qalaǵa qonys aýdarýda. Al qalada jaısyz, kúısiz, jumyssyz kún kórý múmkin emes. Aýyldan qonys aýdarǵandar birinshi kezekte osy máselemen betpe-bet keledi. Sonyń saldarynan destrýktıvti ýrbanızasııa beleń alyp otyr. Kúrmeýi qıyn máseleniń birqatar sebepterine toqtalǵan saıasattanýshy búginde jastardyń kóptep ketýinen aýyldar adam kapıtalynan aıyrylsa, qaladaǵy jastardyń jaǵdaıy bolmaǵandyqtan, áleýmettik shıelenister týyndap otyrǵanyn atap ótti. Sondyqtan da qazaqtyń baıyrǵy mádenıetiniń, tamyrynyń aýylda ekenin túsinetin kez keldi, deıdi D.Sátbaev. Dinniń de bastaýy aýylda. Aýyl aqsaqaldary ıslamdy kóshpendiler tarıhymen, mádenıetimen baılanystyra otyryp, dástúrli ınstıtýttyń qyzmetin arqaryp kelgeni belgili. Qazir qarap otyrsaq, tamyryn úzip, ne aýylda joq, ne qalaǵa beıim emes jastar qalaǵa kelip órkenıetti ıgere almastan, margınaldarǵa aınalyp barady. Jastardyń elimizde radıkaldy qurylymdarǵa kóptep ketip jatýynyń saldary da osymen baılanysty. Ýrbanızasııa úderisinde ary qaraı da kúrdeli máseleler kóptep týyndaı beretin bolady. Ekstremızmniń, áleýmettik qaıshylyqtyń kúsheıýi adam kapıtalyna nuqsan keltirýde. Saıasattanýshy atap ótkendeı, búginde qazaqtardyń kórshi elderge de ketýi qalypty úrdiske aınalǵandaı. Birneshe jyl buryn ketkender sany jylyna 35 myńdy qurasa, búginde olardyń sany 40 myńǵa jýyqtady. Kópshiligi Reseıdi betke alýda. Eger de san jaǵyna keletin bolsaq, bizde aıtarlyqtaı demografııalyq ósim joq, deıdi saıasattanýshy.
Mundaı kókeıkesti máseleniń sheshimi qalalar aglomerasııasyn jasap, keńeıtkennen góri aımaqtardy damytyp, básekelestikti arttyrý ekenine toqtalǵan D.Sátbaev búginde el ekonomıkasynda Almatynyń donor qala retindegi orny bólek ekenin jetkizdi. Batysymyzda munaıly ólkeler bar. Al basqa qalalar dotasııada otyrǵan, depressıvti qalalar tizimine kiredi. Budan júıeniń tıimsizdigin kóremiz, degen saıasattanýshy ár óńirdiń ákimi básekege qabilettilikti kóterip, ınvestısııa tartýǵa jumys isteýi tıis dep sanaıdy. О́z óńirlerin tartymdy etip, turǵyndaryna jaǵdaı jasaýdy der kezinde qolǵa almasa, saldary qıynǵa soqtyratyny anyq. Ondaı qıyndyqtar qazirdiń ózinde beleń alyp barady. «Aýyldarda baspana, jalaqy, mádenı ınfrqurylymdar dál qaladaǵydaı qoljetimdi bolýy kerek. Ásirese, bilim klasterin qurýdyń mańyzy joǵary. Nazarbaev ýnıversıteti úlgisinde aımaqtarda agronomııa, veterınarııa, aýyl sharýshylyǵy ǵylymdary boıynsha, al munaıly aımaqtar da munaı-gaz mamandyqtaryna baýlıtyn bilim oshaqtaryn kóterý kerek. Sonda ǵana ınfrqurylym qalyptasyp, jańa jumys oryndary ashylady. Jastarǵa da jumys tabylady. Sonda ǵana biz ishki mıgrasııany az da bolsa aýyzdyqtaı alamyz», deıdi D.Sátbaev.
«Al adam kapıtalyn damytýda týyndaǵan kez kelgen másele keshendi zertteýdi qajet etedi. Búginde qalalarǵa keletin jastardyń naqty statıstıkasy joq. Birneshe jyl buryn bul kórsetkish jylyna 60 myńdy quraǵan. Búgingi resmı statıstıka odan kóp bolýy múmkin. Al arnaıy shuǵyldanyp, máseleniń neden týyndap otyrǵanyn zertteıtin áleýmettik jáne memlekettik qurylymdar jumys istemeıdi. Másele ýshyqqanda baryp, nege bulaı boldy dep daýryǵyp jatamyz. Qoǵamda jastar tarapynan oryn alyp jatqan keleńsiz jaǵdaılardyń saldary memlekettiń bul máselege múlde salǵyrt qaraýynyń saldarynan týyndap otyr» degen D.Sátbaev búginde respýblıka jurtshylyǵynyń 10 paıyzyn dáýlettiler tizimine, 70 paıyzyn protoorta tap ókilderi qataryna qosatynyna toqtaldy. Bul top tótenshe jaǵdaılarda jumys oryndarynan aıyrylyp qalýy ábden yqtımal tabysy turaqty emes turǵyndar. Al jurtshylyqtyń 20 paıyzy klassıkalyq kedeıler. Sonda eldegi turǵyndardyń 90 paıyzyn kedeı tapqa jatqyzýǵa bolady. Al orta tapqa basynda turaqty baspanasy bar, bilimdi, balalaryn da aqyly negizde oqyta alatyn turǵyndar jatatynyn negizge alǵan D.Sátbaev elimizde baspanasyn ıpotekaǵa alǵan, jalaqysyn kelesi tabysyna deıin jetkize almaı, nesıege baılanyp otyrǵandardyń kóptigine nazarǵa aldy. Búginde qazaqstandyqtardyń jetpis paıyzynyń nesıege turlaýly ekenin eskeretin bolsaq, kedeıshilik ındıkatorynyń basty sebebi osynda.
Turǵyndardyń ál-aýqatyna qatysty másele jaqynda Parlament minberinen de aıtylǵan bolatyn. Májilis otyrysynda depýtat Aıqyn Qońyrov búgingi aılyq tóleý júıesin tolyqtaı qaıta qaraý keregin aıtyp, halyqtyń shynaıy tabysy resmı málimetpen sáıkese bermeıtinine Úkimettiń nazaryn aýdardy. Depýtattyń aıtýynsha, Úkimet aıtyp júrgen ortasha aılyq jalaqy mólsheri jáı ǵana matematıkalyq esep jáne eldegi shynaıy jaǵdaımen sáıkes emes. Baı men kedeıdiń arasy kún sanap alystap barady. Tabysy tómen, tútini túzý ushpaıtyn turǵyndar men joǵary jalaqy alatyndardyń arasyndaǵy aıyrmashylyq jer men kókteı. Qala men aýyl turǵyndarynyń tabysy da ekitúrli. Halyqqa naqty nátıje kerek, turmysynyń túzelgenin naqty sezinýi tıis.
Qazaqtyń aýyldan qalaǵa kóshýiniń sebep saldary memlekettik júıege tikeleı baılanysty ekenin qaperge alǵan sarapshylar qazirgi kezde oryn alǵan túıtkildi máseleler joıylmasa onyń artynda qater turǵanyn eskertedi. Al ázirge aýyldan qalaǵa aǵylǵan kóshte toqtaý bolmaı tur. Kóz jetkizgen málimetter boıynsha, balalary oqýǵa ketken otbasylar júgin túıip daıar otyr. Olardyń orta jasy búginde 35-60 aralyǵyn quraıdy. Biri mektepte muǵalim bolsa, endi biri dáriger... Aýylda maman tapshy kezeńde beleń alyp otyrǵan bul másele sarapshylar aıtqandaı keshendi betburysty qajet etedi. Ári tamyry tereńge ketken aıaýly mekenderdi saqtap qalǵanda ǵana qazaqtyń kóshi de, ózi de túgel bolady, deıdi mamandar.
ALMATY