Kelesi jyly Aýǵanstannan koalısııa kúshteri shyǵarylady degennen beri, bul osy aımaqtaǵy kórshi elderge qıyn bolady-aý degen áńgime gýlep tur. Keıde ol tipti qorqynyshty da sıpat alady. Kórshi elderdiń basyna qaratúnek ornaıtyndaı da kórinedi.
Kelesi jyly Aýǵanstannan koalısııa kúshteri shyǵarylady degennen beri, bul osy aımaqtaǵy kórshi elderge qıyn bolady-aý degen áńgime gýlep tur. Keıde ol tipti qorqynyshty da sıpat alady. Kórshi elderdiń basyna qaratúnek ornaıtyndaı da kórinedi.
Mundaı oı júıesiniń qısyny da bar. Talaı jyldan beri (13 jyl) baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan AQSh bastaǵan NATO elderiniń koalısııalyq kúshteri tártip ornata almaǵanda, endi solarmen shaıqasqan kúsh, qoly bosaǵan soń, aınalasyn japyryp ketpeı me deıdi. Ol qandaı kúsh? Naqty oǵan eshkim de jaýap bere almaıdy. Bul elde bılik úshin kúres árqashan júrip jatady. Koalısııalyq kúsh bul shıelenistiń jalpy buqaralyq sıpat alýyna, halyqaralyq terrorızmniń óris alýyna jol bermeýmen shekteldi.
NATO kúshteriniń bul elde Karzaı úkimetin qoldaý arqyly demokratııalyq júıe ornata almaıtyny áýel bastan-aq aıqyn edi. El sondaı. Talıbterdi qaıta tárbıelep, olardan demokrattar daıarlaý múmkin emes. Muny kezinde ınternasıonaldyq boryshyn óteý arqyly irgede turǵan KSRO-da júzege asyra almaǵan.
Osy 13 jylda koalısııalyq kúshter ne tyndyrdy degende, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nárse joq. Terrorlyq toptyń ortalyǵyn basqa jaqqa yǵystyrǵan shyǵar. Elde azamattyq soǵystyń óristeýine jol bermedi deýge de bolar. Al oǵan negiz qalandy ma? Bular ketkennen keıin qazirgi bıliktegiler men talıbter arasynda beıbit qarym-qatynas ornaıdy dep eshkim kepildik bere almaıdy.
Endi ne bolady? Qorqytýshylardyń, ony arandatýshylar desek te jón bolar, paıymdaýynsha, talıbter qazirgi úkimetti op-ońaı jeńip, bılikke keledi de, ózderiniń qara nıetin júzege asyrady. Aınalasyndaǵy elderge de soıqan salady-mys. Budan Ortalyq Azııadaǵy elder, ásirese, oǵan shekaralas Tájikstan, О́zbekstan jáne Túrkimenstan qatty zardap shegedi eken. Qyrǵyzstan men Qazaqstanǵa da ońaı tımese kerek. Mundaı qorqytýǵa biraz jurt ılanady. Bul sııaqty jalǵan aqparatty taratý, jurtty shoshyndyrý bul elderge óz yqpalyn júrgizgisi keletinderge kerek.
Parasatty oı qısynyna júgingende, óziniń kúnin kóre almaı otyrǵan, bir-birimen qyryq pyshaq bolyp, alysyp-julysyp, qyrqysyp jatqan el kimge qaýip tóndiredi? Olardyń basqalarǵa tıisýge shamasy bar ma? Basqasyn bylaı qoıǵanda, onyń ekonomıkalyq ta, áskerı de qaýqary jalǵyz О́zbekstannan artyq pa? Tipti, sol kórshi elderge basyp kirgende, olardan ne tappaq?
Koalısııalyq kúshter ketken soń, bul elde óz ishindegi jaǵdaıdy retteý jańasha sıpat alady. Basqalarǵa qaýip tóndirmek túgili, mundaǵy saıası, áskerı kúshterdiń óz jaǵdaıyn retteý úshin bastary qatary anyq. Endi el taǵdyry óz qoldaryna tıgen soń, mundaǵy saıası kúshter ulttyq kelisim jolyn izdestirip, yntymaqqa da qoldary jetýi múmkin.
Báribir Aýǵanstan bul aımaqtaǵy shıelenis ortalyǵy bolyp qala beredi. Álsiz elde halyqaralyq terrorızmniń de tamyr jaıatyny belgili. Olardyń esirtkiden de qutylýy qıyn. Bul burynnan qalyptasqan problema. Aýǵanstan agressor, qubyjyq el emes. Kúnderin ázer kórip otyrǵan, basqalarǵa qol jaıǵan el. Koalısııalyq kúshter ketken soń da, munda bir kúsh bılik tizginin ustaıdy. Kórshi elder úshin solarmen durys qarym-qatynasta bolý – parasatty saıasat. Bul elden qorqý emes, oǵan kómek qolyn sozý qajet. Bizdiń elimiz olardyń jastaryn oqytyp, ıgilikti iske bardy. Sony jalǵastyrsaq, ol naǵyz qaıyrymdylyqqa saıady. Bul – basqalarǵa da ónege jol.
ODAQTASTAR DA JER ÚShIN JAǴALASADY
Ulybrıtanııa men Ispanııa – Eýroodaqqa múshe elder. Bir-birine qoldaý kórsetýge mindetti. Sońǵy bir apta kóleminde Eýropanyń osynaý jetekshi eki eliniń arasy kúrt shıelenisip ketti. Bular Ispanııanyń Jerorta teńizi jaǵasynda ornalasqan Ulybrıtanııa anklavy Gıbraltarǵa baılanysty daýǵa bardy.
Týrasyn aıtqanda, daý sol resmı túrde «Ulybrıtanııaǵa táýeldi aýmaq» atalatyn kólemi 6,5 sharshy shaqyrym ǵana shaǵyn aımaqqa talastan týyp otyr. Dál qazir ıspan jaǵy muny qaıtar dep ashyp aıtyp otyrǵan joq, sol anklavqa qatysty biraz jańa talaptar engizdi. Oǵan aǵylshyn jaǵy renish bildirip úlgerdi.
Máseleniń mánin tereńirek uǵý úshin onyń tarıhyna júgingen jón. Jerorta teńizinen shyǵa beristegi Eýropanyń eń bir teńizdik kúrejolyna ornalasqan bul qala-jartas – Gıbraltardyń strategııalyq máni bar. Ol óz tarıhynda talaı eldiń ıeligine kóshken. Buryndary ara