Býhanvald konslageri saǵyn syndyra almaǵan, azapty lagerden qashyp shyǵyp, 1944 jyly Belgııa Koroldigi jerin basqynshylardan tazartýǵa qatysqan qazaq jaýyngeri Seıilhan Ǵabdýllınniń Atyraý oblysy Inder aýdany Eltaı aýylyndaǵy beıitiniń basyna osy eldiń Qazaqstandaǵy elshisi Aleksı de Krombrıýghe de Pıkendal gúl shoqtaryn qoıyp taǵzym etti.
1941 jyly Eýropanyń Neman ózeni ótkeli mańynda qorshaýda qalyp, tutqynǵa túsken qarapaıym qazaq jaýyngeri, Jaıyq boıyndaǵy shaǵyn aýyldyń týmasy Seıilhan Ǵabdýllınniń 1939 jyly Almatydan bastalǵan áskerı joly ony Pren, Kaýnas, Saksonııa, Drezden mańyndaǵy Býhanvald lagerlerine, eń aqyry Belgııanyń Svarsbergtegi kómir shahtasyna deıin jetkizgen eken.
Sóıtip Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń búkil azapty jyldaryn bir adamdaı-aq basynan ótkergen, aqyrynda 1944 jyly 4 sáýirde Belgııanyń jerastyndaǵy shahtasynan kómir tıegen vagonetkamen qashyp shyqqan Seıilhan Ǵabdýllın bostandyqqa jettim-aý dep keýdeni kere bir demalǵanymen de qasiretti bul joldyń Qazaq eli táýelsizdikke jetken 1991 jylǵa deıin sozylatynyn «506885» nómirli tutqyn oılamaǵan da shyǵar.
Mine, sol bostandyq aspanyn alǵash kórgen, ózi odaqtastar áskerinen quramyndaǵy Amerıka jaýyngerlerimen birge azat etken el – Belgııa Koroldigi qart jaýyngerdi kóziniń tirisinde birneshe ret qýantty. Alǵash ret 1998 jyly 6 qazanda joldanǵan Opglabbeek qalasynyń Dýmasy jáne qala merine qarasty bólimniń bastyǵy hat arqyly 1944 jyly 28 qyrkúıekte óz qalasyn azat etkeni úshin shyn nıetten alǵys aıtyp hat joldady.
Odan soń Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı 2005 jyly 12 sáýirde sol Opglabbeek qalasynyń meri Bennı Spreývers osyndaı mazmunda alǵysy men syılyǵyn joldap, ony sol kezdegi aýdan ákiminiń orynbasary Dosjan Meńdigereev ekeýmiz tabystap, qýantqanymyzdy erekshe mártebe sanaımyz. О́ıtkeni qart jaýyngerdi ózi qorǵap, qanyn tókken Keńes Odaǵy Stalınniń qandy №217 buıryǵynan asa almaı, týǵan jerinde júrse de mundaı az-maz qýanyshtardy da oǵan qımaǵan edi. Osy jaılardyń barlyǵyn jazyp, Belgııanyń Qazaqstandaǵy elshiligine hat joldaǵan, búginde Aqtaýda turatyn maıdangerdiń uly Qajymurat Haırýshovtyń eńbegi esh ketpedi.
Koroldiktiń ókili 2019 jyldyń 4 qazanynda Atyraý oblysy Inder aýdany topyraǵyna taban tıgizip, Eltaı aýylyndaǵy serjant Seıilhan Ǵabdýllın beıitine gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym etti. Sebebi bul eldiń, sonyń ishinde qalanyń azat etilgenine 2019 jylǵy qyrkúıekte 75 jyl tolǵan eken.
Sheteldik qonaqty Atyraý oblysy Inder aýdany ákimi Meıirim Qalaýı qabyldap, elimizdiń bostandyǵy men tutastyǵyn qorǵaýǵa qatysqan ulttyq batyrlary – Syrym, Isataı-Mahambet, Jıembet, Malaısary, Murat jortqan dalanyń búgingi tynysymen tanystyrdy.
Elshi Aleksı de Krombrıýghe de Pıkendaldiń atasy men ákesi de osy shahtada jumys istep, óziniń balalyq shaǵy Seıilhan aǵamyzdyń soǵys jyldarynda partızandyq qurǵan aımaqta ótipti. Bul týraly elshi myrzanyń ózi jańa mádenıet úıinde aýdan halqymen ashyq-jarqyn kezdesýde erekshe tolǵanyspen áńgimeledi. О́ıtkeni sol bir soǵystyń saldarynan bul elde de kóptegen jannyń ómiri qıylyp, otbasylar shańyraǵy ortasyna túsken.
Osyndaı ystyq yqylasqa toly kezdesýge sebepshi bolǵan maıdangerdiń úlken uly Qajymurat ádiletsizdiktiń qurbany bolǵan áke rýhyn ardaqtap, eki tilde basylǵan «Qıly taǵdyr» (A.Jumashuly men N.Dúkenbaı) atty qos kitap pen derekti fılm shyǵarǵan.
«Azaptan qashyp shyqqan ákem jat jerde júrgendikten oǵan ústindegi túrme kıimin jedel aýystyrý jeńilge túspepti. Sodan ormanda turatyn bir qart erli-zaıyptylar kómektesip, eski de bolsa ózderiniń baryn kıgizgen eken. Ákem qashqyn jaýyngerge qamqorlyq kórsetip, elge oralýyna jaǵdaı jasaǵan belgııalyq otbasyna ómir-baqı qaryzdarmyn dep ótti. Men ákemniń olardy qalaıda taýyp, alǵys aıtýym kerek degen tilegin esimnen shyǵarmaı kóp jumystandym. Biraq tabý múmkin bolmady. Elshi myrza, búgin sizge qazaqy ishik kıgizip, sol áke aldyndaǵy paryzdan qutylǵym keledi» dep, Qajekeń qonaqty ortaǵa shaqyryp, syı kórsetti. Onyń jubaıyna da ulttyq kıim usyndy.
Negizi jaýynger ári partızan Seıilhan Ǵabdýllın júrip ótken Opglabbeek, Boverloo, Soltústik Fransııadaǵy Sant-Amand, Marsel, Italııanyń Sısılııa, Sardınııa, Mramor teńizimen Túrkııa arqyly Qara teńiz, Odessa joldarynyń barlyǵy búginde ertegi sııaqty. Biraq bul qolǵa túsken, odan qashyp shyǵyp, Qarsylasý maıdanynda soǵysqan jaýynger qazaq jigitiniń azapty joly bolsa da, onyń sonsha qıyndyqqa tózip, ónegeli ómir ıesi atanýynyń ózi erlik edi. О́ıtkeni jaý qolyna túsken tutqyn retinde senimsizdik tanytyp, qadaǵalap otyrǵan Keńes Odaǵy kezinde onyń tabysty eńbek etip, urpaq tárbıeleýi kim-kimdi de tańdandyrmaı qoımaıdy.
Muńdy estelikke toly jyly júzdesýdiń sońynda Seıilhan Ǵabdýllınniń búgingi urpaǵy Kúlásh, Qajymurat, Marat, Zııash, Muhıt, Álipten taraǵan nemere-jıen, shóbereler ortaǵa shyqqanda, Allam kópsinbesin, tipti sahnaǵa syımaı ketti. Bul bir tolǵanysty jaǵdaı jınalǵan qaýymǵa, sonyń ishinde sheteldik qonaqtarǵa erekshe áser etti. Sol arada elshi myrza «men sizdi jaqsy kórip kettim» dep aǵynan jarylyp, aǵamyzǵa rızashylyqpen qolyn usyndy.
Osy áserli kezdesýde aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy О́tep Nurıev, aýdannyń Qurmetti azamaty Baǵyt Eńsepov estelikter aıtyp, kent turǵyny Amantaı Qajenov eki el arasynda baılanys, sonyń ishinde Inderbor men Opglabbeek baýyrlas qalalar bolsa qaıtedi degen oıyn jetkizdi. Bul saýaldarǵa elshi yqylaspen jaýap berip, ózin jyly qabyldaǵan barsha halyqqa alǵysyn jaýdyrdy.
Sóıtip sonaý soǵys jyldaryndaǵy qazaq jaýyngeriniń urpaǵy alystan kelgen qonaqty shynaıy yqylas-nıetpen qarsy alyp, rıza etti. Bul – 1944 jylǵy maıdan dalasyndaǵy dostyq pen syılastyqtyń shýaǵy osy kúnge de taraǵanynyń kórinisi.
Súıeý HALYQOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Atyraý oblysy,
Inder aýdany