Elimizde bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵany belgili. Jambyl oblystyq bilim basqarmasy osy baǵdarlamany júzege asyrý maqsatynda birqatar aýqymdy jumystar júrgizýde eken.
Elimizde bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵany belgili. Jambyl oblystyq bilim basqarmasy osy baǵdarlamany júzege asyrý maqsatynda birqatar aýqymdy jumystar júrgizýde eken.
Á degennen aıtarymyz, bilim berý júıesine bólinetin qarjy kólemi óńirde jyl saıyn ósýde. Mysaly, ústimizdegi jyly 64,1 mlrd. teńge bólingen. Onyń ishinde bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyna sáıkes 2012 jyly 8 mlrd. 153 mln. teńge ıgerilse, ústimizdegi jyly osy maqsatqa 8 mlrd. 865 myń teńge jumsalmaqshy.
«Balapan» baǵdarlamasy da balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne oqytýmen qamtamasyz etý jónindegi josparǵa sáıkes júzege asyrylýda. Búgingi kúni oblysta 195 balabaqsha men 174 shaǵyn ortalyqta 37467 bala tárbıelenip, mektepke deıingi tárbıemen qamtylǵandar úlesi 1-6 jas aralyǵynda 46,5%-dy, 3-6 jas aralyǵynda 64,6%-dy qurap otyr. Eger 2011 jyly oblysta 169 balabaqsha men 183 shaǵyn ortalyqta 32075 bala tárbıelenip, mektepke deıingi tárbıemen qamtylǵandar úlesi 1-6 jas aralyǵynda 42,2%-dy, 3-6 jas aralyǵynda 60,5%-dy quraǵanyn eskersek, bul baǵdarlamaǵa sáıkes órkendi ósýdiń mysalyn kórsetedi. Sózimiz de dálelsiz emes. О́ıtkeni, bıyl «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda oblys boıynsha 3160 oryndyq 18 balabaqsha, 1 shaǵyn ortalyq ashý josparlanýda.
El kelesheginiń kilti – bilim men ǵylymda. О́tken oqý jylynda oblys boıynsha kúndizgi jalpy orta bilim beretin 456 mektepte 182324 oqýshy bilim alypty. Onyń ishinde 66 bastaýysh mektepte – 1994 oqýshy, 40 negizgi mektepte – 5263 oqýshy, 350 orta mektepte – 175067 oqýshy oqyǵan. 456 mekteptiń 310-y qazaq tilinde, 15-i orys tilinde, 130-y qazaq jáne orys tilderinde, 1-i ózbek tilinde bilim bergenin de aıta ketý kerek shyǵar. Burnaǵy oqý jylyna qaraǵanda memlekettik tilde oqıtyn oqýshylar úlesi 74%-dan 74,8%-ǵa, ıaǵnı 0,8 %-ǵa artqanyn da baıqaımyz.
Oblysta muǵalimderdiń bilimin, kásibı sheberligin jetildirý maqsatynda júıeli jumystar júrgizile bastaǵanyn da qoldaý qajet dep bilemiz. Mysaly, ótken jyly oblys boıynsha 3 aılyq biliktilikti arttyrý kýrstarynan 580 muǵalim ótken. Sonymen qatar, ústimizdegi jyly oblystan 58 pedagog qyzmetker shet memleketterde, atap aıtqanda Ulybrıtanııa, Germanııa, Reseı, Sıngapýr, Túrkııa, Belorýssııa, Grýzııa, Birikken Arab Ámirlikterinde is-tájirıbe almasý maqsatynda bolyp qaıtypty.
Quptarlyǵy da, qýanarlyǵy da sol, óńirdegi bilim mekemelerinde jumys isteıtin pedagogtardyń 46,6%-y oqytýdyń jańa tehnologııalarymen jumys isteýge umtylýda. Sonyń arqasy shyǵar, ótken oqý jyly oblys pedagogtary respýblıkalyq, halyqaralyq baıqaýlarda 28 júldeli oryndardy ıelengen. Ásirese, «Úzdik pedagog» baıqaýyn erekshe atap ótýge bolatyn sııaqty. Mysaly, elimizdiń ár óńirinen úzdik dep tanylǵan 48 muǵalimniń ishinen oblystyń Jýaly aýdanyndaǵy T.Tastandıev atyndaǵy orta mektebiniń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Bazarbaı Dúısenbaev, daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mekteptiń orys tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Inna Shevchenko, Jambyl polıtehnıkalyq kolledjiniń ınformatıka jáne arnaıy pánder oqytýshysy Mahabbat Aıtbaeva eń úzdik ustaz dep tanylǵan. Olarǵa eńbegine qaraı qurmet kórsetilip, árqaısysyna 1 mln. 618 myń kóleminde aqshalaı syılyq berilýi de quptaýǵa turarlyq. Árıne, saýsaq búgip sanamalaı berse, oblys boıynsha mundaı óz isine adal, óz mamandyǵynyń bilgiri bolyp tabylatyn jaqsy ustazdar kóptep sanalady.
Jalpy bilim beretin pánder boıynsha respýblıkalyq pán olımpıadasy 2013 jyldyń 12-18 naýryz kúnderi aralyǵynda jaratylystaný-matematıkalyq baǵyt boıynsha Taldyqorǵan qalasynda jáne 25-31 naýryz kúnderi aralyǵynda qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt boıynsha Taraz qalasynda ótkeni belgili. Osy olımpıadaǵa barlyǵy 84 oqýshy qatyssa, onyń 59-y júldeger atanyp, 23 oqýshy altyn, 13 oqýshy kúmis, 23 oqýshy qola medalmen marapattaldy. Mine, osy bilim básekesinde Jambyl oblysynyń komandasy ekinshi jyl qatarynan komandalyq I-shi oryndy ıelenip, «Eń úzdik komanda» ataǵyn jeńip aldy. Onyń ishinde oblystyq daryndy er balalarǵa arnalǵan qazaq-túrik mektep-ınternaty «Eń úzdik olımpıada mektebi» ataǵyn qatarynan besinshi jyl ıelengen. Sondaı-aq, oblystyq «Daryn» mektep-ınternaty men oblystyq Aısha bıbi atyndaǵy dar yndy qyzdarǵa arnalǵan qazaq-túrik mektep-ınternaty da úzdikter qatarynan kórinipti.
Bilim bıigi – básekede anyqtalady. О́tken oqý jylynda respýblıkalyq ǵylymı jarysqa qatysqan oqýshylardyń 18-i júldeger atanyp, 3 oqýshy altyn, 3 oqýshy kúmis, 12 oqýshy qola medalmen marapattalǵan. Al halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı jarystardan oblys oqýshylary 6 altyn, 16 kúmis, 25 qola medalmen oralǵan. Sonyń biri 2013 jyldyń 22-28 sáýir kúnderi Tashkent qalasyndaǵy M. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti fılıalynyń bazasynda ótken 47-shi halyqaralyq Mendeleev olımpıadasy deýge bolady. Mine, osy bilim saıysynan Qazaq eline buıyrǵan jalǵyz altyn medaldy oblystyq daryndy er balalarǵa arnalǵan qazaq-túrik mektep-ınternatynyń 11-synyp oqýshysy Qaırat Áshim ıelense, sondaı-aq, osy mekteptiń 11-synyp oqýshylary Azamat Rysqulbekov, Jasulan Bınazar jáne Taraz qalasyndaǵy №1 gımnazııanyń 11 synyp oqýshysy Bogdan Zagrıbelnyı qola medalǵa ıe bolǵan. Iаǵnı, atalmysh olımpıadada Qazaqstan qurama komandasynyń 6 oqýshysy jeńimpaz atansa, onyń 4-eýi Jambyl oblysynyń daryndy oqýshylary bolyp otyr. Bul jetistik bilim salasy basshylarynyń da, sapaly bilim, sanaly tárbıe beretin muǵalimderdiń de ortaq qýanyshy ekeni ras. Oǵan Danııa memleketiniń Kopengagen, Shveısarııa memleketiniń Bern, Reseı eliniń Máskeý jáne Saha Respýblıkasynyń Iаkýtsk qalalarynda fızıka, matematıka, hımııa jáne ınformatıka pánderinen ótken bilim básekelerinen jeńimpaz atanyp, júldemen oralǵan jambyldyq oqýshylardyń jetistikteri aıǵaq.
Búginde oqýshylardyń jyldar boıy jınaǵan bilimderiniń baǵasyn UBT beretin boldy. 2013 jylǵy ulttyq biryńǵaı testileýge oblys boıynsha 10410 mektep bitirýshiniń 7374-i (70,8%) qatysypty. Olardyń 81,2%-y (5987) qazaq tilinde, 18,8%-y (1387) orys tilinde bilim alǵan. Al UBT qortyndysy boıynsha ortasha ball 75,02-ni quraǵan. Bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 3,69-ǵa joǵary eken. Eń joǵary 120-124 baldy 37 bitirýshi, onyń ishinde 124 baldy 3 bitirýshi ıelengen. Olar Taraz qalasyndaǵy №1 gımnazııa bitirýshisi Nazıra Baltasheva, Jýaly aýdany G.Ordjonıkıdze atyndaǵy mektep-gımnazııa bitirýshisi Núrıla Inııat jáne T.Rysqulov aýdanyndaǵy №2 orta mektep bitirýshisi Abaı Baıdildaev bolyp tabylady. «Altyn belgige» usynylǵan 297 úmitkerdiń 41,7%-y (124) óz bilimderin dáleldep shyǵypty. Bul – Almaty, Astana qalalary men Batys Qazaqstan oblysynan keıingi 4-shi oryndy kórsetedi. Eń bastysy, tómen nátıje kórsetetin mektepter sany azaıǵan. Sonyń nátıjesinde oblystyń bilim salasyndaǵy kórsetkishi bıyl respýblıka boıynsha 8-shi orynǵa kóterilgen.
– Aǵymdaǵy jyly bilim nysandarynyń materıaldyq tehnıkalyq jabdyqtalýyna 10,3 mlrd. teńge bólindi. Sonymen birge, apatty jaǵdaıdaǵy, úsh aýysymdy, yńǵaılastyrylǵan ǵımarattarda ornalasqan mektepterdiń máselesin sheshý de eń negizgi mindetterdiń biri bolyp otyr, – deıdi oblystyq bilim basqarmasynyń bastyǵy Sulýshash Qurmanbekova.
Oǵan tıisinshe qarjy da qarastyrylypty. Sonyń nátıjesinde aǵymdaǵy jyly barlyǵy 24 bilim nysanynyń qurylysy júrgizilýde bolsa, onyń ishinde 11 nysandy 2013 jyly paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr eken.
Mysaly, jańa oqý jyly qarsańynda Jambyl aýdany Jasórken aýylyndaǵy 300 oryndyq, Jýaly aýdany Aqtóbe aýylyndaǵy 150 oryndyq jáne Qordaı aýdany Sortóbe aýylyndaǵy 300 oryndyq orta mektepteri paıdalanýǵa berilmekshi. Al jyl sońyna deıin Jambyl aýdany Qarataý ýchaskesindegi 120 oryndyq, Qordaı aýdany Kenen aýylyndaǵy 600 oryndyq, Masanshy aýylyndaǵy 825 oryndyq, Moıynqum aýdany Myńaral beketindegi 120 oryndyq orta mektepter óz shákirtterin qabyldamaq.
Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda pedagog mártebesin arttyrýǵa erekshe kóńil bólingen. Sebebi, muǵalimdik mamandyq – adamtaný óneriniń qaıtalanbas nusqasy. Endeshe, muǵalimderdiń eń joǵary jetistikterin nasıhattaý, pedagogıkalyq sheberlik baıqaýlaryn ótkizip, túrli is-sharalar arqyly pedagogıkalyq mamandyqtyń qoǵamdyq bedelin júıeli túrde kóterý – búgingi kúnniń ózekti máselesi. Qoryta aıtqanda, Jambyl oblysyndaǵy bilim berý salasynan zamana talabyna saı erekshe qarqynmen ilgerileý úderisin baıqadyq. Ol, árıne, oqýshylardy bilim men ǵylymǵa baýlý men tárbıe berý isindegi naqty mysaldardan kórinýde.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.