Bıyl el astanasy erekshe qarly boldy. Kommýnaldyq qyzmet ókilderine tehnıka quraldary jetpeı, shahardy qardan tazartyp úlgere almaı ábigerge tústi. Álbette Arqanyń aqsha bulttary keń dalada kedergisiz soǵatyn jelmen kósile kóship, jaýyn-shashynnyń bul tóńirekke túsýine múmkindik bere bermeıtini belgili.
Biraq bıylǵy qar túsimi sońǵy jarty ǵasyrdaǵy eń kóp mólsherde bolǵany aıtylýda. Bul ǵalamdyq jylynýdyń áseri baıtaq saqaraǵa jetkenin, shırek ǵasyr burynǵy elorda mıkroklımatynyń ózgerýi týraly boljamdar aqıqatqa aınala bastaǵanyn baıqata ma?
Sońǵy ýaqytta ǵalamdyq jylynýdyń kórinisteri jıi baıqalady. Aıtalyq ǵalymdar bıyl Antarktıdadaǵy eń joǵary temperatýrany tirkedi. Aqpan aıynyń orta sheninde muzdy materıktiń aýa temperatýrasy 20,75 gradýsqa deıin kóterildi. Alaıda ǵalymdar atalǵan kórsetkishtiń uzaq merzimdi zertteýdiń aıasyna jatpaıtynyn, ǵalamdyq jylynýǵa qatysy joǵyn aıtsa da, BUU-nyń málimeti boıynsha sońǵy onjyldyqtyń atalǵan qurlyq úshin eń jyly kezeń bolýy, aısbergterdiń erýiniń jyldamdaýy álemde muhıt deńgeıiniń kóterilýine, qurlyqqa jaqyn jáne araldardaǵy eldi mekenderdi sý basý qaýpine alyp kelýi múmkin ekeni jıi aıtylady.
Iá, ǵalamdyq jylynýdyń qozǵaýshy kúshi – óndiristik jáne parnıktik gazdardyń shekten tys shyǵarylymy. Bul oraıda álemdegi keıbir azýly elderdiń ózi Parıj konvensııasynyń talaptaryn oryndaýdan sanaly túrde bas tartyp otyrǵany ras. Tipti shved oqýshysy Greta Týnberg sııaqty ekologııa belsendisiniń úndeýin de alpaýyt AQSh-tyń bıligi ekonomıkalyq negizde qoldamaıtynyn túsindirip berdi. Árıne qazir jańǵyrmaly qýat kózderi qoldanysqa enip jatqanymen, onyń kúlli ekonomıkany qamtı almaıtyny túsinikti. Sondyqtan ázirge sóz ben istiń arasy alshaq.
Dese de, jýyrda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men IýNISEF-tiń 40-tan asa halyqaralyq sarapshydan quralǵan Lancet komıssııasy «Álem balalary úshin bolashaq qandaı bolmaq?» atty baıandamasyn jarııalady. Osy qujatta ár balanyń densaýlyǵy men bolashaǵyna qaýip tóndiretin kóptegen keleńsizdiktiń qatarynda qorshaǵan ortanyń nasharlaýy men klımattyń ózgerýi týraly aıtylýy beker emes. Komıssııanyń teń tóraǵasy Helen Klark tabys deńgeıi ortasha jáne tómen elderde 5 jasqa deıingi 250 mln balanyń óziniń damý áleýetin iske asyra almaı otyrǵanyn málimdedi. Biraq álemde ár balanyń klımattyń ózgerýi men kommersııalyq qysymnyń saldarynan týyndaǵan ómir súrý qaýpine tap bolǵany odan beter alańdatady. Mysaly, kedeı elder balalary úshin salamatty ómir súrýdi qamtamasyz etýi tıis bolsa, baı elderdegi kómirqyshqyl gazy shyǵarylý úlesiniń shamadan tys kóptigi planetanyń barlyq balalarynyń bolashaǵyna qaýip tóndirip otyr.
Osy oraıda Parıj kelisimin 2016 jyly ratıfıkasııalaǵan el retinde Qazaqstan 2030 jylǵa qaraı ınnovasııalyq sheshimder arqyly parnıktik gazdardyń shyǵaryndylaryn 15 paıyzǵa qysqartýǵa mindettelgen-di. Elimizdiń Ekologııa mınıstrligi aýanyń negizgi lastaýshylary kólik pen energetıka salalary ekenin aıtady. Qazaqstan bul oraıda orman alqabyn ulǵaıtý arqyly kúresýdi maqsat tutyp otyr. Sarapshylardyń baǵalaýyna súıensek, elimizdegi orman kólemi 718,3 mln tonnadan astam kómirqyshqyl gazyn sińiredi. Orman alqabynyń 4,6 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin artýy qosymsha 3 mln-ǵa jýyq kómirqyshqyl gazyn sińirýge jol ashpaq.
«Ár istiń qaıyry bar» deıdi qazaq. Kúlli álemdi dúrbeleńge salǵan koronavırýs indetiniń taralýy Qytaıdyń osyǵan deıin syn kótermeı kelgen ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa yqpal etip otyr. Ýhandaǵy indet oshaǵyna qatysty el bıligi qalany jaýyp, karantın jarııalaǵandyqtan sońǵy aılarda búkil kólik qatynasy, jergilikti kásiporyndar qyzmetin shektegeni belgili. NASA mamandary spýtnıktik túsirilimder arqyly osy jaǵdaıdyń Ýhandaǵy ekologııalyq ahýaldy alǵash ret aıtarlyqtaı ońaltqanyn aıtady. Iаǵnı 1-20 qańtar aralyǵynda alynǵan túsirilimder men karantın engizilgen 10-25 aqpan aralyǵyndaǵy ǵaryshtan túsirilgen sýretterde úlken aıyrmashylyq bar. Buryn bul kezeńde qorshaǵan ortanyń lastanýy qytaı Jańa jylynyń merekelenýine qatysty tómendeıtin. Alaıda bıylǵy kórsetkishter burynǵy jaǵdaıdan 10-30 paıyzǵa deıin tómendegeni baıqalǵan.
Osy jaǵdaıdyń ózi óndiris pen kólik qozǵalysyn shekteýdiń qanshalyqty nátıjeliligin kórsetip turǵan joq pa?!