Táýelsizdik alǵaly halyqtyń turmysyn kóterip, áleýmettik deńgeıin jaqsartý, ınfraqurylymdy damytý, bilim men medısına salasyn júıeleý maqsatynda kóptegen memlekettik baǵdarlama qabyldandy.
О́kinishtisi, ýaqyt pen nátıjeler kórsetip otyrǵandaı, baǵdarlamalar ýaqtyly oryndalmaı, tipti sybaılas jemqorlyqtyń kózine aınaldy. El ıgiligi úshin qabyldanǵan baǵdarlamalardyń nátıjeli bolmaýyna ne sebep?
2007 jyly Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda Tuńǵysh Prezıdent úsh jyldyń ishinde mektep pen aýrýhanalarǵa muqtaj óńirlerde atalǵan nysandardy salýdy tapsyrǵan edi. Osy oraıda memleket-jekemenshik áriptestikti qolǵa alyp, sonyń kómegimen áleýmettik-ınfraqurylymdyq damý tetigin qalyptastyrý jolǵa qoıylǵan-dy. Baǵdarlama belgilengen ýaqytta aıaqtalmaı, jyldan-jylǵa shegerile berdi. Jospardyń úsh jylda oryndalmaıtyny alǵashqy 2 jylda-aq bilingendeı. О́ıtkeni 2007 jyly 11 densaýlyq saqtaý nysanynyń qurylysy bastalyp, 2008 jyly onyń qatary 10-ǵa kóbeıgen. Bul negizgi mejeniń jartysyna da jetpeıdi. Al tek aýrýhanalardyń qurylys jumystaryna 2008 jylǵa 53,1 mlrd teńge qarastyrylǵan. Ýaqytynda oryndalmaı, merziminiń uzarýymen qosa, Qarjy polısııasynyń «qara tiziminiń» kóshin de bastaǵan kez boldy. 2010-2011 jyldary memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyn tekserý barysynda ulttyq qazynaǵa baǵdarlamanyń durys oryndalmaýy saldarynan 1,5 mlrd kóleminde shyǵyn kelgeni, sonymen birge 34 qylmystyq is qozǵalǵany anyqtaldy. Al jalpy, sol 2010-2011 jyldary memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyn tekserý kezinde 262 qylmystyq is qozǵalyp, memleketke 2,2 mlrd teńge kóleminde shyǵyn ákelgeni habarlandy. Joǵarydaǵy 262 istiń tek 184-i sotqa jiberilip, 157 adam jaýapqa tartyldy.
Odan beri 10 jyldan astam ýaqyt ótse de jaǵdaı túzele qoımady. «Aýyz sý» baǵdarlamasy jemqorlyqtyń shyrmaýynan shyǵa almaı, Qazaqstan halqynyń 20 paıyzy aýyz sýsyz otyr.
Bul 4 mln-nan astam adamnyń taza sýǵa qoly jetpegenin kórsetedi. 2016-2019 jyldar arasynda Jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi sýmen qamtý baǵdarlamasyna qatysty 69 qylmys faktisin tirkep, memleketke 1,8 mlrd kóleminde shyǵyn kelgenin anyqtady. Jaýapqa tartylǵan 32 adamnyń 24-i sottaldy.
Infraqurylymdy damytýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasynyń oryndalýyna jaýaptylar da minsiz nátıje kórsete almady. Alǵashqy 3,5 jyldyń ishinde jemqorlyqqa qatysty 100 qylmys tirkelip, 2,7 mlrd teńge kóleminde shyǵyn kelgeni belgili boldy. 55 sheneýnik jaýapqa tartylyp, 24-i sottaldy.
Kórip otyrǵanymyzdaı, baǵdarlamalardyń oryndalmaýyna eń úlken ári jıi kezdesetin sebep – jemqorlyq. Kúni keshe Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń basshysy Alık Shpekbaev sybaılas jemqorlyqqa qatysty aqparat bergen azamattardyń 10 mln teńgege deıin syıaqy alýǵa múmkindigi bolatyny týraly habarlady. Bálkim, bul jaǵdaıdy túzer. Degenmen memlekettik baǵdarlamalardyń keıbirinde grant qarastyrylǵan. Al tájirıbe men ýaqyt bólingen granttardyń ıgerilýi men grant ıegerleriniń jumysyn qadaǵalamaıtynyn kórsetip otyr.
Transparency International usynǵan sybaılas jemqorlyqtyń álem elderi reıtınginde Qazaqstan 180 eldiń ishinde 113-orynǵa jaıǵasqan. Osy oraıda zańger Nur-Sultan qalalyq advokattar kollegııasynyń qorǵaýshysy Jandos Tuıaqov elde sybaılas jemqorlyqty azaıtý úshin halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý kerek deıdi.
«Sybaılas jemqorlyq naqty osyndaı sebeptermen bolady deý qıyn. Degenmen, osydan birneshe jyl buryn sýdıalardyń jalaqysy kóterildi. Búginde sot salasynda sybaılas jemqorlyq aıtarlyqtaı azaıǵanyn baıqaýǵa bolady. Sonymen birge bizdiń sot júıesinde sýdıanyń ishki senimi degen túsinik pen sot presendentiniń bolmaýy bar. Bul birdeı qylmysqa ár túrli úkim shyǵýy múmkin degendi bildiredi. Iаǵnı, jaǵdaı túzelýi úshin sot úkimi bárine birdeı bolýy kerek. Bizde birdeı qylmys jasaǵan bir adam aqtalyp jatsa, ekinshisi aýyr jazaǵa tartylady. Halyqtyń sotqa senimi bolýy úshin sot presendenti engizilýi kerek. Iаǵnı, qylmys jasaǵan adam mindetti túrde qatań jazalanatyny anyq bolýy kerek», dedi maman.
Jaqynda Nur Otan partııasy janyndaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńestiń otyrysynda «Nátıjeli jumyspen qamtýdyń jáne kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynyń olqylyqtary týraly sóz boldy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Birjan Nurymbetov 2017 jyldan beri atalǵan baǵdarlamaǵa 1,3 mln azamattyń qatysqanyn málimdedi. Úsh jylda kásipkerlikti damytýǵa 186 mlrd teńge bólinip, 39 myń nesıe berilgen. Alaıda, Parlament Májilisiniń depýtaty Baqytgúl Hamenova 3 jyldyń ishinde 88 jemqorlyq faktisi tirkelip, 56 istiń sotqa jiberilgenin aıtty. Joǵaryda aıtylǵan baǵdarlama qatysýshylarynyń tek 23 myńy mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasqan. Sáıkesinshe, 6 mlrd teńge naryqta suranysy joq mamandyqtardy oqytýǵa jumsalǵan.
2019 jyly baǵdarlamany iske asyrýǵa úsh jylǵa 363 mlrd teńge bólingen. Respýblıkalyq bıýdjetten 243 mlrd teńge, jergilikti bıýdjetten 120 mlrd teńge qarastyrylǵan. Úsh jylda baǵdarlamaǵa 659,6 myń azamat qatysty. Onyń ishinde 528 myń azamat – jumyssyz, bul 80 paıyzdy quraıdy. Baǵdarlama nátıjesinde 449 myń adam jumysqa ornalastyryldy, onyń ishinde 383,4 myń adam turaqty jumyspen qamtyldy. Osy nátıjelerge qaramastan, halyqty nátıjeli jumyspen qamtýǵa járdemdesý jáne azamattardy kásipkerlikke tartýǵa negizdelgen baǵdarlamany iske asyrý barysynda zań buzýshylyqtarǵa, onyń ishinde sybaılas jemqorlyqqa jol berilgen. Taldaý bıýdjetten bólingen qomaqty somanyń tıimsiz jumsalyp, talan-tarajǵa salynyp jatqanyn, oǵan laýazymdy tulǵalardyń tikeleı qatysy bar ekenin kórsetti.
Qaı istiń bolsyn ilgerileýi úshin úsh shart bar. Eń áýeli – nıet, odan keıin kúsh, al odan soń tártip kerek. Bizde tártip máselesi syn kótermeıdi», deıdi Baqytgúl Hamenova. Depýtat usynǵan málimetke súıensek, Memlekettik baǵdarlama sheńberinde oqytylǵan 80 myń adamnyń 23 myńy ǵana mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalastyrylǵan. Sonyń nátıjesinde naryqta suranysy joq mamandardy oqytýǵa shamamen 6 mlrd teńge jumsalǵan.
Nazarbayev University-de qazaq jastaryna dáris oqyp júrgen memlekettik saıasat boıynsha fılosofııa doktory, professor Kolın Noks Qazaqstan sekildi qazba baılyǵy mol damýshy elderde bárine tez arada qol jetkizýdi qalaıtyn qumarlyq bar, degenmen oǵan qol jetkizý tetikteri durys jolǵa qoıylmaǵan degen pikirde.
«Qazaqstannyń alǵa qoıǵan maqsaty bıik. Mundaı úlken talaptyń bolýy quptarlyq jaǵdaı. Degenmen soǵan jetý barysynda óziniń qarym-qabileti men ýaqyt tapshylyǵyn eskere bermeıdi. Máselen, Qazaqstandy damyǵan eldermen salystyratyndar kóp. Biraq ekonomıkasy men saıasaty oza shapqan memleketter qazirgi deńgeıine bir kúnde jetken joq. Olardyń bolmysy ǵasyrlap qalyptasty. Al Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanyna nebári 25 jyl tolypty. Eldiń erteńin anyqtaıtyn baǵyttardyń bolǵany óte tıimdi. Alaıda, Qazaqstanda sondaı bastamalardyń oryndalýy aqsap jatady. Qazaqstan Prezıdenti usynǵan «100 naqty qadam» ult josparyn alyp qarańyz. Onda eldiń damýyna kerekti baǵyttar anyq aıtylǵan. Qazaqstan mundaı strategııa jasaý jóninen eshkimge des bermeıdi. Áıtse de, sol baǵyttardy birqatar salada júzege asyrý qıyndyq týǵyzady. Memlekettik saıasatty zerttep júrgen maman retinde, Qazaqstandaǵy eń úlken kemshilik dep strategııalardyń durys oryndalmaýyn aıtar edim. Iаǵnı, júzege asyrý tetikteriniń jetispeýi baǵyttardyń oryndalýyn baıaýlatady», deıdi sarapshy.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń aqparatyna súıensek, jyl saıyn sybaılas jemqorlyq saldarynan Qazaqstan ekonomıkasy shamamen 3,8 mlrd AQSh dollary kóleminde qarjy joǵaltady. Bul – IJО́-niń 2 paıyzy. Jemqorlyqqa qarsy kúres áli de nátıjesiz ekenin kelesi statıstıka dáleldep otyr. Máselen, 2012 jyly 279 shendi jemqorlyq faktisi boıynsha ustalyp, olardyń 239-y jaýapqa tartylsa, 2014 jyly olardyń sany 403-ke jetken. Al 2019 jyly 1590 adam atalǵan qylmys boıynsha qolǵa túsken. Kórip otyrǵanymyzdaı, kórsetkish arıfmetıkalyq progressııa kúıinde ósip otyr. Agenttik basshysy Alık Shpekbaev sońǵy úsh jylda qylmys sanynyń azaıǵanyn aıtady. Jemqorlar sany azaıǵanymen, memleketke keletin shyǵyn kólemi ulǵaıǵan. Máselen, 2018 jyly 13,5 mlrd teńge kóleminde aqsha urlansa, byltyr 23,2 mlrd teńge jymqyrylǵan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jemqorlyq degen áleýmettik aýrýmen birigip kúresý kerek ekenin aıtty. Jemqorlyqpen ustalǵan qyzmetkerlerdiń birinshi basshylaryn jaýapqa tartý, tipti jemqorlyqqa qarsy kúres júrgizetin qurylymdar qyzmetkerlerin qatań jaýapqa tartýdy qarastyrýdy usyndy. Alaıda, qolǵa alynǵan sharalar da, úgit jumystary da, halyqty yntalandyrý da ázirge oń nátıjesin kórseter emes. Qysqasy, memleket tarapynan qabyldanǵan baǵdarlamalar baıandy dep aıtý qıyn ázirge.