Qadirli oqyrman! Siz aıqara ashyp otyrǵan gazettiń osy beti ananyń aıqara ashylǵan qushaǵy dep bilińiz. О́z qushaǵyna dáýirler men zamanalardy, urpaqtar men sherý tartqan tarıh kóshin syıdyrǵan dalanyń qushaǵy sekildi. Ana qushaǵy...
Qazaq halqynyń tarıhyndaǵy tar jol, taıǵaq keshýli kúrdeli kezeńderdi, taǵdyrsheshti sátterdi – asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin, kolhozdastyrý, kámpeske, soǵys, tyń ıgerý jyldaryndaǵy ana tarıhy, analardyń kóz jasymen jazylǵan tarıhty aqyndardyń analaryna arnaǵan jyrlarymen, sol analardyń taǵdyry arqyly ashyp kórsetkimiz keledi. Osy analar ǵasyrdy arqalaǵan, amanat arqalaǵan analar. Sondaı kezeńniń ózinde kóz jasyn jeńimen súrte júrip uldaryn, ultyn, qazaq áıeliniń qasterli beınesin, aq jaýlyqtyń kıesin saqtap qaldy. Olar ulty úshin, urpaǵy úshin úlken qurbandyqtarǵa da bardy. Asharshylyq jyldary búgingi akademık, abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetulynyń anasy ulyn qalaı saqtap qalǵany týraly jantúrshigerlik oqıǵasyn búgingi urpaq bile me eken?!. Uldy baýyryna qysyp, qyzdy qolynan jetelep japan túzde jol keship kele jatqan ana qaýmalaǵan qalyń qasqyrdan aman shyǵý úshin ekiniń birin, uldy – urpaqty saqtap qalý úshin baldyrǵan qyzdy bórilerdiń aýzyna tastap, uldy qapsyra qushaqtap uzaı bergen. Ana qushaǵy, Ana sheshimi, Ana qurbandyǵy. Bizdi búgingi kúnge jetkizgen de sol analar. Qazaq poezııasyndaǵy ana jaıly eń úzdik jyrlardy, sol jyrlarǵa keıipker bolǵan analar taǵdyryn qabyl alyńyzdar.
Abaqtyda aıdan, kúnnen jańyldym,
Sarǵaıdym ǵoı, sar dalamdy saǵyndym.
«Qarashyǵym, qulynym!» dep zarlaǵan
Alystaǵy sorly anamdy saǵyndym.
Jatqan úıim – qabyrǵasy qara tas,
Jaryq sáýle, jyly kúnge jany qas,
Aýyr ıis, ylǵı qara kóleńke,
Erte-kesh te, kúndiz-túni arylmas.
Tapal, salqyn, tym qarańǵy úńgir tar,
Esigimde myqty qara qulyp bar.
Kip-kishkene terezeler temirli,
Mundaı úıden kimge estiler ashy zar!
...Táńiri ıe, óziń alshy panańa,
Tas baýyrlar zarǵa qulaq sala ma?!
Balasynan tutqyn bolyp sarǵaıǵan
Kim jetkizer sálemimdi anama?
Maǵjan Jumabaevtyń osy qusaly zaryn, dertti júrektiń daýa tappaı alasurǵan qasiretin qazaqtyń qaı balasy qamsyz oqysyn. Azamat keshken azaptan aza boıyń qaza bolardaı. Aqyn osylaı zaryǵyp, abaqtydan anasyna hat jazyp jatqanda anasy qandaı kúıde edi? Mekemtas Myrzahmetulynyń anasy ashtyq jyldary uldyń janyn alyp qalý úshin qurbandyqqa barsa, sol ashtyqtyń aldynda Maǵjannyń anasy – Gúlsim Áshirbekqyzy bes ulynan tirideı aıyrylyp, kóz jasynan kóıleginiń óńiri tozǵan tusy edi. Maǵjan jasyryn uıym qurdy degen aıyppen Býtyrka túrmesine qamalǵan. Máskeýde. «Alystaǵy sorly ananyń» arystaı uly on jyl aıdaýǵa kesilgen. Kúıeýdi kelmeske uzatyp, 1943 jyly Gúlsim ana da amanatyn tapsyrdy. О́lmeıtin pende qaıda bar, bul tarıhtan óleń ǵana tiri qaldy. О́zegine dert túsken óleń. Anaǵa jazylǵan óleń. Dalaǵa jazylǵan óleń. Jetpegen hat. Jel alyp qashqan japyraq sekildi. Qatygez ǵasyrdyń qara daýylǵa ulasqan tintýir, timiski jeli. О́le-ólgenshe ómir raıynan jylylyq sezinbegen ana «uldarym qaıtyp oralady» deýmen ótken eken. Kebenek kıip ketken uldar qaıtyp kelgen joq...
Naǵıman ana
Bul jyldar Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń belortasy edi. Eki jyl buryn Muqaǵalı Maqataev jetim qalǵan. On jasynda. Maıdan dalasyna alǵashqylardyń biri bolyp attanǵan ákeden qaraly hat kelgen. Kalınıngradtan jetken hat. Al Qarasazda on jasar bolashaq aqyn ájesiniń baýyrynda, anasynyń janynda óz taǵdyryn keship jatty. Týǵan topyraǵynda. Analardyń kóz jasymen sýarylǵan topyraqta. Al ákelerdiń kóbi ol topyraqty qaıta basqan joq. «Nege jylamasyn?! Bári de jylaǵan!». Soǵys ta bitti. Muqaǵalı da alǵashqy óleńderin jaza bastaǵan. Keıde kóz jasynan da kóktem gúlderi ósip shyǵady. Biraq olardyń bári jaraly gúlder edi. Jaraly gúlder alqyzyl jalaýlar sekildi jańa dáýirdiń sherýinde jelbireı bastady. On toǵyz jyldan keıin Muqaǵalı da sheshesin alyp Almatyǵa keldi... «Jasym toqsanǵa taıanǵanda Muqaǵalıim týraly estelik aıtýdy Qudaıdan surappyn ba men?!» deıdi Naǵıman ana. Taǵdyrdyń basqa salǵanyna kónbeske laj bar ma, Naǵıman Batanqyzynyń esteligin biz de jalǵaımyz: «1962 jyldyń jaz aıynda aıaqasty buzyldy. Meni jeńge ornyna sanap, «Naqa» deıtin. Bir kúni:
– Al, Naqa, buıyrsa, almatylyq bolasyń, kóshemiz, – dedi áı-shaı joq. Shynymdy aıtsam, men buǵan nanbadym. О́ıtkeni astanaǵa bala-shaǵamen kóshe qoıatyndaı jınaǵan qorynyń joǵyn bilemin. Eki inisi de, balalary da jas. Men bolsam, otyrǵan bir masylmyn.
– Sonda qaıda baramyz? Úıdi qaıtesiń, balam-aý? – deımin.
– Qoryqpa, Naqa! О́leńim óltirmeıdi. Asyraıdy bárimizdi, – deıdi mańdaıy jarqyrap»... Muqaǵalı taǵdyrynyń alaǵaı da bulaǵaı kezeńi dál osy tustan bastaý alǵan edi. On tórt jyldan keıin ómirden ótti. Osy jyldar boıy jazdy. Artynda myń bir jyry qalypty. Sol jyrlarynyń arasynda myna bir óleńi aqynnyń aldanǵan úmiti, adasyp qalǵan armandarynyń ókinishi sekildi. Anasyn jubatady. Anasy ózin qalaı áldılegen bolsa, ol da anasyn jyrymen áldıleıdi:
Sheshe,
Sen baqyttysyń,
Jylamaǵyn!
Jaı túsip jatqanda da qulamadyń.
Táńirińnen men edim ǵoı suraǵanyń
Sondyqtan jylamaǵyn, jylamaǵyn!
Barmyn ǵoı,
Tirimin ǵoı,
Qasyńdamyn.
О́lmeımin, men ózińdeı asyldanmyn.
Taýsylyp, óz-ózińnen shashylmaǵyn,
Baıyrǵy berekeńdi qashyrmaǵyn.
Men seniń qanyqpyn ǵoı kóz jasyńa,
О́ziń kepil tot basyp, tozbasyma.
Eki jyr jazsam saǵan birin arnap
«Sheshe» dep jazdym ylǵı sóz basyna.
(Táńirim keshe kórsin kesirimdi)
Aspanǵa jazam seniń esimińdi!
Sheshe,
Sen baqyttysyń, terbete ber,
Quba taldan ıilgen besigimdi…
Dala aqyndy da, araǵa on segiz jyl salyp anasyn da óz besigine aldy. Muqaǵalı «óleń óltirmeıdi» dep anasyn Almatyǵa alyp kelgen edi, shynynda, óleń ony óltirgen joq. Biraq kóziniń tirisinde emes. Múmkin aqyn anasynyń baqyty degenimizdiń ózi osy shyǵar?! Múmkin Muqaǵalı da osyny aıtqysy kelgen bolar?!.
«Baqytty kisige ajal jolamaıdy» deıdi Tumanbaı Moldaǵalıev. 1995 jyly bergen suhbatynda. Bir jyl buryn Muqaǵalıdiń anasy ómirden ótken. Tumanbaı da ákesin maıdanǵa bergen. Maıdan oǵan jetimdikti berdi. Ol sodan bolar, soǵysty jek kórdi. Tabıǵatynda qaqtyǵysy bar adamdardy da. Qamqa anasynyń qasterli meıirimin, qasterli mahabbatyn shaıqap almaı keýdesinde saqtady:
Qulaıyn dep bara jatam quldyrap,
Kóńilim júdep, kózim aldy buldyrap,
Sol kezde bir án estımin jaqynnan,
Aqqan bulaq sekildengen syldyrap.
Esim jıyp, óz boıymdy tik ustap,
Tirshiliktiń áýenimen tynystap,
Sergımin de, sezim gúlin qulpyrtam,
Kel degendeı bolady bir kúmis baq.
Sóndim-aý dep, óldim-aý dep yshqynyp,
Qalǵan kezde boıymdaǵy kúsh buǵyp,
Sónbeısiń dep daýystaıdy anashym,
Men ornymnan jyǵylamyn úsh turyp.
Oınap shyǵam sodan keıin quraqtaı,
Jarqyldaımyn júregimdi jylatpaı,
Múmkin, múmkin ana mahabbaty shyǵar bul,
Meni súıep kele jatqan qulatpaı...
Aqynnyń týý týraly kýáliginde ǵana emes, júreginde de Qamqa anasynyń esimi jazylǵan edi. Aýmaly-tókpeli jyldary bir etikti ekeýara aýysyp kıip ǵumyr keshken anasynyń esimi. О́ziniń bolmysyndaǵy jan aýyrtardaı meıirimdiliginiń de tamyryn anasy bergen tárbıeden izdeıdi. Qarshadaı balany qalqaıtyp ósirgen Qamqa ana amanat shaǵy taıanǵanda Tumashyn janyna alyp, jyldar boıy ashpaǵan syryn aıtady. Tumanbaı Moldaǵalıev ony óz suhbatynda bylaı áńgimeleıdi: «Osy dúnıeden keter kúni seni týmap edim, balam, osyndaı jaqsy abysynymnan týyp ediń dep ózi aıtty. Biraq sonyń ózinde sengim kelmedi. Biraq sodan keıin tilge kelgenimiz joq. Endi anam ózi solaı aıtyp ketken soń, meniń de basqa týǵan kisim bar edi dep qalaı aıtam. «О́geı sheshe, ol ógeılik jasaıdy» degen bylshyl áńgime. Jaqsy kisi, búkil qazaq, búkil balany baýyryna basyp turatyn edi meniń anam. Meniń Qamqa anamdy búkil aýyldyń balalary jaqsy kóretin edi. Meni sondaı bir meıirimdi kisi tárbıelep ósirdi». Týǵan ata-anasynan aqyly tolyqpaǵan bala kúninde kóz jazǵan aqyn ǵumyr boıy Qamqa jeńgesin anasy sanap kelgen. Ol kisi ómirden ótkennen keıin de bala mahabbaty sýyǵan joq. Sýynǵan júrek jyrdy bulaı jaza almasa kerek-ti.
«О́geı sheshe ógeılik jasaıdy» degen jaı sóz deıdi Tumanbaı-taǵdyr, Tumanbaı-óleń. Al Iztaı-óleń ne deıdi? О́geı sheshe ósirgen qos aqyn – Tumanbaı men Iztaı Almatyda qatar júrdi. Keıin Tum-aǵa:
Iztaı aǵam týǵan jer, Iztaı aǵam,
Mingize de almadyq biz taı oǵan.
Jigit edi-aý ańqyldaq, aqyn edi-aý,
Jigit edi-aý qasyna qyz taıaǵan, – dep estelik jyr jazǵan eken. Qazaq aqyndary úshin qaterli kópir – qyryq bes jastan Iztaı Mámbetov te asyp óte almady. Olardy tabystyrǵan da taǵdyr shyǵar, taǵdyrlaryndaǵy ógeı ananyń táleıli mahabbaty shyǵar. Qaıbir jyldary Muhtar Áýezov súısinip, baıandamasynda erekshe atap ótken, Sábıt Muqanov: «О́geı sheshe talaı zaman boıy ádebı shyǵarmalarda jaqsy uǵymǵa ıe bolǵan emes edi. Iztaı birinshi ret ol týraly keremet óleń jazdy. Onda ol naǵyz kisiligi jetip turǵan áıel ógeı sheshe bola almaıtynyn dáleldep shyqty» dep baǵalaǵan jyrdy – ógeı anaǵa arnaǵan jyryn sýdyrlaı jabylǵan ómir kitabynyń bir betinen biz sekildi búgingi jas oqı qalǵanda alqymymyzǵa ashy óksiktiń tyǵylatyny nesi eken?.. Týǵan anasynan on tórt jasynda baýyr sýytqan jasqanshaq jas júrektiń qaıǵysy ma, ýaıymy ma, joq álde, ómirden alynǵan óleńderdiń ǵana ómirsheń bolatyndyǵyn oılaýdan ba eken?!. Siz de oqyp kórińiz:
Anam joq! Qaldym jetim, jas monshaqtap,
On tórtten jańa ǵana asqan shaqta-aq.
Kóp ótti kóńilsiz kún kerýeni,
Kenet kirdiń cen úıge jasqanshaqtap.
Jatyrqap sonda saǵan kilt qaradym,
Jabylǵan bolar jaısyz bult-qabaǵym.
Úndemeı qalǵanymdy kórse-daǵy,
Janyna úńilmedi jurt balanyń.
Tóńbekship kóz ilmedim túnimenen,
Jetti dep «О́geı sheshe kúni» degen.
Elestep týǵan anam jarqyn júzi,
Qalyqtap ketpeı qoıdy úni menen.
Sál uıyqtap qalǵan ekem tań aldynda,
Oıattyń «bar, – dep, –
Iztaı, sabaǵyńa!»,
Dir etti alǵash sonda bala júrek,
Bir sezim jalt etkendeı janaryńda.
San ret shuǵyla shashyp shyǵys tańy,
Aptalar aıdy qýyp jylystady.
Sheshilip sóılespesten júrdik uzaq,
Áke de ańdamady jumystaǵy.
Umytpan inim meni shaqyrǵany,
Jyǵylyp, jasyn tógip jatyr janym.
Esimde sen de sol sát jetip kelip:
«Apyr-aı, qaraǵym!» dep ah urǵanyń.
Men únsiz ekeýińe qarap edim,
Turǵyzyp, juqqan shańyn qaǵa berdiń.
Sıpadyń mańdaıynan erkeletip,
Sonda alǵash keldi seni ana degim...
Esimde alys jolǵa attanǵanym,
Onda da saǵan syrdy aqtarmadym.
О́z anam óskenimdi kórmedi-aý dep,
Janymda jabyrqaýly jatty.
Jasyrdy kóz jasymdy alageýim,
Bir súıip mańdaıymnan qala berdiń.
Men kettim, izime únsiz turdyń qarap,
Sonda alǵash ishteı seni ana dedim.
Aýzynan jyryp alyp sary shaldyń,
Baryńdy maǵan saqtap, maǵan saldyń.
Saǵynyp júrdim seni, ózim sezbeı,
Janyńa tez jetýdi san ańsadym.
О́zińmen kórisýge qumarlandym.
Biterdeı kóńildegi bar armanym.
Saǵynǵan jas júrektiń jalynymen
Sonda alǵash «Anajan!» dep jyr arnadym...
Qýandyń óskenine talabymnyń,
Qýandym, qurbylardaı analy ulmyn.
Bir ystyq dástúri ǵoı týǵan jurttyń,
Balamdy baýyryńa alyp bala qyldyń.
Jan anam kóz jumsa da erte meniń,
Qurbymnyń qataryna sen teńediń.
Sen-daǵy óz anamsyń, ógeı emes,
Keledi kesh bolsa da erkelegim...
Iztaıdyń týǵan anasy Kúnzıra ana jaıly da jazylǵan jyry bar. Biraq bul jazbamyzǵa osy óleńdi jón kórdik. Munda Kúnzıra ananyń amanatyn – bes balany jetkizgen, balasynyń balasyn baqqan qazaq áıeliniń – qazaq anasynyń beınesi tur. Iztaıǵa alǵash qalam ustatqan hal anasynyń qazasy bolsa, sol qaýyrsyn qalamdy qataıtqan – ekinshi anasynyń mahabbaty. Bul jyr – qazaq óleńiniń altyn kitabynda jazylyp qaldy. Al kóktastaǵy jazý...
Maǵyrash ana
«Bala bop qyzyq kórmegen,
Baladan qyzyq kórmegen,
Baıdan da qyzyq kórmegen,
Qaıdan da qyzyq kórmegen,
Bul jerde jatyr keıýana.
Tas qoıǵan balasy Qadyr»...
Qadyr Myrza Áliniń anasy – Maǵyrash ananyń qulpytasyndaǵy osy jazý júrekti osyp túsetini ras. Jan dúnıeń alaı-dúleı kúı keshedi. Kóz aldyńa anańnyń, analardyń taǵdyry keledi. Qadyr aǵanyń úıindegi Saltanat apaıymyz (jazýshy Júsipbek Qorǵasbek jazyp alǵan) osy óleńniń árbir jolyn ashyp kórsetip, ár jolynan – Maǵyrash ana taǵdyryn taraý-taraý etip alyp shyǵady. Ár taraýy romanǵa júk. Baqýatty áýleti kámpeskeleýge ushyraýy, eki balasymen otyzdyń ústine endi shyqqan jasynda jesir qalýy, aýyl qazaǵynyń jalǵyzy júrgen qalaǵa sińise almaýy, bári-bári osy bes jol óleńniń óne boıynda tur. Aǵamyzdyń aýyldastarynyń aıtýyna qaraǵanda, árbir jyly, ulynyń týǵan kúninde Maǵyrash ana qasyq qoıar oryn joq mol dastarqan jaıyp, aǵaıyndy shaqyryp, atap ótetin bolǵan eken. Ádil, tik minezdi, tekti áýletten shyqqan ana qazaqqa Qadyrdy berdi, qazaqtyń Qadyryn.
Bári de, Ana,
Bir ózińnen bastaldy,
Sen dep jazdym alǵash óleń, dastandy.
Qýandym ba,
О́ziń bar dep qýandym.
Jyladym ba,
О́ziń joq dep jas tamdy.
Bári de, Ana,
Bir ózińnen bastaldy,
Janaryńnan kórdim alǵash aspandy.
Erkelesem, bir ózińe erkelep,
Jasqandym ba,
Tek ózińnen jasqandym.
Alǵashqy dám, ol da sendik sút edi,
Aq sút bergen qashanda úmit kútedi,
Otanymnyń ózi senen bastalyp,
Jaýlaryma jetken jerden bitedi!.
Ras, aqynnyń ózi jyrlaǵandaı bári de anadan bastaý alady, alǵash tilimiz de ana dep shyǵady, qýansaq ta, qoryqsaq ta ananyń atyn ataımyz. Bir támsil bar edi, Qudaı Taǵala adam balasyna jan bergende, ol jer betine kelgisi kelmeı alasurady eken, qorqady eken, sonda «sen qoryqpa, bir perishte árdaıym janyńda bolady» deıdi eken. Sol perishte – Ana eken.
Qazaq ádebıeti klassıkteriniń kóbisi jastaıynan jetimdikti kóp kórgen, deni asqar taý ákeden erte aırylǵandar. Sol perishte analar qanatynyń astynda ósirgen uldar edi. Ákesi atý jazasyna kesilgen kezde Saǵı nebári úsh jasta eken... «Apamyz Jibek aýyldyń sıyryn saýyp ólmestiń kúnin keshedi. Eń qıyny ólip-talyp saýǵan sıyrdyń sútin úıdegi qyzyl qaryn ash balapandaryna ákelýge tyıym salynǵan. Kolhozdastyrý jyldary ǵoı. Onyń ar jaǵynda «halyq jaýynyń áıeli» degen ataǵy da ońdyryp turǵany shamaly. Saǵı óz esteliginde keıde apasy sıyr saýyp bolǵansha qasynda turyp, jelinde qalǵan sútti qaqtap, sol jerde tez-tez jutqyzyp-jutqyzyp jiberetinin aıtatyn. Shashalyp qala jazdap apyl-ǵupyl zorǵa ishken sol súttiń dámi áli tańdaıymda, sol ananyń jan dármeni áli kóz aldymda dep otyratyn», deıdi aqynnyń jary Ýázıpa Ásembaıqyzy.
Bizdiń de kóz aldymyzdan Saǵı aqyn jyrlap ketken qasıetti de qasiretti ana taǵdyry ketpes edi. Keıde, oraq opyryp ketip sıyr da saýa almaı qalǵan muńlyqtyń qoly bizdi mańdaıymyzdan sıpaıtyndaı. Jeroshaqty da tutata almaı dirildegen, tamyrlary qıyr da shıyr qara jol qoldar keıde arqamyzdan qaǵatyndaı... Aqynnyń ózi aıtqandaı, bir ǵana saýsaq ushynda, barlyq taǵdyrymyz baılanyp turǵandaı dúnıe... Ana-dúnıe..
Kóshti talaı kók aspannyń bulttary,
Kepti jurttyń kózindegi shyqtary.
Tórt jyl boıy asyraǵan –
biraq ta
Tańdaıymnan keter emes sút dámi...
Saýý kerek úshinshi ret, sońǵy ret,
Buzaýy tur jiberse eken endi dep,
Ol da – bala, men de – bala búldirshin,
Eki bala eleńdeımiz móldirep.
...Myńq etpeıdi – sekildenip joq esi,
Álsiz ǵana qaltyraıdy denesi.
Eń nárlisin, eń dámdisin –
Sońǵysyn buzaýyna saqtaıdy eken enesi.
Sońǵy ıindi... eń qıyny osy ara,
Osy arada –
Arbasady qos ana,
Ekeýiniń eki túrli tilegi.
Eki tilek qosylmaıdy –
ne shara?!
Janýaryń jasyra almaı sezimin,
Jaýtańdaıdy qarashyǵy kóziniń,
Ene baıǵus oılaıdy tek buzaýyn,
Ana baıǵus oılaıdy tek óz ulyn.
Bizder úshin arpalysyp, tiresip,
Turady ekeý... biri aldanyp,
biri ósip.
Túk joq oıda,
Máz bop bara jatamyz
Ekeýimiz eki anaǵa ilesip...
Bala ǵoı. Sútke toıǵan ekeý máz bolyp bara jatyr. Ekeýi eki anaǵa ilesip keledi. Bir sát qos ananyń eki arnaǵa quıar meıirim-shýaǵynyń jylýyn sezgendeı bolasyz. Bári baqytty sııaqty...
Endi qarańyz, eger ózińizge eń jaqyn, eń janashyr janǵa ilese almasańyz she? О́zegińizdi jaryp shyqqan óz ulyńyzdy ertip júre almasańyz she? Biz ári qaraı Qasym taǵdyrdyń qasiretine qalam aparýda osyny oıladyq. Shyndyǵynda Qasymnyń kórmegen qorlyǵy, tartpaǵan zorlyǵy joqtyǵyn bala jastan bastalǵan baıansyz taǵdyrynan-aq baıqaý qıyn emes. «Bireýdiń jurtta qalǵan jasyǵymyn, bireýge aspandaǵy asylymyn». Qasym óleńiniń osy eki tarmaǵyna tereń boılasańyz bárin túsinýge de bolar, bálkim...
Qasym ákesinen alty jasynda aıyrylypty. Anasy Aıǵanshany Ospan degen shal zorlyqpen áıeldikke alǵan. Qasym taǵdyry tiri jetimniń taqsyreti. О́ıtkeni Ospan shal bala Qasymdy úıine, týǵan anasyna jolatpapty. Bul Sáýle Qaıyrbektiń «Qasym taǵdyr» atty maqalasynda ashyq aıtylady. Qasymnyń anasy óz esteliginde: «Menen aıyrylǵan Qasymnyń kórmegen beıneti joq. Ospan shal Qasymdy úıdiń mańaıyna da jolatpaıtyn. «Balamnyń hali aýyr» degen bir sóz aıtqanym úshin «áýeli maǵan bala taýyp ber» dep tepkilep sabaǵany esimnen ketpeıdi. Arada birer jyl ótken soń tirilgen arýaqtaı saýdyraǵan súıegi bar Qasymdy bireýler súıemeldep alyp keldi. Balamdy bas salyp jylaýǵa jaýyz baıymnan qorqyp, qarańǵy túsken soń ǵana baryp, jylap-eńirep Qasymdy tamaqqa toıyndyryp, ońasha shoshalada jasyryp ustadym», dep jazypty.
Alaıda Qasymnyń shyǵarmashylyǵyn saralap otyryp anasyna jazǵan aıryqsha jyrdy kezdestirmeısiz. Qasym anasy jaıly jazbady deısiz be? Aspandaǵy asylyn ańsaǵan ana týraly tolǵanbady deıik pe? Biraq jazylǵan jyr, aqtarylǵan syr kezdestirmeısiz. Múmkin jazyldy. Joǵaldy. Jaza almady. Jazbady...
Jibek ana
Qasymnyń anasy ógeı ákeniń qaharynan yǵyp, balasyna meıirin qandyryp as bere almaı, meıirlenip súıe almasa, Tólegenniń anasy da osy kúıdi keshti. «Balam, sen myna náresteni ýyzǵa toıdyrmasań bolmaıdy, Aısulýdyń emizbe degenine qaramaı, jasyryp, ol joqta emizip, ýyzǵa, tym bolmasa, úsh-tórt ret toıǵyzyp qoı» deıdi Jibek anaǵa enesi. Sonda qaıran ana shaqalaqtyń ońasha qalǵan sátin ańdyp júrip, urlana emizedi eken. Munyń sebebi, túý tereńde jatyr. Bul tusta Ospan sekildi ákeniń ospadar qylyǵy joq, Tólegen anasynyń báıbishege bergen ýádesi bar. Sol ýaǵdanyń sertinen asyp kete almaı qor bolady.
Taǵdyry talqyǵa, bary talaýǵa túsken Jibek ana Ámýdarııa asyp, Tólegenniń ákesi Aıbergenge qosylǵanǵa deıin kóz jasy sorǵa túsken tamshydaı kermek tatyǵan jan eken. О́z erki ózinde bolmaǵan qazaq qyzy ómiriniń kúngeıi – bulttan syǵalaǵan jasqanshaq sáýledeı ǵana zaman emes pe edi ol?!. Ámeńgerlikpen ári-sári kúıge túsken taǵdyrynyń zarynan Aıbergenniń kórgen aıan túsi ǵana arashalap qalady. «Aıbergen, seniń qasyńa kelip qonǵan kúńniń qaltasynda altyn qanjar bar, sony nege almaısyń?». Mine, osy tús, osy altyn qanjar – Tólegenniń kórer jaryǵy, bolashaq uly aqynnyń taǵdyr bastaýy boldy. «Men jaraqat salmaǵan semser edim, sondyqtan jarqyldaımyn, áıtpese ótpes te edim» dep Tólegenniń ózi keıin jyrlaǵandaı, qazaq óleńiniń altyn qanjary – qusaly ananyń qursaǵyna bitken eken:
Armanyńdy aqtarmyn ba júregimde terbesem?
Aıǵa sińili, qaryndassyń qasıetti Jerge sen.
Men ózińdi teńdesi joq qudiret dep túsinem,
Sendik qýat myń ese artyq
Jerdiń tartý kúshinen.
Sulý álem, álem sulý sen jaratqan adammen,
Kók jolynyń qarsylyǵyn qaǵyp tastap
baram men.
Sendik qýat bolar, bálkim, basyn ıdi kók maǵan,
Árkez senen týǵanymdy esime alsam, toqtaman.
Al umytsam, umyt bolyp qalarymdy bilemin,
Umyt qalmaý úshin meniń sharq urady júregim.
Shat júrip-aq qas qaqqansha bolamyn men
shermende,
Jetim emes keı ananyń jetimdigin kórgende,
Kóz aldymda jas dóńgelep býlyǵam da yzadan,
Maǵan tipti sóz kelmeıtin uıattardan qyzaram.
Bul dúnıege onsyz daǵy ketken joq pa kóp eseń,
O, analar, keı pasyqty jaratasyń nege sen?!
Tasbaýyrlar dúnıege kelsin de, tez ketsin de,
Álde ózgeler ondaılardan jıirkensin deısiń be?
Qaı keýdeni jylytady lapyldaǵan otpenen,
О́z keýdesin jylytýǵa qudireti jetpegen.
Anań saǵan kerek bolsa, balańa da sen kerek,
Kezekpenen aýysatyn ǵumyr ǵoı bul dóńgelek.
Ana kerek, o, adamdar, ana kerek adamǵa,
Anasyzdar ań sııaqty kún keship júr ǵalamda.
Pikirimdi unatpaǵan taptyq ta der danany,
Danalyqtyń qajeti joq syılaý úshin anany!
Aısáýle ana
Biz keıde ananyń qasıetin, ananyń qadirin, tipti onyń úıdegi ornyn oshaqtyń mańaıynan ozdyra almaı jatatynymyz ótirik emes. Qaýqary qaıtyp, qarymy talǵan qart keıýanany qadirsiz kisideı qalqaıtyp qoıatynymyz bar. Eń aýyry, bul qarym-qatynastan «endi budan bylaı seni biz baǵyp-qaǵamyz, asyraýshyń bizbiz, bizdiń qolymyzda turasyń» degen pasyqtaý sýyq mindet baıqalsa qıyn. Baıqalyp ta jatady... Sondaıda abyz Ábishtiń, kemeńger Ábishtiń, keń Ábishtiń myna bir jalǵyz ǵana sózi janyńa shıpa bola salady.
Birde jazýshy Ábish Kekilbaevtan fransýzdyń jýrnalısi «sizdiń qolyńyzda anańyz bar eken ǵoı» dep surapty. Sol kezde Ábekeń «joq, meniń qolymda anam emes, men anamnyń qolynda turamyn» degen eken. Árbir perzent Ábishteı bolsa, qane?! Jalpy, ananyń qundaǵy men qushaǵyna máńgilik qaryzdar ekenimizdi umytpaǵanymyz abzal-aý.
Iá, anasyn qurmet tutýdyń aıryqsha úlgisin sonaý jyldary jalǵyzdarynyń sońynan erip alys-alys aýyldardan Almatyǵa kelgen alyptardyń analary týraly estelikterdi oqyǵanda baıqaısyz. Ábish aǵanyń anasy Aısáýle áje bir esteliginde «Otaǵasymnyń qazasyn estigende Ábishim qarshadaı edi. Qudaıǵa shúkir, jettim, jetildim, asyrap ósirdim. Jetim atyn estirtpedim. Ábishim meniki emes, qudaıdyki, meniki emes, kóptiki. Arýaq berdi, qudaı berdi. Mendeı kisi kimde joq. Qudaıǵa da, halyqqa da yrzamyn. Keıin jalǵyz uldyń tileýin tilep Almaty asqan jalǵyz men emes ekenmin. Ábishimniń dos-jarandary sol kezde de az emes edi. Bári úıge topyrlap kirip, topyrlap shyǵyp júretin. Osy Qadyr, Qalıhan, Saıyn, Maǵzom, Orazbek, Sabyrhan, Zeınolla, Seıfollalar bári birge júrdi. Olarǵa erip, astanaǵa kelgen analary da, apa-qaryndastary da óte tatý-tátti boldyq. Bir-birimizdi bir kún kórmesek, saǵynyp otyratyn edik. Ásirese Asqardyń anasy, Qaırattyń anasy, Ábdijámildiń jeńgesi áńgimemiz jarasqan qatar-qurby bolyp, kóp aralastyq. «Asqardyń anasy», «Ábishtiń anasy» dep sóıleıtin búkil Almaty», deıdi.
Aısáýle ananyń osynaý bir aýyz áńgimesinen Ábish álemin tolyq zerdeleýge bolar. Ábishtiń boıyndaǵy mol meıirim, Ábishtiń júregindegi qazaqtyń baıtaq dalasy, máńgilik balalyq taza peıil, bári-bári Aısáýle ananyń ystyq qushaǵynda jatqandaı. Ábishteı alypty qapsyra qushqan qushaq qandaı keń, Ábishke meıirlengen kózder qandaı jomart, Ábishtiń tileýin tilep Allaǵa jaıylǵan alaqandar qandaı meıirban! Aısáýle ananyń qushaǵyndaǵy Qubylys – Ábish fenomeniniń bir qupııasy da osy ana men balanyń ǵajap úılesiminde shyǵar.
Aıtoty ana
Attaı jıyrma segiz jyl buryn Asqar Súleımenov ómirden ozǵan edi. Sonda balasyn joqtap daýys salǵan Aıtotynyń zarly úni qyryq kún boıy áýdem jerdegi aıaldamaǵa jetipti deıdi. Aıtotynyń zarly únin estimeseń de myna joldardy oqyp, júregiń shym etedi. Ásili dúnıedegi eń uly, eń pák mahabbat ananyń perzentine degen mahabbaty bolsa kerek. Tipti balanyń shesheni jaqsy kórýi de alyp ana mahabbatynyń janynda qaýqarsyzdaı.
Ana men perzentke tán syılastyqtyń, erkeliktiń jaqsy bir úlgisi bolǵan Asqar men Aıtotynyń áńgimesin jurt áli kúnge ańyz qylyp aıtady. Ábish Kekilbaıdyń «1960 jyldary ádebıet álemine kelgen qazaq jazýshylarynyń anasy, el anasy edi» deýi de tegin emes. Asqardyń anasy Qymbat-Aıtoty Súleımen soǵysqa ketip, 23 jasynda jesir qalady. Bala kezinde Túrkistanda, Babaıqorǵanda turǵan. Onda ózbekter kóp. Olar apasyn «Aıtoty» deıdi. Asqar da sheshesin osylaı atapty.
Sumdyq bilimdi bolǵan Asqardaı ul tapqan Qymbat-Aıtoty da qyzyl tildiń qyzyǵyn kórip ótken. Asqar men Ábish Kekilbaev bir-birin erte tanyp, tel ósipti. Ekeýi de Almatyǵa sheshelerin súırep kelgen eken. О́zimiz ǵana aralasyp-quralasyp qoımaı analarymyz da syrlas-muńdas bolsyn degen nıetpen Asekeń men Ábekeń eki kempirdi ústel basyna qatar otyrǵyzady. As jelinip jatyr. Ábish pen Asqar árneni áńgime qylyp qoıady, al eki keıýana únsiz. Bul tynyshtyqqa tóze almaǵan Asekeń: «Sóılesińkirep otyrsańdarshy», – deıdi sheshelerine qarap. Sol kezde sóz tilep otyrǵan Aıtoty Ábishtiń anasy Aısáýle qurbysyna tiktep qarap alyp: «Sen ózi baıǵa tıip pe ediń?» dep bastapty áńgimesin. Ananyń qatar-qurbysymen qaljyńdasýy.
Janaryn aqqan juldyzdardyń jaryǵy jýǵan júırikteı aldyna qara salmaı ótken Asqar Súleımenov «kektiń kózi» – Mahambet pen Abaıdyń hám alyptar shoǵyrynyń keńistigine kóterilip ketkenin búgingi qazaq qapysyz uǵyp keledi. Al Asqardyń Aıtotysy uqty ma eken... Bálkı alǵash júreginiń astynda taǵy bir júrektiń úzdige soǵyp turǵanyn bilgen shaqta-aq sezgen shyǵar.
Asqar anasyn Aıtoty dese, Jumeken de sheshesin ózinshe erkeletip ataǵan eken.
Múseke... Bul qazaq jyrynyń tuńǵıyǵy Jumekenniń eń aıaýly sózi. Eń ardaqtysy. Qońyr tirshiliginde alǵash kórgen meıirim ıesi. Júzdegen áýezdi esimderdiń ádemisi. Myńdaǵan janarlardyń móldiri. Myna jaryq álemdegi sulýlyqtyń, mahabbattyń, iltıpattyń hám ińkárliktiń alǵashqy mysaly. Al shyǵarmashylyǵynda «Aq shaǵyldaǵy» súıikti Muǵzımasy. Sol zamannyń ıleýimen nebári on bes jasynda uzatylǵan Múslıma bosaǵa attaǵan soń tuńǵyshyn zaryǵa kútipti. Araǵa tórt qońyr kúzdi salyp baryp Jumeken ómirge keledi. Shekesi torsyqtaı uldyń bolashaq taǵdyryn sol sátte eshkim bilgen joq. Biraq ana júregi saǵynyshyn sartap qylǵan tuńǵyshynyń ómir joly dańǵyl ekenin sezse kerek. Múslıma ana: «Jumekendi kımeshektiń ishinen moınyma qara ala tusaý salyp júrip Qudaıdan tilep aldym ǵoı», – deıtin. Táńirden tilep alǵan Jumeken aıtqandaı-aq talantty aqynǵa aınaldy. Ana minezin, ana bolmysyn keıipker taǵdyryna syıdyrǵan Jumeken óleńdi de órnek etti. Ana alaqany terbegen besikte terbelip ósken aqyn jaýhar jyrymen, ómirsheń óleńimen kúlli júrekti terbedi. Jumekendeı shaıyrdy terbetken ananyń qolynda qasıet bar demeske ne shara?!
Besikte – Ana, besikte – bóbek:
Biri terbeledi, biri terbetedi.
Bal-bóbek byldyr, ósip te keledi,
Anaǵa jalǵyz, sol jetedi.
Ana, Ana, qaıran, ana!
Terbeıdi Ana álemdegi kúlkini,
Nur sebedi analardyń kirpigi ólige de oıaýǵa,
Ana daıyn bireý úshin jylaýǵa, bireý úshin aıaýǵa.
Terbeıdi Ana qýanyshty, baqytty terbeıdi
Ana – tebirenedi jany shyn.
Terbeıdi Ana ýaqytty; Barlyq álem –
bir-aq besik Ana úshin.
Terbeıdi Ana bóbegin,
Sol arqyly terbetedi óz elin,
Qumyn, taýyn, ózenin.
Terbeıdi Ana kóleńkeni, shýaqty –
Planetanyń alaqany sııaqty!..
Jańylǵanym ana
Anany qadirleýdiń ozyq úlgileriniń birin Qaırat Jumaǵalıev jalǵady desek qatelespes edik. Balasynyń anasyna, anasynyń balasyna degen ystyq yqylasy «Anasy bar adamdar – eshqashan qartaımaıdy» degen ólmes óleńge negiz boldy. Ár qazaqtyń júreginde jattalyp qalǵan jalǵyz tirkesti bilmeıtin jan kemde-kem. Marqum Aqseleý Seıdimbek osy ánge aınalǵan tirkesti tyńdap bolyp: «bul sóz kez kelgenniń aýzynan shyǵa salatyn dúnıe emes. Anaǵa degen uly mahabbattan týatyn tirkes» dep tebirenipti. Anasy Jańylǵanymdy 94-ke kelgenshe qolynan túsirmeı álpeshtegen áıgili tirkestiń avtory Qaırat Jumaǵalıev te Ábishteı jalǵyz tuıaq. Onyń anasy da joǵaryda Aısáýle áje ataǵan Almatyǵa asyǵa jetken analardyń biri. Muqaǵalıdyń anasyndaı. Sol saǵynysh, sol qurmet, sol mahabbat osy óleńdi ómirge ákeldi:
Shet júrsem – saǵynarym,
Jabyqsam – shaǵynarym.
Anashym, bir ózińsiń –
Tabynarym.
Anashym, shalqyp kúlseń,
Aldymda uzaq júrseń.
Júregim jyr tolǵaıdy,
Kóńilim ortaımaıdy,
Anasy bar adamdar
Eshqashan qartaımaıdy.
Ushyrǵan suńqaryńmyn,
Qııaǵa shyrqaryńmyń.
Báıgege óziń qosqan –
Tulparyńmyn.
Qorǵanym – óziń deımin,
Jan daýa – sóziń deımin.
Anashym, seni oılasam –
Kóz ilmeımin...
Bul qazaq analaryna sózden soǵylǵan eskertkish, ánmen árlengen ádemi álem.
Aısha ana
Eskertkish degennen esimizge túsip otyr, Talǵat Batyrhan aǵamyz birde tamasha estelik aıtyp edi. Áńgime Aqseleý, Sherhan aǵalardyń kózi tirisinde, alyptardyń aıtýly basqosýlarynyń birinde aıtylsa kerek. Sózdiń tizgini taraqty Aqseleýde, shylbyry Sherhanda aǵyl da tegil tarıh. Shejireler sherýi. Sózdiń maıyn tamyzatyn Aqań bappen bylaı depti: «О́zi qazaq tarıhyndaǵy Aısha ataýly ardaqty áıel esimine qoıylǵan eki tarıhı eskertkish bar. Onyń biri sonaý HI-HII ǵasyrda Áýlıe ata Qarahan saldyrtqan Aısha bıbi kesenesi bolsa, ekinshisi HH ǵasyrda Sherhan jazǵan «Aı men Aısha» romany».
Mine, anaǵa qoıylǵan uly eskertkishterdiń biri rasymen Sheraǵańnyń osy shyǵarmasy. Aısha ananyń qurmetine turǵyzylǵan máńgi qulamas mańǵaz munara. Sáýletti sóz kúmbezi. Saǵynysh ǵımaraty. Qurmet ǵıbraty.
Osy analardyń barlyǵy da baqytty. Olar qazaqqa óshpes dańqty, ólmes óleńdi uldardy berdi. Sol uldar analarynyń dańqyn asqaqtatty. Qasıetin de, qaıǵysyn da súıdi. Biz de súıdik.
Sheshe, sen baqyttysyń!..
Erlan JÚNIS,
Mıras ASAN,
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»