Elimizdiń Bas prokýratýrasynyń resmı málimeti boıynsha 2019 jyly 180 bala ózine ózi qol salyp, 351 jasóspirim ómirmen qoshtasýǵa áreket jasaǵan. Bul 2018 jylǵa qaraǵanda 6,7 paıyzǵa kóp. Nege keıde bir áýlettiń «ishkeni aldynda, ishpegeni artynda» deıtin, kóziniń aǵy men qarasyndaı jalǵyz balasy, úkilegen úmiti, ózin ózi óndirdeı jasta ólimge qııady? Qysqasy, búginde jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdte elimizdegi tórt óńir kósh bastap tur.
Eger álemde jylyna 800 myń adam ózine qol salatyn bolsa, elimizdegi jalpy sýısıdter statıstıkasy da kóńil kónshite qoımaıdy. О́ıtkeni ómirin ózi tárk etkender sany 2019 jyly 3805 adamǵa jetip, 7,4 paıyzǵa kóbeıdi. Mamandar sýısıdke barýdyń bıologııalyq, áleýmettik jáne somatıkalyq 800 túrli sebebin alǵa tartsa, sonyń basym bóligin aıtýdyń ózi kúpirlik, tipti túkke turǵysyz bolyp keledi. Bizge belgili basty sebepteri – jalǵyzdyq, kúızelis, qaryz, jazylmaıtyn dertter. Qaıǵyly oqıǵalardyń basym bóligi Almaty oblysyna tıesili – 425 adam. Ekinshi orynda Shyǵys Qazaqstan oblysy tur – 411. Úshinshi orynda Túrkistan oblysy – 342, tórtinshi orynǵa Qaraǵandy oblysy «talassa», besinshi oryndaǵy Almaty qalasynda 285 jannyń janazasy shyǵarylǵan joq...
Árıne bul sandar jazýǵa ǵana ońaı, árbir sıfrdyń astynda kól-kósir qasiret, ata-anasy, jaqyndarynyń ómirleriniń sońyna deıin bitpeıtin ókinishi qalatyny aıtpasa da túsinikti.
Sonymen sýısıd máselesi nege elimizde ózektiligin joımaı otyr? Qazaqstan ózine ózi qol salý jaǵynan álemdegi úshtikten oryn alsa, Ortalyq Azııada aldyna el salmaıdy. Bul da Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń dáıektelgen málimeti.
Qalaı desek te, adamnyń óz ómirine balta shabýy – kópfaktorly qaıǵyly qubylys. Elimizdegi sýısıd máselesin saraptaı kelgende, tómendegideı máseleler qatary shyǵady: marqumdardy osy qadamǵa jeteleıtin depressıvtik sımptomatıka, adamdardyń jeke jaratylysy men qoǵamnan oqshaýlaný, jaqyndarymen til tabysa almaý. Eń bastysy, bul jerde qoǵamdaǵy taptaýryn túsinikter men kemsitýshilik te az ról atqarmaıdy.
Máselen, basy bir iske shatylǵan, ıakı bolmasa dertke dýshar bolǵandar psıholog, psıhoterapevke baryp, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdemeıdi. Mamandarǵa aýrý adam ǵana barady dep eseptemek. Al myna alashapqyn ómirde «depressııa» degenniń ózi derttiń úlkeni ekenin moıyndaý mentalıtemizge áli de jat.
Osy arada myna bir málimetterge de mán bere ketken jón. Máselen, ózine ózi qol jumsaý erler arasynda kóp pe, álde áıelder jaǵy álsiz be? Mysaly, joǵaryda 2019 jyly 3805 adam sýısıd jasady degen derekti alǵa tarttyq. Osylardyń 3 myńǵa jýyǵy er-azamat bolsa, onyń 772-si qyz-kelinshekter. Jáne ózine ózi qol salǵan er-azamattardyń 73,6 paıyzy saý kúıinde osy qadamǵa barsa, 80 paıyz áıel de ishkiliksiz-aq ómirden ótip otyr.
«О́mirin qııýǵa áreket jasaý áıelderde kóbirek bolǵanymen, erlerde kóbine bul 3-6 esege deıin qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalady. Áıelder áserlengish bolyp keletindikten, birden sýısıd jasaýda qatań áreketterge bara almaıdy. Sondaı-aq erler bir kesapat pen keselge dýshar bolsa dárigerge kóp bara bermeıdi. О́zin ózi emdeımin dep aldaýsyratady. Jaǵdaı tipti ýshyqqan kezde ishimdikke salynady, alkogol men esirtki jaǵdaıdy tipti ýshyqtyra túsedi», deıdi mamandar. Jáne er-azamattar arasynda sýısıd jasaý kórsetkishiniń sharyqtaý shegi 45 jasqa tirelse, áıelderde bul kórsetkish 20-29 jas arasyndaǵylarda joǵary. Aýyr bolsa da aıtaıyq erler kóbine asylyp qalatyn bolsa, áıelder jaǵy medısınalyq preparattarmen óz janyn qııady.
Byltyr elimizde 121 er, 59 qyz bala ómirimen qoshtasty. Er balalarǵa qaraǵanda qyz balalar sýısıd jasaýǵa kóbirek áreket jasady. Biraq nátıjesi kerisinshe bolyp otyr. Bul másele memlekettik deńgeıde sóz bolyp, jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alý máselesi týraly Prezıdent sóz qozǵaǵanyn bilemiz.
О́ıtkeni jasóspirim shaqta adamdar ómirindegi eń alǵashqy qıyndyqtarǵa tap kelmek. Árıne bul áleýmettik máselelerden, qoǵamnan oqshaýlaný, aınalasyndaǵylardan túsinistik tappaýdan bastalyp, taǵysyn taǵylarǵa ulasa beretini anyq. Sondyqtan da adam ómirindegi eń daǵdarysty kezeń jasóspirimdik shaq pen zeınetke shyǵatyn ýaqyttyń jetkeni. Ne desek te, 15-19 jastaǵylar arasyndaǵy sýısıd úshinshi orynda tur. Dúnıe júzi boıynsha bul kórsetkish sońǵy jyldary 7 paıyzǵa kóbeıdi.
О́ıtkeni qazirgi zamanda árbir tórtinshi adamnyń densaýlyǵynda psıhıkalyq kinárat bar. Sarapshylardyń sózine sensek, bıyldyń ózinde kúızeliske ushyraǵan adamdar sany júrek-qan tamyrlary dertine shaldyqqandardan da asyp túsken. Sol sııaqty psıhobelsendi preparattardy keńinen paıdalaný da bul máseleni ýshyqtyryp otyr. Sondyqtan mamandar jaqyndarymyzdyń minez-qulqyna abaı bolý keregin aıtyp júr. Tirshiliktiń aýanyna jyǵyla bermeı, balalardyń boıyndaǵy ómirge degen qulyqsyzdyqtyń bastalýyna jiti qaraýǵa shaqyrady. Elimizdegi túrli zertteýler adam ómirin tárk etýge jalǵyzdyq pen ózin eshkimge kereksizdik jeteleıtinin aıǵaqtap otyr.
Qazaqstan sońǵy 10 jylda jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd kórsetkishi boıynsha aldyńǵy shepte tur. Almatyda «Just Support» jekemenshik qorynyń mamandary 2016 jyldan beri osy máseleniń aldyn alýmen aınalysady. 2019 jyldan bastap «Just Support» JQ «Áreket» granttar baıqaýy arqyly «Soul Games» jobasyn da iske qosty. Besinshi jyl qatarynan jasóspirimder arasyndaǵy destrýktıvtik júris-turys, sonyń ishinde sýısıd máselesin sheshýmen aınalysyp kele jatqan «Just Support» qorynyń atqarýshy dırektory Svetlana Bogatyrevanyń aıtýynsha, balalar arasynda sońy qaıǵyly aıaqtalǵan sýısıd kórsetkishi boıynsha Túrkistan (38), Almaty (27), Jambyl (16) jáne Shyǵys Qazaqstan (14) oblystary kósh bastap otyr. О́zine qol jumsaýǵa áreket etýde eń joǵary kórsetkish Shyǵys Qazaqstan (54), Túrkistan oblystarynda (43) jáne Nur-Sultan qalasynda (42) baıqalyp otyr. Almaty qalasy boıynsha 7 sýısıd qaıǵyly aıaqtalyp, 26 áreket jasalǵan, bul ótken jylmen salystyrǵanda 30%-ǵa tómenirek. Mektepterdiń, memlekettik organdardyń jáne ÚEU-dyń sýısıdti aldyn alýdaǵy áreketi birte-birte óz nátıjesin berip jatyr deýge bolady.
«Jasóspirimderdiń ózine qol jumsaýy psıhologııalyq kúıge baılanysty. Bul máselemen mekteptegi psıhologter tıimdi jumys isteı alady. Bizdiń qor psıhologterdiń sýısıdpen tıimdi jumys júrgizýi úshin qajetti búkil daǵdylardy úıretý maqsatynda biliktilikti kóterý baǵdarlamasyn jasap shyǵardy. О́kinishke qaraı, bul bilimder joǵary oqý oryndarynda oqytylmaıdy. Biz Izraılden sarapshylar tartyp, qazirgi tańda otbasylarmen jáne jasóspirimdermen jumys isteýge arnalǵan aprobasııalanǵan avtorlyq baǵdarlamany jasap shyǵardyq, ony Almaty qalasynyń mektepterinde tarata bastadyq. Qazir 30-ǵa tarta mektep qamtyldy. Biz mektep psıhologterine arnaıy sabaqtardy – ata-analar men jasóspirimderge arnalǵan toptarda júrgizýdi úıretemiz. Bul toptarda balalarǵa da, áke-sheshelerine de tolyǵymen tegin kómek kórsetiledi. Byltyr bizdiń osy tuǵyrymyzǵa Shyǵys Qazaqstan oblysynyń basqarmasy qyzyǵýshylyq tanytyp, onda baǵdarlamany engizýdiń birinshi kezeńi aıaqtalyp keledi. Mektepterde osy jumysty jalǵastyrý úshin «Soul Games» atty áleýmettik kásipkerlik jobasyn bastadyq. «Samruk-Kazyna Trust» Áleýmettik jobalardy damytý qory ótkizgen «Áreket» áleýmettik kásipkerlerdi qoldaýǵa arnalǵan granttar baıqaýynda 25 jeńimpaz qatarynda grant aldyq. Osy grant arqyly joba júzege asyryla bastady. «Samruk-KazynaTrust» qory grant alýshylarǵa bilim berý jaǵynan kóptegen is atqaryp otyr, oqytý semınarlary ótkizilip, keńes beriledi. Iаǵnı biz jobany júzege asyrý úshin qarjyǵa qol jetkizip qana qoımaı, sonymen birge áleýmettik kásipkerlikke úırenemiz. Psıholog mamandarymyz jasóspirimderge arnalǵan psıhologııalyq kvesterdi daıyndaıdy. Sondaı-aq ústel oıynyn ótkizemiz. Otbasylar turǵylyqty jerinde qoljetimdi sapaly kómekti alýy úshin osy kommersııalyq ónimderdi satýdan túsken qarjy mektep psıhologteriniń biliktiligin kóterýge baǵyttalady. Soul Games jobasy 2019 jyly 20 mamanǵa arnap Almatyda biliktilikti kóterý kýrsyn ótkizip, 500-ge jýyq otbasyna kómek kórsetti. Sondyqtan jumysty jalǵastyrýdy kózdep otyrmyz», deıdi Svetlana Bogatyreva.
Almaty qalasy bilim berý basqarmasynyń ádiskeri Venera Kokanova: «Men «Just Support» qory usynǵan baǵdarlamamen 2018 jyldan beri tanyspyn, ózim ol boıynsha trenıngten óttim. Bul jasóspirimder men ata-analarǵa tıimdi baǵdarlama dep esepteımin. Daıyndyqtan ótken mamandar jumys isteıtin mektepterde osy ýaqyt ishinde sýısıd jasaý áreketteri oryn alǵan joq. Pedagogter baǵdarlama nátıjesi boıynsha balalardyń 40%-y alǵashqy eki aıda aıtarlyqtaı ózgerip, qalǵandary baqylaýda júretinin atap ótýde. Pedagog-psıhologterge arnalǵan oqýdy uıymdastyrýǵa kómek kórsetemiz, kóktemgi demalystarda taǵy 2 topty iske qosýdy josparlap otyrmyz», dedi.
О́z kezeginde Almatydaǵy №60 gımnazııasynyń pedagog-psıhology Olga Solonenko: «Mundaı kómek ásirese áke-sheshege qajet ekenin kórip otyrmyn. Eń bastysy, balalar jaqsy jaǵyna qaraı ózgerip keledi. Balany ýysymyzdan shyǵaryp alǵan oqıǵalar esimde, baǵdarlamadan ótken soń, bala qalpyna kelip, ózin jaqsy sezinip, mektepke kele bastaıdy. Jasóspirimderge ózderine jaqyn úlkenmen aralasý asa mańyzdy. Biz osy qatynasty otbasynda qalpyna keltirýge, ata-analarǵa balasyna tirek bolýǵa kómektesemiz. Otbasy ǵana jasóspirimder arasyndaǵy máselelerdi sheshýge, sonyń ishinde sýısıdtiń aldyn alýǵa arnalǵan eń mańyzdy faktor. Al eger otbasy tipten destrýktıvti bolsa, oǵan eshqandaı yqpal júrmese, onda balalarǵa arnap jasóspirimder toby qarastyrylǵan. Ondaı toptarda bala úshin jaqyn ári qoldaýshy eresektiń rólin psıholog oınaı bastaıdy», deıdi.
Qoryta kelgende, adam ómirinen jáne bizdiń jaqyndarymyzdan qymbat ne bar? Tirshiliktiń bitpeıtin túıtkilderin túsinistik pen meıirim ǵana tarqata alady.
ALMATY