ATY JOQ MAQALA

nemese satırık Kópen Ámirbek haqynda syrDúnıede ne qıyn dep júrsem, ózin kórmesten-aq, jaı “Kópen kele jatyr” dese boldy, eldiń ezýine kúlki jıyla bastaıtyn áıgili syqaqshymyz Ámirbektiń Kópeni týraly maqalaǵa at qoıý qıyn eken. “Kúlki” men “Kópenniń” qyl ótkizbeıtin arasynan qııalap qalaı amaldasam da bolar emes. Qııa bastyrmaıdy. Aqyry amalym quryp Kópen­niń ózin shaqyrdym kómekke. О́zin bolǵanda, basy­nan ótken qyzyq-qyzyq hıkmattaryn. Qudaı ber­gen­de, solardyń biri sart etip esime túse qalsyn. Ol bylaı. Áýeli myna Kópenniń ózi de sary ýyz balapan kezinde atyshýly “Ara” jýrnalynyń qýyqtaı kabınetinde alǵashqy kitabyna at taba almaı qınalǵan. Sodan kállási qańǵyryp, mıshy­ǵy máńgirip otyrsa, qyzmettes aǵasy, satıranyń sardary Ospanhan Áýbákirov kelip, bir jaqqa ilestirip áketpekshi bolypty. “Aǵa, men kitabymdy búgin tapsyrmasam, kelesi jyldyń josparynan qalyp qoıam. Soǵan at taba almaı qınalyp otyrmyn”, deıdi Kópen kózi tuzdaı, júregi muzdaı bop qaltyrap. Jaryqtyq Osekeń sol arada: “E, sol da sóz bop pa? At taba almasań “Aty joq kitap” dep qoıa salmaısyń ba?!” dep qa­pııada jol taý­yp ketipti. Kópenniń de kókten izdegeni jerden ta­bylyp jetisip qalady. Sóıtse, baspanyń josparyn bekitip, qol qoıatyn dóı aǵasy: “Knıga bez nazvanııa” degendi battıta syzyp tastap: “Áı, mynanyń atyn nege qoımaǵan? Atyn qoısyn” depti. Sodan tuńǵysh kitaby báribir bir jyl keshigip shyǵypty. Biraq “Aty joq kitap” bolsa da, aty bar kitaptardyń talaıynan moıny ozyq turdy. Sol jaǵdaı esime túsip, men de Kópen dosqa arnaǵan áýezeme taqyrypty “Aty joq maqala” dep qoıdym. Alpysynda arqyrap turǵan Kópenniń keleshegi áli alda. Buıyrtsa jasyna jas qosylyp, aqyly tolyǵyp, mıy molyǵa túsken kezderinde aty bar maqala da jazyla jatar.О́zi de alǵashqy kitabyn atsyz shyǵardy ǵoı. Ataqqa jetkizgen de atsyz kitaby. Endeshe, ázirge osy úshbý atsyz áýezeni mise tuta tursyn. Álqıssa, Kópen kúlkimen egiz týǵan, qal­jyńmen qurdas, ázilmen ámpáı, satıramen syrlas. Kópen degen atynyń ózi kúlkiniń qan bazaryna shaqyryp turǵandaı estiledi. Al endi “Kópenniń kózi nege shegir?” degen suraqtyń ózi dıssertasııaǵa qazyq, ǵalymdarǵa azyq bolǵandaı. Sol Kópenniń ádebıettiń mańynan, syqaqtyń saıasynan ta­byl­ǵanyna rahmet. О́ıtkeni, ishten oqyp týǵan, tula boıy tunǵan talant Kópen basqa bir súbeli salaǵa jalt burylyp ketse qaıter edik. Ásirese kish­kentaı kezinde ondaı yqtımaldyqtar bolǵan. Ym-bap. Ishińiz bilsin. Sol jaılardy sýyrtpaqtaıyq. Bala kezdegi bir armany sýretshi bolý edi. Jata qalyp sýret salady da jatady. Olaryn “Bal­dyr­ǵan” jýrnaly men “Qazaqstan pıoneri” gazetine joldaıdy. “Sýretińniń kórkemdigi tómen eken” degen keýdeden ıtergen hattarǵa toqtaı qoıar Kópen be?! Sýretti odan saıyn qulshynyp salyp tópe­leıdi. Bir kúni “Qurama velosıped” degen sýret salady da, shyqsyn degen qýlyqpen qasyna eki shýmaq túsindirme óleń jazady. Sportshymyz Arnabek Velosıped qurap júr. “Sende rama bar ma?” dep Kóringennen surap júr. Jınaı-jınaı ár tustan Velosıped qurady. Shyqsa biraq jarysqa Orta jolda turady. Osy óleń “Baldyrǵanda” jarııalandy. Sýret joq. Soǵan qaraǵanda, salǵan sýretinen jazǵan óleńi ótimdirek bop shyqqanyn ańǵarǵan Kópen sol kúnnen bas­tap negizgi kúshti óleńge burdy. Eger sol joly óle­ńi basylmaı, sýreti shyǵyp ketkende, bálkim, sý­retshi bolyp ketýi de kádik-tin. Olaı bolsa, saıdyń tasyndaı syqaqshymyzdy besikten beli shyqpaı jatyp órem qaptyrmaı saqtap qalǵan “Baldyrǵanǵa” rahmet. Sýretshiligine qosa Kópen jasynda aǵash ustasy bolýdy jáne armandady. Jasaǵan kebeje, taǵy basqa zattary aýylda áli tur. Qazirgi naryqtyń qıturqysyn sol kezde meńgergen ol qazannyń qaqpaǵyn jasap, bazarda satty. Munyń mánisi sol: araqtyń jáshigi 30 tıyn turady, bir jáshikten eki qazan qaqpaǵy shyǵady, al ár qaqpaq 1 som 50 tıynnan satylady. Taza paıda 2 som 70 tıyn. Kópen sóıtip kompartııa kekirik atqan keńes zamanynda qyp-qyzyl kapıtalıst bolyp shyǵa keledi. Ustazy Ábý degen kórshi shal. Shegesin jıde aǵashynan jasap qaǵady, betin bildirtpeı tegistep jiberedi. Bul ádisterin shaldyń aqylymen eshkimge aıtpaı, báse­keniń jolyn aldyn-ala kesip qupııa ustaıdy. Sóıtip júrgende Kópen aty umytylyp, búkil Sháýildirde “Qazannyń qaqpaǵyn jasaıtyn bala” atanyp ketedi. Sháýildir úlken. Halyq kóp. Kele-kele bazarǵa da barmaı, qaqpaqty jurt úıden áketip, tasy órge domalap turdy. Bir jaǵy sonyń býymen be, kóńilge jelik kirip, mahabbat sezimi eliktirip ózi 10-shy synypta júrgende bir synyp tómen oqıtyn qyzǵa ǵashyqtyq hatyn jazdy. Álgi qyz da jaı óle me: “Bul Kópen degen kim?” dep qurbylarynan su­ras­ty­ryp bilipti. Bilgesin, “Áı, ana qazan qaqpaǵyn ja­saı­tyn bala ma, qoıshy sony” dep qolyn bir-aq ser­mepti. Shońqıtqan sol sálem jetken kúnnen bas­tap Kópen ustalyqty tastap, taza óleńimen qaldy. 1999 jyly Májilis depýtattyǵyna úmitker bop Arys qalasynda saılaýshylarmen kezdesip júrse, baıaǵy qol sermegen kesir qyz aldynan shyqty. Jyly ushyrap, ishi-baýyryna kirip barady. 5-6 balanyń anasy eken. Jastyq shaqty eske alyp: “Seniń osyndaı ataqty adam bolatynyńdy bil­gende men sondaǵy hatyńa basqasha jaýap beretin edim ǵoı” dep kúlip jatyr. Kópen de ile-shala: “Jo-joq, qaıta maqul demegenińe myń rahmet. Meni osyndaı dárejege jetkizgen áýeli qudaı, sosyn seniń “otkazyń” boldy. Saǵan úılensem, osy kúnge deıin qazannyń qaqpaqshysy bolyp júrer edim ǵoı” dep aǵynan jaryldy. Iá, sóıtip qazaq qaljyńynyń baǵyna Kópendi qudaı taǵy saqtaǵan eken. Qaıtsin, Kópen de pende ǵoı. Sol joly satı­raǵa syrtyn berińkirep, depýtattyń jaıly oryn­taǵyna qyzyqqany ras edi. Qazaqtyń yrymyn quıttaıynan qulaǵyna quıyp óskendikten ustazy Sherhan Murtazadan bata suraǵan. Ol kisi murty órge shanshyla alaqanyn jaıyp: “En dalada eki túlki emenjarqyn shúıirkelesip tursa, eki-úsh ańshy qıqýlap kep qapty. Túlkiler qashyp bara jatyp bir-birinen: “Endi qashan kórisemiz?” dep surapty, deıdi. Bir túlki sonda: “Myna ańshylar­dyń qıqýy jaman, shamasy biz endi tumaq baza­rynda kezdesetin shyǵarmyz” degen eken. Kópen myr­za, sol aıtqandaı, endi biz ekeýmiz Parlament­tiń qan bazarynda qaýyshaıyq. Jortqanda jolyń bolsyn jolbarystaı, Júre ber jolbarystaı, joldy bastaı! Áýmın!” dep shýmaqty aıaǵyna jetkizbeı, jarty bata bergesin be, áıteýir Kópen sonda depýtattyqqa ótpeı, ja­rym jolda qalǵan. Joly bolǵanda saıasatpen aı­na­lysyp ketip, satırasy jetimsirep qalar ma edi? Pe­rishteleri bul joly da qaǵyp, satıranyń sara jo­lynan aınytpaı alyp kele jatqanyna shú­kirshilik. Áı, biraq mektep bitirerde jazǵan shyǵarmasynda “Marks” degen sózdi tasymaldap eki jolǵa jazǵan sabazdan qaı bir jóndem saıasatker shyqsyn. Mektep bitirgen jyly oqýǵa túse almaı qaldy da, soǵan bola salyn sýǵa ketirer Kópen be, aýylǵa qaıtyp kelip, Otyrardaǵy halyq teatrynda ártis bolyp alshań basty. Beıimbet Maılınniń “Jalbyr” dramasynda Saıym bolystyń, Qaltaı Muhamedjanovtyń “Qýyrdaq daıyn” komedııa­syn­daǵy bas keıipker Erejeptiń, Qanabek Baıseıitov pen Qýandyq Shańǵytbaevtyń “Beý, qyzdar-aı” sazdy komedııasyndaǵy Áýbákir aqynnyń ról­de­rinde ottaı janyp oınady. Onymen qoımaı, gastrolge shyqqanda konsert júrgizýshi konfe­ren­se­niń qyzmetin de qosa atqardy. Saıyp kelgende, bul da Kópenniń paıdasyna shyqty. Sol kezdegi azýly syqaqshy aǵalary Asqar Toqmaǵambetov, Shona Smahanuly, Ospanhan Áýbákirovterdiń ezý jıǵyzbas syqaq­taryn sahnada oryndap júrip ózi de asyǵyn ylǵı alshysynan túsirer ázilkeshke aınala bastady. Bir kúni kórshi Shaıan aýylynyń teatrynda Asekeńniń “Maımurynǵa maıshelpek” degen syqaǵyn ózinshe náshine keltirip aıtyp tursa, eshkim kúlmeıdi. Bir sumdyqty sezgendeı, júregi sý ete tústi. Aldyńǵy qatarda otyrǵan bir áje: “Áı, ádirem qalǵyr, osydan basqa syqaq joq pa? О́tken jolǵy ártister de osyny aıtyp ketip edi” dep sambyrlap otyr. Bul bir Kópenniń kózin ashqan aınalaıyn aıqaı boldy. Sambyrdan sandalyp qalǵan sanasynda: “Osy men eshkim estimegen syqaqty nege ózim jazyp, ózim nege oryndamaımyn!” degen lep belgili jalańtós oı sap ete qaldy. Ámirbektiń Kópenin ázilge alyp kelgen jaǵdaılardyń ishinde Shaıandaǵy so bir áýlıe ájeniń ádiremqalǵyrynyń da orny bólek. Hosh delik. О́zi Kópen bolsa, onyń bir basy­­nyń qyzyǵy bárimizge jetedi. QazMÝ-de bizden eki saty ilgeri, tórtinshi kýrsta oqyp júrgende “Qazaq ádebıeti” gazetiniń ujymy stýdenttermen kezdesti. Jas aqyndar minbege bi­ri­nen soń biri kóterilip lırıkalaryn oqyp jatyr. Kópenniń de delebesi qozyp, tildeı qaǵazǵa “Sartaıan Sýnaqın óleń oqyǵysy keledi” dep jazyp jiberdi. Poezııa keshin basqarýshy Sultanǵalı Sadyrbaev aǵamyz qaǵazǵa bir, zalǵa bir qarap: “Mynanyń aty qaısy, famılııasy qaısy? О́zi armıan ba, nemene? Kim de bolsań shyq minbege” dep habarlady. Minbege shyǵýynyń ózin ázilge soqtyryp, ótirik aty-jónmen shaqyrylǵan Kópen óleń oqymaı jatyp jurt dý kúldi. “Kópenge daýa joq” degen sóz osydan qalǵan. Kópen sodan baıaǵy halyq teatrynda oryn­da­ǵan Qaltaı aǵanyń komedııasynan úzindi, sosyn ózi­niń eki syqaǵyn oqyp berdi. Aqyndardyń ara­synda oqylǵan satıranyń dámi kirip turady-aý, shirkin. Sol arada Qaltaı aǵasy: “Osy oqyǵan sy­qaq­taryńdy erteń maǵan ákep bere qoıshy, aına­laıyn”, deıdi. Sonymen, kelesi aptada “Qazaq ádebıetiniń” satıralyq “Búıenbaı pushpaǵynda” Kópenniń bir top sary ýyz syqaqtary jarq ete qalsyn. Sóıtip, onyń satırasynyń kindigin budan sál burynyraq “Lenınshil jastyń” “Súzegen sózine” shyǵaryp Ospanhan aǵasy kesse, endi tusaýyn Qalekeńniń ózi kesti. Bul 1972 jyl bolatyn. Kópenniń Almaty men ádebıetti “jaýlaýy” osylaı bastaldy. Ospanhannyń ózi bata berip, aýzyna túkirdi. Tipti, ospaqtyń qudaıy Osekeń “Kópendi Ospanhannan bóten degeniń ońbaısyń” dep saldy. Mine, qurmet Kópenge! Qatarlaryna shegir kóz Kópen qosylǵanyna basqa syqaqshylar da máz-dúr. Jas qyrandy Jarasqan, Shómishbaı aqyndar da moıyndaýǵa májbúr. О́ıtkeni, Kópenniń kózi shegir bolsa da, qudaı salmasyn, júrgen jeri dý-dý kúlki, gúl-gúl ómir. Satırany árkim jazady-aý. Biraq Kópen ási­rese parodııamen erekshelendi, qan shyǵarmaı baý­yzdaıtyn bıpaz epıgrammalarymen bólekshelendi. Qazaq satırasyna jańa tynys, ózgeshe órnekti minez keldi, satıranyń syńǵyrlaǵan sulý da sy­paıy, astary qat-qabat nárli mádenıeti keldi. Sy­qaqty Kópenshe jazýdyń tótenshe artyqshy­lyq­ta­ryn oqyrman qaýym da birden baıqady. Jas emes pe, jigeri de mol. Kele “Satıra stadıo­nyn­daǵy” jaǵdaıǵa saraptama jasady, “Satıra” ko­man­dasynyń negizgi quramyn anyqtady. Satıra fe­derasııasynyń tóraǵalyǵyna Asqar Toq­ma­ǵam­betovti qoıdy. Aǵa jattyqtyrýshy Temirbek Qo­jekeev. Qaqpashy Sadyqbek Adambekov. Qor­ǵaý­shylar: Balǵabek Qydyrbekuly, Saqtapbergen Ál­jikov, Júsip Altaıbaev (kapıtan), Seıit Ken­je­ahmetov, jartylaı qorǵaýshylar: Ǵabbas Qabyshev, Esenjol Dombaev, Ospanáli Imanálıev, ortalyq sha­býylshylar: Shona Smahanuly, Úmbetbaı Ýaı­dın, Ospanhan Áýbákirov. Úlgi-pishimi ońtaıly ta­bylǵan osy epıgrammasy famılııadan turǵa­nymen, qazaq ádebıetindegi satıra-syqaq sala­sy­nyń jaı-kúıin saraptap bergendeı áserde qal­dyratyn. Oıpyrmaı deımin, sol kezde Kópenniń ózi bul maıtalman komandanyń “zapastaǵy” oıyn­shy­lar sapyna da kirmepti. Al qazir satıra “fe­de­rasııasynyń tóraǵalyǵyna da, kapıtandyqqa da, surmergen ortalyq shabýylshylyǵyna da ­– qaı­sy­na qoısańyz da qaraǵaıdaı qasqaıyp jarap-aq tur. Kópenniń 1977 jyly “Juldyz” jýrnalyna shyqqan, aqyn Muzafar Álimbaevqa arnaǵan epıgrammasy áli kúnge esimizde. “Mıneral sý quramy mynalardan turady. Muzaǵańnyń quramy mynalardan turady” Osyndaǵy Kópen kúlkisiniń qudireti sonda, natrıı, kalsıı, hlor, gramm, prosent degen sózderdi de shýaqty ázilge, ádebı ja­nr­­dyń ábzeldi sóz, ádemi buıymyna aınaldyryp jiberedi. Kópenniń bolmasa, adamnyń mıyna kelmeıtin nárse. Muzaǵańdy butarlap, jiliktep, shyǵarmashylyǵyndaǵy lırıka, maqal-mátel, jumbaq pen jańyltpash mólsherin paıyzǵa shaǵyp, saýdyratyp aldyńyzǵa jaıyp tastaıdy. Sondaǵy eń bir ǵajaby, Muzaǵańnyń obrazy, ádebıettegi bitim-bolmysy kóz aldyńyzda qolmen qoıǵandaı qazdıyp tura qalady. О́ńsheń yǵaı men syǵaı Kópenniń parodııa-epıgrammalarynyń azyǵyna, arqaýyna, keıipkerine aınaldy. Qaltaı Muhamed­janov, Sherhan Murtaza, Tumanbaı Moldaǵalıev, Ǵafý Qaıyrbekov, Qadyr Myr­za­lıev, Muqaǵalı Maqataev, Oljas Súleımenov, Muh­tar Shahanov. Aıtyp taýysa almassyń. Parodııadan soń parodııa, epıgrammadan soń epı­gram­ma, syqaqtan syqaq, kitaptan kitap týyndap jatty. “Aty joq kitap”, “Alyp”, “Tilim qyshyp barady”, “Qysyr áńgime”, “Aýyzbastyryq”, “Myń bir mysal”, “Nemeneńe jetisip kúlesiń?”, “О́zińdi tanısyń ba?”, “Iz”, “Kókemniń kózi”, “Kópen kele jatyr!..”, “Pa, shirkin, parodııa!..”, t.b. satıralyq jınaqtary qazaqtyń kúlki súıgish qaýymymen, Abaı atamyz aıtpaqshy, qytyqsyz aralasyp ketti. Al endi bu jalǵanda qytyqsyz aralasýdyń has sheberi Kópen eken. Olaı deıtinimiz, baıaǵyda “Qazaqstan” telearnasynda “Qymyzhana” ázil-syqaq baǵdarlamasy shyqqanda, odan soń “Tamasha” oıyn-saýyq otaýy boı kótergende solarmen Kópen bir úıdiń balasyndaı bite qaınasyp, bir bútindeı birlese qalyptasty. Avtorlarynyń ishindegi beldisi de, belgilisi de ózi boldy. Jas satırıkterdiń Máskeýde ótken búkilodaqtyq keńesinde júldeli bolǵan taǵy bizdiń Kópen. 1980 jyly “Ara” jýrnalynda Qazaqstanda 1929 jyly 1 mıllıon 600 myń bolǵan túıe túliginiń muńyn muńdap “Túıeniń qaı jeri túzý?” dep jazǵan maqalasy úshin mınıstr Motorıkodan alǵys estip, jýrnalıstıka salasynan taǵy laýreat atanǵan da Kópen edi. “Egemende” de biraz ekpin­degen. Oıpyrmaı, taza jýrnalıstıkamen ketse, bizge nan jegizbeıtinniń naǵyz ózi eken. Áıteýir, “Qazaq ádebıeti” gazetindegi syrly suhbattary, tushymdy tolǵanystary, “Ara” jýrnalyn qaıta jandandyrǵan qaıratkerligi úshin Prezıdent Grantyn alǵan soń saıabyrlap toqtady ǵoı qaıta... Bul Kópenniń 50-ge tolyp, eline barǵany da bir qyzyq. Sol kezde esh jerde jumys istemeıtin erketotaı-tyn. “Kópen kele jatyr!..” degen óziniń teatrǵa bergisiz ázil-syqaq tobyn quryp, respýb­lıkanyń o sheti men bu shetin shıyrlap júrgen shaǵy bolatyn. Tobyńyz ne, burynǵy Birjan sal­dar men Aqan serilerge ǵana aıtylar “Bir ózi – bir teatr” degen oraıly baǵany marhamatty mınıstr Muhtar Qul-Muhammedtiń Kópenniń qara basyna qundyz bórikteı kıgizip berip salǵan shaǵy bolatyn. Biraq bul ataq resmı bolmaǵandyqtan, vızıtkaǵa jazýǵa jaramaıdy. Qaıran Kópen bul tyǵyryqtan da jol tapty-aý. Sonda Shymkent, Shardara, Saryaǵash, Otyrar, Báıdibek, Túrkis­tan­da súrinip-qabynǵan qalyń elge taratqan vı­zıt­kasyna “Kópen Ámirbekov atyndaǵy sy­ı­lyqtyń laýreaty Kópen Ámirbekov” dep jazdy. “Kópenniń tappaıtyny joq” degen sóz sodan qalǵan. Tapqany ras. E, bul paqyrda ózi ataqty satırık bola tura óz atyndaǵy syılyqtan basqa dáneńe joq eken ǵoı dep, kóp uzamaı Kópen tósine “Parasat” ordenin qadady, halyqaralyq “Alash” ádebı syılyǵynyń laýreaty atandy. Shynymen de, qazirgi tapqyrbekter men aıt­qysh­bekterdiń atasy Qadyr bolsa, endigi ákesi Kó­pen bop bara jatqany da ras. Ábdirashtyń Ja­ras­qany 50 jyldyq mereıtoıyn Respýblıka sa­raı­ynda ótkizip jatqan. Áttegene, ózimniń satırık ekenimdi umytyp ketippin-aý dep, quttyqtaýshylar tizimine aıaq astynan Kópen dosyn kirgizdi. Ol bolsa kóp kórermeniń biri ǵana bop daıyndyqsyz kelgen. Toı jaqsy bastalyp ótip jatyr. Jarasqan aqynnyń sózine jazylǵan áıgili ánder, teńizdeı tolqyǵan poezııa. Bireý televızor, bireý kartına, bireý kilem syılap, shapan jabylýda. Asanáli Áshimov “Qyz Jibek” fılminde qoldanylǵan qasterli jádiger – Bekejannyń sadaǵyn syılady. Solardy kórip júregi shaılyqqan Kópen: “Aıaýly dosqa meniń tartýym ne bolmaq?” dep qobaljydy. Aqyry, tapty! Sol arada, bas-aıaǵy on-on bes mınýt ishinde ádemi ázil óleń týdy. Jan dos Jarasqannan aıar túgim joq. Biraq úı syılaıyn desem, úıiń bar. “Volga”, “Jıgýlı”, “Moskvıch”, “Zaporojes” te syılar edim... Biraq... Jarasqan-aý, sen erterek shoshynba, Mundaı syılyq syılaı almas dosyń da. Avtomobıl tez tozady, Tozbaıtyn “Avtorýchka” ákep turmyn osynda! – dep jol taýyp ketken Kópenge de Respýblıka sa­raı­yndaǵy myńdaǵan kórermen sonda qoshemetti kóp kórsetkeni esimizde. “Eń úlken syılyq seniki bol­dy, Kópen, qalamgerge qalamnan artyq ne ke­rek!” degen razylyq sózi basqa emes, naq sol keshte jyr tumasy Tumanbaı Moldaǵalıevtiń aýzynan shyǵyp edi. 1991 jylǵy tamyz búligi tusynda qaharman­dyq kórsetken Nur­mahan Orazbek aǵamyzdyń mereıtoıynda: “Erlik jasap, el aýzynda batyr atanǵanyńyz úshin áýeli Lenınge, kommýnıstik partııa men Keńes ókimetine, GKChP-ǵa rahmet aıtyńyz. Solar bolmasa siz kim­der­ge qarsy kúreser edińiz, erlikti qaıtip jasar edińiz?” dep jıylǵan jurtty qyran-topan kúl­dir­gen de Kópen bolatyn. Osy bıyl jýrnalısterdiń ustazy Ábilfaıyz Ydyrysov aqsaqaldyń 80 jyl­dyq saltanatynda Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy­nyń tóraǵasy Nurlan Orazalın: “Men týǵan jyly Ábilfaıyz aǵa KazGÝ-ge oqýǵ­a túsken eken” dese, QazUÝ rektory Baqyt­jan Jumaǵulov: “Men týǵan jyly Ábilfaıyz aǵa KazGÝ-di bitirgen eken” dep jalǵastyrdy. Sóıtse Kópen shyǵyp: “Al men tý­ǵan jyly Ábekeń usta­zym ne istedi desem, men tý­ǵan jyly ol kisi Zarıa tá­te­me ǵashyq bolyp júrgen eken ǵoı” dep jıylǵan jurtty máz qylyp, bastal­ǵan áńgimege bádendi lep belgimen núktesin qoıdy. Mine, Kópen osylaı. Qaı jerde de taýyp ketedi, almas kezdikteı asyl sózimen jaryp shyǵady. Ǵabeń – Ǵabıt Músirepov Ǵafý Qaıyr­bekovtiń des ber­mes qara tiline súısinip: “Ǵafýdyń tama­dalyǵynyń ózine gospremııa berýge bolady ǵoı” deıdi eken. Sol aıtqanǵa oraılasaq, Kópen­niń de asabalyǵy – bir vagonǵa júk, ártistigi – bir teatrdyń múkámmaly, aıtyp tastaıtyn árbir sózi – bir qaralyq. Kópenniń bir jaqsy jeri, ózime ǵana bolsyn demeıdi, ustazdaryn da eskere júredi. Ospanhan­nyń 60 jyldyǵyn Respýblıka saraıynda, 70 jyldyǵyn Almaty oblysynyń ákimi Serik Úm­be­t­ov­tiń yqylasymen týǵan jeri Uzynaǵashta dúril­detip ótkizýge muryndyq boldy. Úmbetbaı aǵasy jóninde syr-suhbat kitabyn jazyp shyqty. Mereıtoılary tusynda Asqar Toqmaǵambetovtiń, Shona Smahanulynyń bir-bir tomdyq kitaptaryn shyǵarýǵa at salysty. Al ózi bolsa “AraKZ” saıası qoǵamdyq satıralyq jýrnalyn shyǵarýmen birge Qazaq radıosy basshylarynyń biri bolyp jemisti eńbek etip júr. Jaı júrgen joq, “Juma sálem” degen óleń men qara sóz aralas, qoǵam túıtkilderin tolǵaıtyn kitap jazyp júr. Atyn Kópen dep ájesi qoıypty. “Osy ne maǵyna beredi?” dep “Qazaq esimderi” degen kitapty paraqtasa, kópen dep jal-jal bop shabylǵan shópti aıtady eken. Onshaqty kópen jıylyp kópene bolady. Onshaqty kópene – shómele. Sonsha shómeleden maıa quralady. Úıdiń tuńǵyshy bolǵasyn alǵashqy orym shóp dep yrymdap ájesi atyn Kópen qoıǵan eken-aý. Qazir 82-ge kelip, tuńǵyshynyń alpysyn toılaǵaly otyrǵan sheshesi Julqar 10 qursaq kótergen ardaqty ana, bir áýletten taraǵan maıa-maıa urpaqtyń saıaly ájesi. Kópen sonyń alǵashqy destesi jáne eń kórkem kestesi. Sonymen birge Kópenniń elge etip júrgen eńbegi de, shuraıly shyǵarmalary da, jurtyna shattyq syılaǵan ázil-kúlkisi de maıa-maıa. Kópenniń ózi, Sheraǵańnyń sózimen aıtqanda, qazaq halqyna kerek tulǵa. Qorǵanbek AMANJOL.