«Bolon» bolashaǵymyzǵa balta shaýyp jatqan joq pa?

1991 jyldan bastap, bul salada birsypyra izdenis jasaldy. Desek te, elimizdiń bolashaǵyn, aldaǵy 20-30 jyldan keıin ómirge belsene aralasatyn jas urpaqty, ult kóshbasshylaryn, qoǵam qurylysshylaryn daıyndaıtyn oqý oryndaryndaǵy jaǵdaı kóńil kónshitpeı kele jatqany belgili. Bizdiń oıymyzsha, munyń basty sebebi batystyq bilim berý júıesi – «Bolon» úderisin eshbir oılanbastan, daıyndyqsyz birden jappaı qol­danysqa engizgenimiz boldy.

Aldymen, «Bolon» júıesi degenimiz ne nárse, soǵan toqtala keteıik. «Bolon­nyń» negizin 1980 jyldary Invar Djonson atty bilim berý sala­syn­yń mamany biryńǵaı testileý emtıhanynyń alǵashqy jobasyn jasap, qalaǵan. Alǵa­shynda oqý oryndarynyń túrli jıyn­darynda baıandamalar jasap, nasıhattaıdy. Ádistemelik jańalyq re­tin­­de jurtshylyq nazaryn aýdarǵan bul ádis mektepterge keńinen taraıdy. Juldyzynyń ońynan týa bas­taǵanyn baıqaǵan I.Djonson «Bilim sapasyn baǵalaý qaýymdastyǵy», «Kapıtal-Sıtı pedagogıkalyq akademııasy» uıym­daryn quryp, óziniń tájirıbelerin AQSh-tyń búkil mektepterine taratady. Osy uıymdardyń basshysy retinde ol bilimdi baǵalaý isiniń tanymal sarapshysyna aınalady. Leksııalar oqyp, kýrstan ótti de­gen sertıfıkattar, dıplomdar, gramo­talar taratady, mektepterdi tekserip, reı­tıngilerin anyqtaıdy, ádis­temelik jańalyqtaryn jetildire, nası­hattaı túsý maqsatynda birneshe kitap, kóptegen maqala jazylyp, olardy maqtaǵan resenzııalar jaryq kóredi. Árıne, munyń barlyǵy da aqyly túrde júrgizilgendikten I.Djonson Amerıkanyń aýqatty adam­da­ry­nyń birine aınalady.

Osylaısha AQSh-tyń bilim mınıs­tr­ligi I.Djonsonnyń oqýshy­lar­dyń bilimin baǵalaý tásilin búkil júıege engizedi. Osydan keıin bul júıe álemniń basqa da elderine taraı bastaıdy. 1999 jyly 19 maýsymda Italııanyń Bolonıa qalasynda Eýropanyń 29 mem­le­ketiniń ókilderi «Bolon» deklarasııa­syn qabyldap, basty maqsat Eýropa elde­riniń ortaq bilim berý júıesin qurý dep jarııalady. Naqtylaı aıtqanda, eýro­palyq bilimniń básekelestikke qabi­let­tiligin arttyrý, ulttyq bilim júıe­lerin jaqyndastyrý, úsh satyly jo­ǵary bilimdi engizý, akademııalyq kre­dıtter júıesin qabyldaý, bilim sapasyn baqylaý, stýdentter men oqytý­shy­lardyń mobıldiligin keńeıtý, t.b. kózdeldi. Osy jerde bir eskerte kete­tini, «Bolon» júıesi – halyqaralyq ólshemdegi, onda da túp-tamyry AQSh-ta bastaý alǵan batystyq júıe bola turǵanymen de oǵan múshe elderge óz elindegi ulttyq bilim ólsheminen bas tartý mindettelmedi. Tek qana stýdentterdiń bilim deńgeıi ECTS kredıttik júıesi arqyly anyqtaldy.

Ortalyq Azııa elderinen birinshi bolyp, Qazaqstan «Bolon» úderisine 2010 jyldyń 11 naýryzynda Býdapeshtte ótken forýmda múshelikke ótti. Bizden keıin Qyrǵyzstan da «Bolon» júıesin qabyldady. Qyrǵyzdar eýropalyq júıeni biz qusap túgeldeı sol kúıinde qa­byldaı salǵan joq. Barynsha saq­tyq­pen qarap, keledi-aý degen jaqtaryn ǵana aldy. Tildik jaǵyna kelgende, máselege ult­tyq múdde turǵysynan kelip, qoǵam­dyq pánder halyqtyń ómir súrýin rýhanı jaǵynan qamtamasyz etetin ulttyq komponentter bolǵandyqtan, olardyń barlyǵy da qyrǵyz tilinde ótetin boldy.

О́zbekstanda damyǵan Batystyń júıesi eken dep elp ete qoıǵan joq. Má­se­­­lege saqtyqpen qarap, áliptiń artyn baqty. Eń sońynda osy jaǵy durys­taý bo­lar degen birli-jarym ózgeris jasaý­men shekteldi. Mysaly, joǵary oqý oryndary bes jyldyq kúıinde qalyp, onyń alǵashqy úsh jyly bakalavrıat, odan keıingi eki jyly magıstratýra, eki-úsh jyl aspırantýra, úsh jyl doktorantýra satylarynan turatyn boldy. 2019 jyldyń basynan bastap, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn ke­ńes­ter jumys isteı bastady.

Reseı Federasııasynda bul másele tóńireginde túrli pikirtalas ótti. Bilim-ǵylym salasynyń mańynda júrgen ult zııalylarynyń kópshiligi jańa júıeniń paıdasynan góri zııandy jaǵyna kóbirek nazar aýdardy. Nátıjesinde orystar bilim berý salasynyń burynnan qalyptasqan, ábden tájirıbeden ótken, ýaqytpen birge je­tildirilgen keńestik júıeni saqtap qaldy.

Qazaqstannyń jańa júıege enýdegi basty maqsaty otandyq bilim júıesin eýropalyq ozyq tájirıbeler men ǵyly­mı jańalyqtardy batyl engizý arqyly halyqaralyq úlgide damytý boldy. Jańa júıege Qazaqstannyń oqý oryndary men ǵylymı mekemeleri 2020 jylǵa deıin tolyq kóshý mindetteldi.

Biraq... Iá, osylaısha jaqsy bastal­ǵan istiń sońy biz oılaǵandaı bolmady. 2000 jyldardyń basynda AQSh mektep­te­rindegi oqýshylardyń bilim deńgeıi tómendep ketkeni jóninde úlken aıqaı-shý boldy. Bilim berý salasyndaǵy jaǵ­da­ıdy teksergen táýelsiz sarapshylar kóptegen bylyqtyń betin ashty. Eń bastysy, bul júıeniń oqýshylarǵa bilim berýdi emes, ball jınaýdy maq­sat tutatyny, al ball jınaý úshin tes­tileýden ótýdiń ar jaǵynda aqsha tur­ǵany, búkil bilim berý júıesiniń aqsha tabý, bıznes kózine aınalǵany belgili boldy. Eń soraqysy, osynsha ju­mysty atqaryp júrgen adamnyń 8 sy­nypty ǵana bitirgenin, odan keıingi nebir qujattardy, dıplomdardy, ózi ashqan uıymnan alǵany belgili boldy. Aqyrynda Amerıkanyń ataqty aýqatty adamdarynyń birine aınalǵan I.Djonsonnyń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, 25 jylǵa sottaldy.

2012 jyly AQSh-tyń mektepterinde I.Djonsonnyń bilim baǵalaý júıesi qoldanystan shyǵarylyp, onyń ornyna keńestik bilim berýge uqsas jańa júıe qoldanysqa engizildi. Bul oqý júıesinen Anglııa da bas tartyp, ótken oqý jylynan bastap, eýropalyq, onda da keńestik bes jyldyq oqý baǵdarlamasyna tolyq kóshkenin jarııalady. Ulybrıtanııanyń aqparat quraldarynda keńestik oqý júıe­siniń artyqshylyqtaryna nazar aýdar­ǵan maqalalar jaryq kórdi.

Bıyl Qazaqstannyń «Bolon» úderisine qosylǵanyna on jyldan asady. Osy ýaqyt ishinde elimizdiń bilim berý salasyna jańa júıe qandaı ózgeris ákeldi, jetistikterimiz qandaı, oılaǵanymyz boldy ma degen saýaldar tóńireginde oı qozǵar bolsaq, biraz máseleniń baıybyna barǵandaı bolamyz. О́kinishtisi, bilim berýdiń eń ozyq úlgisi retinde barynsha nasıhattalǵan bilim júıesi úkilegen úmitimizdi aqtamady. Elimizdiń bilim berý salasyna oń ózgerister jasaı almady, kerisinshe, osy salanyń problemalaryn odan ári ýshyqtyra tústi.

Bul jerdegi basty másele – AQSh-tyń ózi jaramsyz dep, laqtyryp tasta­ǵan júıeni sol kúıinde ákelip, «nesin aıtasyń, damyǵan Batystyń jaqsy dúnıe­si» dep, burynnan jersinip, qalyp­t­asyp, jemisin berip kele jatqan bilim berý salasyna birden qondyra salǵanymyzda jatqan sııaqty. Qabyldar kezde bul júıe nege óz otany AQSh-ta, Anglııada qoldanylmaıdy, júıeniń osy ýaqytqa deıin qoldanylyp kele jatqan oqý baǵdarlamalarynan qandaı artyqshylyǵy bar, nege qol jetkizemiz degen sııaqty sandaǵan saýalǵa jaýap izdemeı, birden qabyldaı salýymyz bizdiń basty kemshiligimiz boldy.

Shyndyǵynda da «Bolon» júıesiniń bilim berýdi jetildirýden góri, ekono­mı­kalyq, saıası sıpaty basymdaý. «Bolon» júıesindegi Qazaqstannyń oqý oryndary qazir «qanbazardy» kózge elestetedi. Árbir stýdenttiń, oqytýshynyń, oqý ornynyń deńgeıi balmen, reıtıngimen ólshenedi. Oqýǵa túsý, emtıhan tapsyrý, t.b. úshin stýdent ball jınaıdy, al shynyna kelgende, munyń barlyǵyn satyp alýǵa bolady. Oqý oryndaryndaǵy negizgi másele sapaly bilim alý emes, joǵary ball jınaý, mamandyq ıgerý emes, dıplom alý bolyp ketkendeı. Barlyǵyn aqsha sheshetin naryqtyq qoǵamnyń ustanymdary oqý oryndarynda da belsendilik tanytyp jatyr. Al ulttyń janyn quraıtyn til, tárbıe, sana-sezim máselelerin saýdaǵa salýǵa bolmaıtyny eskerile bermedi.

Bul jóninde Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetovtiń ózi «Biz ýnıversıtetterge taldaý júrgizdik: 100 adam túsedi, 800 adam bitiredi. Stý­dent­ter­diń aýadan paıda bolmaıtyny belgili. Sapaly bilim beretin ýnıversıtetter stýdentterdi oılanbastan shyǵaryp jiberedi. Al «shańsorǵyshtar» (oqýdan shyǵyp qalǵandardy jınap alatyn JOO – red.) bul balalardy naryqtyń ár túkpirinen jınap alady, sodan keıin olarǵa dıplomdar beredi» dep málim­deý­ge májbúr boldy.

«Bolon» júıesiniń taǵy bir eleýli «jańa­lyǵy» – oqylatyn pánderdiń, ár sabaq­qa bólinetin dáris saǵattarynyń kúrt azaıyp ketýi. Mysaly, 1 synyptan «Álip­peniń» túsip qalýy qoǵamdy biraz dúrlik­tirdi. Jańa júıeniń taýqymetin kóp kórgen ásirese, qazaq tili men ádebıeti pánderi boldy. Saǵaty qysqarǵanmen turmaı, Qazaq tili men Qazaq ádebıeti qosy­lyp, bir pán retinde óte bastady. Buryn joǵary oqý oryndarynda bir pán 120-140 saǵat kóleminde oqytylsa, qazir 32-48 saǵat bolyp qaldy. Qysqasy, «Bolon» júıesi ultymyzdyń bolashaǵyna balta shaýyp jatyr.

«Bolon» júıesi qazaq bilimimen birge ǵylymyn da toqyraýǵa ushyratty. PhD doktoranttaryna «Thomson Reuters», «Scopus» reıtıngilerindegi aǵylshyn tilindegi jýrnaldarǵa maqala jarııalaý mindettelgen. Joǵary oqý oryndarynyń ustazdarynan pedagogıkalyq qyzmet atqarý, túrli ǵylymı jobalarǵa qatysý úshin de osy syndy maqalanyń bolýy talap etiledi. Tipti, joǵary oqý orny us­tazdarynyń, ǵalymdardyń ǵylymı-peda­gogıkalyq qyzmeti ol jazǵan tom-tom ǵylymı-zertteý eńbekterimen emes, aǵyl­shynǵa aqsha tólep aýdartyp, aqsha tólep jarııalatqan maqalalarymen baǵa­la­nady. Qazaq tilinde kólemdi monogra­fııa jazǵan professordyń eńbegine qara­ǵan­da, bir maqalasy aǵylshyn tilinde jaryq kórgen PhD doktorynyń reıtıngi joǵary. Osy júıe boıynsha, joǵary oqý oryndarynyń reıtıngi anyqtaldy.

Mine, qazaq dala­syna «Bolon» júıesimen birge kelgen aǵylshyn tili qazaq tilin bilim berý sala­synan osylaısha yǵystyra bastady. Osylaısha, bilimi, ǵylymy óz tilinde sóılemegen, ulttyq tárbıesin almaǵan ult­tyń ózi de joǵalatynyn esten shyǵa­ra berdik.

Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary Batysqa emes, Qazaqstanǵa qajetti mamandar daıarlaıdy. Onyń ústine Qazaqstannyń dıplomymen Eýropada qyzmetke ala qoıýy ekitalaı. Desek te birli-jarym daryndy jastarymyzdyń dúnıe qýyp, shetel asyp jatqany da jasyryn emes. Bul qanshama qarjy jumsap, maman daıyndaǵan eńbegimiz dalaǵa ketti, memleketimiz ekonomıkalyq shyǵynǵa ushy­rady degen sóz. Sol sııaqty shetelde oqyp jatqan qazaq jastarynyń elge oralyp, Qazaqstannyń ekonomıkasyn da­mytýǵa atsalysady deýdiń ózi de kúmándi. Demek, baıqap qaraǵan adamǵa «Bolon» júıesinde daıyndalǵan maman álemniń kez kelgen elinde jumysqa tura alady» degen ádemi sózdiń artynda nebir qıturqy áreket jatyr.

Memlekettiń myqty bolýy ǵylym men tehnıkanyń jetistikterin óndiriste, qoǵam­dyq ómirdiń barlyq salasynda qoldana bilýinde. Qazir álemniń damyǵan elderi ǵylymǵa bóletin qarjyny jyl saıyn ósirip keledi. Al bizdegi jaǵdaı múldem kerisinshe. Ǵylym salasyna jumsalatyn qarajat jyl saıyn qysqa­ra 0,16 paıyzdy ǵana qurap otyr. Qazaq­stan táýelsizdik alǵanda elimizdiń ǵylym salasynda 42 myń ǵalym eńbek etse, qazir bul kórsetkish 22,4 myńǵa deıin tómen túsip ketti.

Qoǵamdyq ǵylymdar, onyń ishinde tiltaný, ádebıettaný, tarıhtaný sekildi ǵylymdardy damytý degenimiz – ultty damytýdyń qamy. Ultty saqtap otyratyn da, ishteı iritip qurtatyn da osy – qoǵamdyq ǵylymdar. Sondyqtan da damyǵan elder qoǵamdyq ǵylymdarǵa kelgende, qarajatty aıamaıdy. Qoǵamdyq ǵylymdardyń ıdeologııalyq sıpaty bar.

Til – ulttyń jany. Til myqty bolmaı, rýh myqty bolmaıdy. Rýhy joǵary el eshqashan da joǵalmaıdy. Sol ulttyń tilin, sol tilde jasalǵan rýhanı qundylyqtaryn jas urpaqtyń boıyna ulttyq bilim berý, ulttyq tárbıe júıesi sińiredi. Olaı bolsa, ózge jurttardyń bul saladaǵy ozyq tájirıbelerinen úırene otyryp, jas urpaqty tárbıeleýdiń zamanǵa laıyqty ulttyq úlgisin jasaý – búgingi mańyzdy másele.

Dandaı YSQAQULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor