Adamzattyń damýy turǵysynan alǵanda, biz ómir súrip otyrǵan zaman osy kezge deıingi ıntellektýaldyq, ǵylymı jáne tehnıkalyq tájirıbe jınaqtaýdyń eń bıik shyńy ekendigi esh kúmán týdyrmaıdy. Biz qordalanyp qalǵan, sheshimin tappaǵan kóptegen jahandyq máselelerdiń ortasynda ómir súrip kelemiz. Adamzat ǵalamdyq deńgeıdegi ártúrli kúrdeli syn-qaterlermen betpe-bet kelip qana qoımaı, aldaǵy 20-30 jyl ishinde solardy sheshýdiń ońtaıly joldaryn izdep tabýǵa májbúr. Ǵalamdyq sıpattaǵy syn-qaterlerdi qarastyrǵanda máseleniń ǵylymı-tehnıkalyq astarlarymen qatar, fılosofııalyq, dinı jáne rýhanı negizderin de umyt qaldyrmaǵan jón. Tipti, sol máselelerdiń týyndaýynyń negizgi sebebi adamnyń ózine kelip saıatynyn, onyń minez-qulqyna, tálim-tárbıesine, jaýapkershiligine tikeleı baılanysty ekendigin de ashyq aıtý qajet.
Adamzat óz damý jolynyń qorytyndysyn jasap, óz ótkenine ádil baǵa berip, damýdyń jańa sapaly kezeńine aıaq basqaly tur. Osy oraıda, ǵylymı oı men dinı senim, adam aqyly men jasandy aqyl, úshinshi tehnologııalyq tóńkeris pen adamnyń ekologııalyq jaýapkershiligi, naryqtyq pragmatızm men jańa úlgidegi «jasyl» ekonomıka, kapıtalıstik ındıvıdýalızm men jalpy adamı qundylyqtar arasyndaǵy teketires pen qaıshylyqtar adamzatty taǵy bir qasiretti de qarańǵy dáýirge jetelep, adastyryp, nátıjesinde taǵy da san soqtyryp ketpesine kim kepil? Ǵylym men tehnologııa qaryshtap damyǵan HH-HHI ǵasyrlarda tarıhta buryn-sońdy bolyp kórmegen kisi óliminiń tirkelýi, dúnıejúzilik soǵystar men qarýly qaqtyǵystardyń, quqyqtyq zań buzýshylyqtar men ekologııalyq qylmystardyń, genosıd pen qýǵyn-súrginderdiń, atomdyq jarylystar men tehnogendik apattardyń oryn alýy, óndiristik qaldyqtardyń tabıǵatty, jerdi, sýdy, aýany lastaýy syndy oqıǵalar adamzattyń psıhologııasynda, sanasy men tirshiliginde jaǵymsyz áserler qaldyrǵany ras.
Qazirgi daǵdarys jaǵdaıynan shyǵýdyń joldary qandaı, adamzat úshin jahandyq máselelerdi sheshýdiń fılosofııasy nede, bul týrasynda
ǵylym ne deıdi, din ne deıdi, degen saýaldarǵa jaýap tabý maqsatynda ál-Farabı atyndaǵy
Qazaq ulttyq ýnıversıteti halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń dosenti,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy Janat MOMYNQULOVPEN áńgimelesken edik.
Adamzattyń damýy turǵysynan alǵanda, biz ómir súrip otyrǵan zaman osy kezge deıingi ıntellektýaldyq, ǵylymı jáne tehnıkalyq tájirıbe jınaqtaýdyń eń bıik shyńy ekendigi esh kúmán týdyrmaıdy. Biz qordalanyp qalǵan, sheshimin tappaǵan kóptegen jahandyq máselelerdiń ortasynda ómir súrip kelemiz. Adamzat ǵalamdyq deńgeıdegi ártúrli kúrdeli syn-qaterlermen betpe-bet kelip qana qoımaı, aldaǵy 20-30 jyl ishinde solardy sheshýdiń ońtaıly joldaryn izdep tabýǵa májbúr. Ǵalamdyq sıpattaǵy syn-qaterlerdi qarastyrǵanda máseleniń ǵylymı-tehnıkalyq astarlarymen qatar, fılosofııalyq, dinı jáne rýhanı negizderin de umyt qaldyrmaǵan jón. Tipti, sol máselelerdiń týyndaýynyń negizgi sebebi adamnyń ózine kelip saıatynyn, onyń minez-qulqyna, tálim-tárbıesine, jaýapkershiligine tikeleı baılanysty ekendigin de ashyq aıtý qajet.
Adamzat óz damý jolynyń qorytyndysyn jasap, óz ótkenine ádil baǵa berip, damýdyń jańa sapaly kezeńine aıaq basqaly tur. Osy oraıda, ǵylymı oı men dinı senim, adam aqyly men jasandy aqyl, úshinshi tehnologııalyq tóńkeris pen adamnyń ekologııalyq jaýapkershiligi, naryqtyq pragmatızm men jańa úlgidegi «jasyl» ekonomıka, kapıtalıstik ındıvıdýalızm men jalpy adamı qundylyqtar arasyndaǵy teketires pen qaıshylyqtar adamzatty taǵy bir qasiretti de qarańǵy dáýirge jetelep, adastyryp, nátıjesinde taǵy da san soqtyryp ketpesine kim kepil? Ǵylym men tehnologııa qaryshtap damyǵan HH-HHI ǵasyrlarda tarıhta buryn-sońdy bolyp kórmegen kisi óliminiń tirkelýi, dúnıejúzilik soǵystar men qarýly qaqtyǵystardyń, quqyqtyq zań buzýshylyqtar men ekologııalyq qylmystardyń, genosıd pen qýǵyn-súrginderdiń, atomdyq jarylystar men tehnogendik apattardyń oryn alýy, óndiristik qaldyqtardyń tabıǵatty, jerdi, sýdy, aýany lastaýy syndy oqıǵalar adamzattyń psıhologııasynda, sanasy men tirshiliginde jaǵymsyz áserler qaldyrǵany ras.
Qazirgi daǵdarys jaǵdaıynan shyǵýdyń joldary qandaı, adamzat úshin jahandyq máselelerdi sheshýdiń fılosofııasy nede, bul týrasynda
ǵylym ne deıdi, din ne deıdi, degen saýaldarǵa jaýap tabý maqsatynda ál-Farabı atyndaǵy
Qazaq ulttyq ýnıversıteti halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń dosenti,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy Janat MOMYNQULOVPEN áńgimelesken edik.
Halyqaralyq qaýymdastyq taǵdyrsheshti kezeńde tur
– Janat Baıjomartuly, ár dáýirde jalpy adamzatqa tán ǵalamdyq máseleler bolǵan ǵoı. Al qazirgi tańdaǵy jahandyq máseleler qalaı kórinis tabýda? Adamzat aldynda turǵan qandaı jahandyq syn-qaterlerdi saralap aıtar edińiz?
– Jahandyq máseleler jeke adamnyń ómirin aınalyp óte almaıdy. Jekelegen adamnyń ómirinde kezdesetin kúrdeli máseleler qoǵamdyq, memlekettik jáne jahandyq deńgeılerde qordalanyp, jınalyp, úlken jahandyq syn-qaterlerge ulasady. Biz ómir súrip otyrǵan ǵasyrdy adam sanasyn shatastyratyn kúrdeliligi men mańyzdylyǵy jóninen alǵanda, kúlli adamzattyń damý tarıhynyń qorytyndysy retinde qarastyrýǵa bolady.
Shynynda, ár dáýirde de jalpy adamzatqa tán ǵalamdyq máseleler bolǵan. Biraq, HHI ǵasyrdaǵy adamzattyń kúrdeli jahandyq máseleleri qordalanyp, sheshimin tappaı keledi. Jahandyq máselelerge tehnogendik, ıaǵnı adamnyń uqypsyzdyǵy men únemsizdiginiń nátıjesinde paıda bolǵan syn-qaterlerdi jáne jer betindegi adam sanynyń ósýi sııaqty jańadan týyndaǵan tabıǵı sıpattaǵy ózgeristerdi jatqyzýǵa bolady. Mysaly, jer shary qyzýynyń artýy, aýa raıynyń myń qubylyp, turaqsyzdanýy, Soltústiktegi aısbergterdiń erýi, Aral teńiziniń sarqylýy, ózenderdiń tartylýy, ozon qabatynyń jelinýi, topyraqtyń kóshýi, teńiz sýlarynyń býlanýy, jer silkinisi men daýyl sııaqty tabıǵı apattardyń jıileýi, t.b. Bul máseleler kúlli adamzatqa ortaq bolǵandyqtan, «jahandyq syn-qaterler» (global issues or global challenges) dep atalady.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaev 2012 jyldyń 14 jeltoqsanynda «Qazaqstan-2050» Strategııasynda birqatar jahandyq syn-qaterlerdi atap ótken edi. Atap aıtar bolsaq, tarıhı ýaqyttyń jyldam ózgerýi, álemdegi demografııalyq jaǵdaıdyń teńgerimsizdigi, dúnıejúzilik azyq-túlik qaýipsizdigine tónip turǵan qaterler, sý resýrstarynyń tapshylyǵy, álemdik energetıkalyq qaýipsizdik, tabıǵı resýrstardyń sarqylý qaýpi, óndiristik tóńkeristiń úshinshi tolqyny, álemde áleýmettik jáne qoǵamdyq narazylyqtyń artýy, burynǵy órkenıettik qundylyqtardyń eskirýi, álemniń turaqsyz kezeńge aıaq basý qaýpi.
Elbasy ataǵan bul máselelerdiń barlyǵy kúlli álemge de, elimizdiń keleshegine de tikeleı qatysty. Bul rette aıtarym, ǵalamdyq máselelerdiń týyndaýynda adamı faktordyń, ıaǵnı, adam balasynyń jaýapsyzdyǵy úlken ról atqarýda.
– Jahandyq syn-qaterlerdi zertteýmen shuǵyldanatyn ǵalymdar bul týrasynda ne deıdi? Ǵylym taǵy qandaı máselelerdi jahandyq syn-qaterlerge jatqyzýda?
– Jalpy, adamzatqa tán jahandyq máselelerdi zertteýmen aınalysatyn ǵylymnyń salasyn globalıstıka, ıaǵnı «jahantaný» dep ataıdy. Bul salanyń jańa ókilderiniń biri Jan Fransýa Rıshar («High Noon: 20 Global Problems, 20 Years to Solve Them») óziniń «20 jahandyq máseleni sheshýge arnalǵan 20 jyl» atty sońǵy eńbeginde keń aýqymdy da kúrdeli máselelerdi sheshý úshin adamzattyń az kúsh-jiger jumsaıtynyn jazady. Men ózim zerttegen J.F.Rıshardyń oıynsha, qazir halyqaralyq qaýymdastyq óte mańyzdy da taǵdyrsheshti kezeńde tur. Ǵalymnyń oıynsha, adamzat damyǵan tehnologııa men ekonomıkanyń arqasynda óziniń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq máselelerin sheshýge qajetti barlyq múmkindikterge ıe bolyp otyr.
HHI ǵasyrdyń birinshi jartysy jer sharynyń keleshegin aıqyndaıtyn bolady. Adamzattyń bul máselelerdi sheshýge qabiletti bolýyna qaramastan, qolda bar quraldar men tásilder qaýqarsyz bolyp otyr. Bizdiń dástúrli ınstıtýttarymyz ben mamandanǵan uıymdarymyz álemdik qaýymdastyq betpe-bet kelip otyrǵan mańyzdy máselelerdi sheshýge qabiletsiz bolyp shyqty. Máseleni durys sheshý úshin memlekettik ınstıtýttar, jeke kompanııalar men azamattyq qoǵam arasynda kúshti yntymaqtastyq bolýy qajet.
– Ǵalym Rıshardyń paıymdaýynsha, qandaı máseleler aıryqsha qıyndyq týǵyzyp, der kezinde sheshýdi qajet etip otyr?
– Rıshar aldaǵy 20 jylda shuǵyl sheshilýi tıis 20 jahandyq máseleni jeke bólip qarastyrady. Ǵalym bul máselelerdi úsh kategorııaǵa bólgen. Birinshi, Jerdiń fızıkalyq keńistigine tán ǵalamdyq máseleler: jer shary qyzýynyń kóterilýi, bıotúrlilik pen ekojúıelerdiń joıylýy, balyqtyń azaıýy, ormannyń sıreýi, sý tapshylyǵy, teńiz sýynyń lastanýy. Ekinshi, Adamzatqa ortaq qundylyqtarǵa qatyst