Ult basylymdarynyń abyzy bolyp esepteletin “Sosıalıstik Qazaqstan” (búgingi “Egemen Qazaqstan”) gazetiniń Uly Otan soǵysynan keıingi oqyrmandary Seıdilda Tóleshevtiń esimin jaqsy biledi. Kózi ashyq, kókiregi oıaý kúndelikti basylymdardy sholyp shyqpaı as batpaıtyn qaýym atalǵan gazet betinen álgi azamattyń maqalasyn kórse, oqyp shyqqansha asyǵatyn bolǵan. Gazettiń ol sany qoldan-qolǵa kóship, áp-sátte gý-gý áńgimege arqaý bolyp kete barady eken.
Osy oraıda, búgingi oqyrman “Sonda ol kisiniń jazǵandary nesimen qymbat, qandaı ereksheligi bolǵan?” deýi ábden múmkin. Seıdilda Tóleshev kóbine satıralyq synı maqalalar jazǵan. Tili asa shuraıly, ár sózi men sóılemderi, obrazdy keskindeý ádisi ájýaly sarkazmge toly, oıly da ótkir, maqtamen baýyzdaıtyn jeńil ázilmen keıipkerin aldymen erkeletip, sosyn naqtyly dálel-dáıekpen jelkelep jazatyn bolǵan. Satırık (feletonıst) – osy janrdyń álemdik aıtýly ókili Ezoptyń aıtýynsha, óz zamanyndaǵy keleńsiz qyrsyq ataýlyny sylyp tastaıtyn almas pyshaq. Bul mazmundas pikirdi orys satırıgi N.Krylov ta aıtyp ketken.
Seıdilda Rahatuly Tóleshev – óz dáýiriniń kóriksiz kórinisterin áshkereleıtin, ulttyq baspasózdiń aq semseri bolǵan adam. Qazaq Keńes ensıklopedııasynda atap kórsetkendeı, ol synı maqalalar men feletonnyń sheberi, sý tógilmes jorǵasy.
Seıdilda Syr boıyndaǵy “Tóńkeris” aýylynda dúnıege kelgen. Jetijyldyq mektepten keıin áýeli parovoz deposynda jumys isteıdi. Sonda júrgen kezinde aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq gazetterge halyq sharýashylyǵynyń kúre tamyry sanalatyn saladan problemalyq tolǵamdy pýblısıstıkalyq ocherkter, syn maqalalar men bultartpas aıǵaqtarmen ádiptelgen feletondar jazyp keńinen tanyla túsedi. Ol óziniń keleshekte daý-damaıy kóp janrǵa bes qarýyn ábden saılap kirý úshin óziniń bilimin jetildirýdi kózdeıdi. Sóıtip, ekinshi oqý ornyna – zań tehnıkýmyna túsedi. Ony úzdik bitirgen Seıdilda biraz jyl sot tergeý oryndarynda tergeýshi bolyp, bul saladaǵy biliktiligin de jetildiredi. Sóıtip, partııa qataryna (Shıeli topyraǵynan shyqqan tuńǵysh RSDRP múshesi) ótedi. Ondaǵy maqsaty kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna túsip, joǵary bilim alý edi. Baspasózge belsene qatysyp, qalamy tósele bastaǵan S.Tóleshev partııa organdary joldamasymen atalǵan joǵary oqý ornyna túsip, ony da oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Sákeń atalǵan oqý ornynyń Qazaqstan boıynsha tuńǵysh túlegi.
Kásibı jýrnalıst degen joǵary bilim alǵannan keıin joǵary partııa organdary S.Tóleshevti 1931 jyly baspasóz salasyna jiberedi. Biraz jyl “Eńbekshi qazaq” (qazirgi “Egemen Qazaqstan”) gazeti redaksııasynda baspasózge sholý, partııa turmysy, nasıhat, ádebıet jáne syn bólimderinde meńgerýshi bolyp, óziniń bilimi men talantynyń, tájirıbesi men tabandylyǵynyń arqasynda gazet jumysynyń jandanýyna, Qazaqstandaǵy jýrnalıstıka salasynyń qalyptasyp, keń qanat jaıýyna mol úles qosady. Osyndaı qabilet-qarymymen tanylǵan S.Tóleshevti joǵary oryndar “Kommýnıst” jýrnalynyń bas redaktory etip taǵaıyndaıdy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, jeńispen oralǵan soń, Tóleshev ómiriniń sońyna deıin “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetindegi qyzmetin jalǵastyrady. Gazet janrlarynyń bárine qalam tartady. Alǵan taqyrybyn shuraıly tilmen kórkemdep, ár sózi men sóılemin sulý quryp, oqyrmandy qyzyqtyryp, yntyqtyra túsedi.
Joǵaryda biz onyń ámbebap jornalshy ekenin aıttyq. Desek te osylardyń ishinde onyń esimin elge keńinen málim etken, artynda ólmes iz qaldyrǵan óneri – onyń feletonıstigi. S.Tóleshev – qazaq baspasózindegi derekti feletonnyń kánigi sheberi ári osy salada teorııalyq ǵylymnyń negizin salýshy kóshbasshylarynyń biri boldy.
Eger “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń 1945-1955 jyldar bederindegi tigindilerine kóz júgirtseńiz, S.Tóleshevtiń feletondaryn apta saıynǵy sandarynan qyzyǵa oqısyz. Ol kóbine materıaldaryna gazet praktıkasynda bar tájirıbege oraı, basylym qupııasyn jáne etıka saqtap S.Shynarov, S.Aıtýarov jáne T.Kúreńshe dep búrkenshik atpen qol qoıyp otyrǵan.
Soǵystan keıingi on jyl qalamgerlik ómirinde janryn tapqan jorǵa jornalshy retinde baspasóz tarıhynan oıyp oryn alǵan. Sekeńniń ár feletonynyń aty oqyrmandy eleń etkizip otyrǵan. Máselen, “Qopań-qopań etedi”, “Bastyqtyń áni, keńseniń sáni”, “Tilińe tyıym sal”, “Al, kettim”, “Kúıeý bas jemeıdi”, t.b. feletondary áli kúnge deıin el aýzynda júr. Ol feletondaryn bolǵan oqıǵalarǵa qurǵanmen sol naqty derekterge shyrmalyp, qur faktilerdi baıandap, eski súrleýge túsip ketýden ózin aýlaq ustaǵan. Ár maqalasyn sony da qyzyqty oqıǵalarǵa quryp, keıipkerine, kásibine saı keskin-túr berip, sosyn minez-qulqy men ádet-daǵdysyn da erekshelendirip otyrǵan. Ár kórinis pen oqıǵaǵa ájýa, mysqyl, shymshymaly, shanshymaly til qoldanyp, keıipkerinen oqyrmandy eriksiz jırendirgen. Oqıǵasy men tili úıirip áketetin derekti feletondary tipti kórkem shyǵarma dárejesine kóterilip, qazaq topyraǵyndaǵy Beıimbet Maılınnen keıingi satıralyq prozanyń shyn sheberi ekenin dáleldep ketken qalamger desek, artyq aıtqandyq emes. Kúndelikti taqyryptarǵa arnalǵan pamfletteri beıbitshiliktiń shyrqyn buzýshy búlikshilderge oq bop atyldy. Sol dáýirdiń jegi qurtyna aınalǵan jatyp isher jalqaýlar, daýryqpashyl dańǵoılar, jymqyrma jemqorlar, alajip attaǵan, aqparshyl kózboıaýshylar, ósektiń órtin tutatqan jelaýyzdar, nekebuzar nápsi quldary onyń nysanasyna der kezinde ilinip, sybaǵasyn alyp otyrǵan.
Tóleshev alǵan taqyrybyn oınatyp túrlendirýdiń, qyzyqty sıýjet qurýdyń da sheberi bolǵan. Keıipkerin bas salyp syn qamshysynyń astyna almaı, tuspaldap baryp, minin betine basyp otyrǵan. Birer mysal: birde ol Almaty qalasy Vınogradov shaǵyn aýdanyndaǵy bazarǵa barady. Bazar mańynda kópten tartylmaı jatqan shalshyq kólshik bar eken. Avtor, taǵy birneshe adam álgi balshyqqa “batyp”, shyǵa almaı qalady. Amaly taýsylǵan soń batpaqqa batqan paqyrlar bizdi uıyqtan shyǵaryp ala gór dep qalalyq keńse bastyǵyna ótken-ketkennen jalynyshty hat joldaıdy. (“Samsonovqa sálemdeme”). Mine, oqıǵa qandaı qyzyqty. Feletonshy shalshyqty tazalamadyń dep qala bastyǵyn tildemeıdi. Qaıta “bizge meıirimińizdi túsirip, balshyqtan shyǵara gór” dep muń shaǵý arqyly kóriniske kinálilerdiń býynyna túsedi. Aıybyn ashyp aıtpaı-aq, betine basady. Qandaı tapqyrlyq! Tapqyrlyǵyna taǵy bir mysal: N. aýdanyna birinshi hatshy bolyp T. joldas keledi. Kelisimen aýdanda mal basy kemip ketken. Endi qonaqqa mal soıylmaıtyn bolsyn, bas tartylmaıtyn bolsyn dep pármen beredi. Jurt onyń da amalyn taýyp, hatshyǵa mal basyn kórsetpeı qur et tartady. Hatshy únemi osy durys dep etke toıyp, taıyp turatyn bolǵan. Sóıtken hatshyǵa aýdan aýyldarynda bir jyl ishinde 160-taı qoı soıylady. Biraq, basy tartylmaıdy. Osy soraqylyqty S.Tóleshev ádemi ázil-sıýjet qura otyryp, “hatshy osy aýdanǵa kúıeý eken, sondyqtan oǵan bas tartpaı-aq qoıyńdar” (“Kúıeý bas jemeıdi”) dep ájýalaıdy.
Seıdilda Tóleshev – jalyqpaı ustazdyq etken jan. Uzaq jyl ulttyq ýnıversıtette (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy) bolashaq jornalshylar men ádebıetshilerge satıradan dáris oqydy. Onyń aldynan talaı kórnekti gazet qyzmetkerleri tálim alyp shyqty. Seıdildanyń feletondary talaı ǵylymı eńbekterge, dıplomdyq jumystarǵa negiz, talapkerlerge azyq boldy. Osy salanyń bilgiri, belgili ǵalym, professor T.Qojekeev, kezinde “Ara-Shmel” jýrnalyn basqarǵan jýrnalıst-satırık S.Áljikov te Tóleshevtiń “shekpeninen” shyqqan, úmit artqan shákirti edi. Biz kóptiń birin ǵana atadyq. Áıtpese, elýinshi jyldardyń orta shenine deıin Qazaqstanda daıarlanǵan jýrnalısterdiń bul kisiniń aldyn kórmegeni kemde-kem.
Ol óte talapshyl, týra joldan aýytqymaıtyn jany da, táni de taza edi. Kemshilikti synaǵanda ymyrasyz, al shyndyq dese, basyn báıgege tigetin adaldyqtyń aıbyny edi deıdi qyzmettes bolǵandar men kózin kórgender.
Qaı ǵasyrda, qaı saıası qoǵamda bolmasyn syn aıtqan adamnyń aıdarynan jel eskenin estigen emespiz. Isher as, kıer kıimge jarymaı kóz túrtki bolyp Ezop ótken dúnıeden. Pýshkın men Gogol árýaǵyn tóbelerine kótergenshe orys aqsúıekteri uly I.Krylovty monah sanap, shyǵarmalaryn aıaq asty etip kelgen. Qysqasy, onyń mysaldaryn ótirik túsinbeıtin aǵym qalyptasypty Reseıde. Mundaı pıǵyl búgin de bar, bola beredi de. Máselen, ózimizdiń Asekeń de (Toqmaǵambetov) keshegi sosıalıstik realızm kezinde kóp nárseni aıta almaı, jazǵanyn búgejektep bastyra almaı barmaǵyn shaınap ótti. Búgingi dúnıelik dańqy bar túriktiń uly jazýshysy Ázız Nesın de óz eli men búkil kapıtalıstik qoǵamnan bir jyly sóz estimeı-aq júr. Mundaı kúıki turmys pen raqatsyz ómir S.Tóleshevtiń basynda da boldy. Jazǵanyn kezinde ujymy men áriptesteri ǵana súısine oqyp, alaqandarynda aıalady. Al is basynda júrgen azamattar oǵan kúdikpen odyraıa qaraǵan kezderi az bolmaǵan. Osyndaı kózqaraspen qolaıly baspanaǵa jarymaǵan toqal turmys onyń ómiriniń erte úzilýine (49 jasynda) sebepti bolǵan.
Jaıbasarlyq minezimizben qazaq jýrnalıstıkasynyń abyz ardageri S.Tóleshevtiń týǵanyna 100 jyl tolǵanda da shóp basyn qımyldatpaı únsiz qaldyq. Jýrnalıster odaǵy, ulttyq ýnıversıtet te ún qata qoımady. Týǵan jerindegi (Shıeli, Tóńkeris aýyly) el basqaryp otyrǵan azamattar da árýaqty azamatty ardaqtaýdy umyt qaldyrdy, mundaıda eshten kesh jaqsy demeske sharań joq.
О́tegen JAPPARHAN, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi. Qyzylorda.