Taıaýda Brıýsselde Eýropalyq odaq basshylary men Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan kezdesip, Sırııadan kelgen bosqyndar máselesin talqylady. Ekijaqty kelissózder nátıjesi boıynsha EO tarapy Anadolymen arada jasalǵan 2016 jylǵy kelisimdi qaıta qaraýǵa ýáde berdi.
Túrkııa prezıdenti men EO basshylarynyń kezdesýine naýryzdyń basynda Túrkııa men Grekııa arasyndaǵy shekarada týǵan janjal sebep bolyp otyr. R.Erdoǵan Idlıbke shabýyl jasalǵannan keıin Sırııadan kelgen bosqyndardy ıgerýdiń qıyndyǵyn aıtyp, olardyń Eýropaǵa ótýine kedergi keltirmeıtinin málimdegen-di. Osylaısha, jaıly ómir ańsaǵan jurt shekaraǵa qaraı aǵylǵan. Alaıda grekter tarapy bosqyndarǵa jyly qabaq tanytqan joq. Polısııa qyzmetkerleri men bosqyndar arasynda qaqtyǵys boldy.
Jalpy, Ýrsýla von der Leıen bastaǵan «qart qurlyqtyń» ákki saıasatkerlerin aıtqanǵa kóndirý ońaı sharýa emes ekeni belgili. Bul turǵydan alǵanda R.Erdoǵan tıimdi ádis qoldandy desek qatelespeımiz. Kezinde Sırııada soǵys órti tutanyp, Taıaý Shyǵysqa «arab kóktemi» kelgende bosqan halyq Eýropany jaǵalaǵan. Mundaıdy kútpegen «qart qurlyq» ábden abdyrap, ımmıgrasııalyq daǵdarysqa ushyraǵany esimizde. Sodan beri Eýropa saıasatkerleri úshin bosqyndar máselesi «Ahılestiń ókshesi» tárizdi álsiz tusqa aınaldy.
Muny Anadoly utymdy paıdalanyp ketti. Túrkııa áskeri Idlıbte soǵysqanyn joǵaryda aıttyq. NATO tarapy da, Eýropa elderi de R.Erdoǵannyń bul sheshimin asa quptaı qoıǵan joq. Áreketin qoldamaǵandy kelissózge tartý qıyn ekeni aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan Túrkııa tarapy qolda bar yqpaldy «kúshin» – bosqyndardy paıdalanýdy jón kórgeni anyq baıqalady.
Mıgranttardyń Eýropaǵa ótýine jaǵdaı jasaý arqyly EO basshylarynyń mysyn basty. Endi she, R.Erdoǵan shekarany bosqyndarǵa ashatynyn málimdegen soń, bir aptanyń ishinde 35 myńǵa jýyq mıgrant «qart qurlyqqa» bet alǵan. Bul – bir jaǵy popýlıstik partııalardyń kúsheıýi, ekinshi jaǵynan koronavırýspen alysyp otyrǵan Eýropaǵa ońaı tımeıtini aıdan anyq másele. Muny Anadoly da, Eýropalyq odaq ta jaqsy túsinedi.
Osyndaı qadamdardan keıin Túrkııa prezıdenti Rejep Erdoǵan Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla von der Leıenmen jáne Eýropalyq keńestiń prezıdenti Charlz Maıklmen kelissóz ótkizdi. Túrkııa basshysynyń aıtýynsha, resmı Brıýssel tarapy Túrkııaǵa jetkilikti qarajat bólip otyrǵan joq. «Bosqyndar daǵdarysynan» keıin EO men Túrkııa 2016 jyly kelisimge kelip, Brıýssel mıgranttardyń aǵynyn rettep otyrý úshin túrikterge jyl saıyn 6 mıllıard eýro qarajat berip otyrýǵa ýaǵdalasqan-tuǵyn.
R.Erdoǵannyń sózine qaraǵanda, bul soma jetkiliksiz. Qazirgi tańda Sham elinen kelgen bosqyndardy panalatý úshin Túrkııa 40 mıllıard eýro jumsaǵan kórinedi. Sondaı-aq ótken aıda Túrkııanyń Sırııada jasaǵan áskerı is-qımylyn qoldamaǵanyna narazy.
EO basshylary Túrkııanyń birqatar usynysyna kelisse de, R.Erdoǵannyń shekara máselesin saıasatqa aınaldyrǵanyn aıyptady. «Grekııa men Túrkııa shekarasyndaǵy oqıǵa Eýropalyq odaqqa saıası qysym jasaý ekenin anyq ańǵartady. Munyń sheshimin tabý basqasha áreketti qajet etetin edi», dedi Ý.Leıen.
Áıtse de, Túrkııanyń bosqyndardy saıası qural retinde paıdalanýyna narazylyq tanytsa da, EO jeńildik jasaýǵa kelisti. Nátıjesinde, Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister boıynsha bas ókili Djozef Borrell túrkııalyq áriptesterimen birlesip máseleni sheshýge kirispek.
Sonymen qatar 2016 jyly jasalǵan kelisim de qaıta qaralmaq. Ýrsýla von der Leıenniń sózine súıensek, sarapshylar kemshin tustardy túzeýge tyrysady. О́z kezeginde R.Erdoǵan túrikterdiń Shengen aımaǵyna emin-erkin kirýine múmkindik berýdi surady. Von der Leıen bul máseleni de qarastyrýǵa kelisti.
Budan bólek, Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Brıýsseldegi kezdesý bosqyndar máselesin sheshýge baǵyttalǵan jan-jaqty qadamnyń bastamasy ǵana ekenin jetkizdi. Onyń sózine qaraǵanda, EO Túrkııaǵa qarjylaı kómek qana kórsetip qoımaıdy, sonymen qatar soǵystan zardap shekken aımaqtan bosqan halyqty panalatýdyń basqa da tetikterin qarastyrmaq.