Táýelsizdiktiń kók týy jelbiregen 1991 jyldan 2018 jylǵa deıin Qazaqstanda halyq sany 15,6 paıyzǵa ósipti. Endi salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, osy ýaqyt ishinde Tájikstanda halyq sany 68 paıyzǵa, О́zbekstanda – 60, Túrikmenstanda – 51,4, Qyrǵyzstanda – 43,2, kórshi Qytaı elinde – 21,8 paıyzǵa nemese 350 mln-ǵa deıin ósken. Osydan keıin Qazaqstan álemde halyqtyń ortasha tyǵyzdyǵy boıynsha BUU tanyǵan 195 táýelsiz elder tiziminde 184-orynda tur. Bizde bir sharshy shaqyrymǵa – 5,8 adamnan keletin bolsa, álemdik ortasha kórsetkish – 56 adamdy quraıdy eken. 1991-2018 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan emıgrasııaǵa ketkender sany 3,7 mln adamnan asqanyn eskersek, elimizdiń demografııalyq bolashaǵyna kúmánmen qaraı bastaıtyny anyq.
Mine, ótken aptada «Otandastar qory» KEAQ janyndaǵy Qoǵamdyq komıssııanyń otyrysynda sheteldegi qazaqtardy qoldaý jáne repatrıasııany yntalandyrý máseleleri keńinen talqylandy.
– Bizdiń el úshin basty qaýip, kóship ketýshiler bolyp tur, – deıdi «Otandastar qory» KEAQ aqparattyq-taldaý departamentiniń basqarýshy dırektory N.Jálıev. – Qazaqstannan qonys aýdarýshylardyń 43,8 paıyzyn 15-ten 34 jasqa deıingi jastar quraıdy, bul eńbek resýrstarynyń azaıýyna ákelýde. Bir aıtary, Qazaqstandaǵy halyq sanynyń ósýi týý kórsetkishteriniń kóbeıýinen emes, el turǵyndarynyń ómir jasynyń uzarýymen baılanysty. Turǵyndardyń qartaıýynyń joǵary kórsetkishteri elimizdiń soltústigi men shyǵysynda baıqalady. Naqtyraq aıtsaq, árbir 100 balaǵa Qazaqstan boıynsha orta eseppen 65 jastan asqan 26 azamattan keletin bolsa, ıaǵnı ındeks 25,9 kórsetse, Soltústik Qazaqstanda bul kórsetkish – 55,8, Qostanaı oblysynda – 53,2, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 47,4-ke jetken.
Endeshe, bul faktorlar demografııalyq ahýaldy turaqtandyrýdyń jańa tetikteri men ádisterin usynýdy talap etetini anyq. Shetelderde 7-8 mln qazaq ulty turady. Keıbir sarapshylar elimizde halyq sanyn kóbeıtýde osy resýrsty durys paıdalaný kerek degen pikir aıtady.
Halyq sanynyń azaıyp bara jatqany kórshi Reseı elin de qatty alańdatýda. Sondyqtan Reseı bıligi erikti qonys aýdarýshylardy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan saıasatqa qatty kúsh salýda. Sóıtip olar Qazaqstandy Reseıdiń demografııalyq máselelerin sheshýde donor retinde qabyldap, jaqyn jyldarda 5-10 mln adamdy ózderine kóshirýdi josparlap qoıǵan. Bul úshin Reseı Federasııasyna otandastardy erikti kóshirýdiń merzimi shektelmegen memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. 2008 jyly Syrtqy ister mınıstrligine baǵynatyn Federaldyq agenttik qurylǵan. Mine, osy agenttik 30 mln sheteldik otandastaryn elge qaıtarýǵa kúsh salmaq. Bul Reseıdiń jalpy halyq sanynyń 20 paıyzyn quraıdy. Dál osylaısha bizdiń eldegi «Otandastar qory» da shetelde turatyn 7 mln qandasymyzdy atamekenine qaıtarýdy maqsat tutyp otyr. Bul Qazaqstandaǵy qazirgi halyq sanynyń 38 paıyzy degen sóz.
Taǵy bir aıtary, Reseı bıligi qonys aýdarýshylarǵa qarjylaı kómek kórsetýde el qazynasyna qoldy tereńirek salýda. Mysaly, Reseıde 4 adamnan turatyn qonys aýdarýshy otbasyna turǵyn úı alý úshin – 600 myń rýbl nemese 3,6 mln teńge, kirisi joq otbasyna 67 myń rýbl nemese 402 myń teńge berýdi mindettep qoıǵan. Sonda orystar ár otbasyna 4 mln teńge jumsamaq bolsa, Qazaqstanda bul kórsetkish 848 myń teńgeni quraıdy. Sońǵy 10 jylda Qazaqstannan Reseıge 300 myńnan astam adam kóship ketken. Solaı bola tura, 2020 jyly elge oralamyn degen qandastarymyzǵa kvota boıynsha 1378 oryn ǵana belgilendi.
Jasyratyny joq, sońǵy jyldary atamekenine qonys aýdarýshy qandastar kóshiniń ekpini basylyp qaldy. Sheteldegi qandastarymyzdyń kóshi-qonǵa degen kóńilderiniń ala-qula bolýyna myna bir faktorlar da qatty áser etýde. 2009 jyly Kókshetaý qalasyndaǵy Krasnyı Iаr aýyldyq okrýginde «Nurly kósh» baǵdarlamasy boıynsha 276 otbasy úshin eki páterli 138 turǵyn úı salynyp, 2010 jyly shetelden kóship kelgen qandastarymyzǵa paıdalanýǵa berildi. Bul qurylysqa 1 mlrd 200 mln teńge jumsaldy. Sonda sol kezdegi dollar baǵamy boıynsha ár úıge 59 myń AQSh dollary kóleminde qarjy bólindi degen sóz. Jańa úıge qonystanýshylarǵa «Turǵynúıqurylysjınaqbanki» AQ-tyń depozıttik nesıeleý baǵdarlamasy boıynsha tıimdi sharttar usynyldy. Iаǵnı, olar páter qunynyń 50 paıyzyn depozıtinde jınaqtaý qajet. Sodan keıin olarǵa páterdi 5 paıyzdyq jeńil mólsherleme boıynsha satyp alý múmkindigi berildi. Naqtyraq aıtsaq, jalǵa berilgen bul baspana úshin olar ár aı saıyn 7 myń teńgedeı tólep turýy tıis. Sonda ár turǵyn úıdiń ortasha quny 3 mln 200 myń teńge bolyp eseptelgen. Osylaısha 215 shart jasalady. Biraq kóptegen salymshylar shart talaptaryn oryndamaıdy. 215-tiń ekeýi ǵana kesteni buzbaı, jarnalardy aýdarǵan. Sóıtip búginde jarnalar boıynsha jalpy bereshek 32,4 mln teńgege jetti. Al kelisimshart boıynsha qandastarymyz 2015 jyly nesıeni tólep bitirýi tıis edi.
Atamekenine ańsap jetken qandastarymyz nesıeni nege tólemedi? Kelisimshart nege oryndalmady? Sóıtsek bárin búldirgen baspananyń sapasy eken. Qomaqty qarjy bólingenine qaramastan, bul turǵyn úıler soltústiktiń 40 gradýs qysyna múldem shydas bermeıtin gıpsokarton, penopleks, panelden salynǵan. Úılerdiń barlyǵynda derlik irgetas joq. Qabyrǵalary óte juqa, arasy qýys, turǵyndar qysta jaýrap, úıde turý múldem múmkin bolmaǵandyqtan týǵan-týystarynyń baspanalaryn saǵalaýǵa májbúr bolǵan. Kóbisi qystaı aýyryp shyqqan. Úılerdi qaıtadan jóndeý múmkin emes. Kóbisi apattyq jaǵdaıda. Mine, osydan keıin oralmandar nesıeni tóleýden bas tartypty.
– Qazir bul úılerdiń daýy tipten órship barady, – deıdi bul jóninde Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Nur-Sultan jáne Aqmola oblystyq fılıalynyń basshysy Qarlyǵash Qojamurat. – Jergilikti bılik osy is boıynsha daý shyǵarǵandardy syrtynan úı tirkeýinen shyǵaryp jibergen. Ony ózderi de bilmeı qalǵan. Tek munyń sońy úlken aıqaı-shýǵa ulasqan soń amal joq, qaıtadan tirkeýge qoıdy. Biraq áli kúnge bul úıler kimniń menshigine qaraıtyny belgisiz. Eki-aq adam bereshekti tólegen bolsa, sol ekeýine de áli kúnge úı qujattary berilmegen. Turǵyndar úıden buryn sol jer ýchaskesiniń qujattaryn týralap berse eken degen ótinish aıtýda. «Jerdi atymyzǵa aýdaryp berse, bereshekti de tóler edik, úıdi de ózimiz jóndep alar edik» deıdi olar.
Buǵan Kókshetaý qalasy ákiminiń orynbasary Beıbit Júsipov bul úıler dál qazir turǵyn úı jáne kommýnaldyq sharýashylyq bóliminiń menshiginde turǵanyn, úı kitapshalary qalpyna keltirilip jatqanyn aıtyp aqtaldy. Iаǵnı, jaǵdaıdy túzetý jáne qarjylyq júktemeni tómendetý úshin 238 kelisimshart qaıta jasalǵan. 38 turǵyn áli de qol qoımapty. Qazirgi ýaqytta 138 turǵyn úıdiń 35-i kúrdeli jóndeýdi, 102-si aǵymdaǵy jóndeýdi qajet etedi. Qarajat bólinip, jóndeý jumystary júrgiziledi.
Qysqasy, bul máseleni sheshý úshin jergilikti bılik qoldan kelgenniń bárin jasaýda. Degenmen de bar aqshanyń ózin jyrymdap, osy úılerdi arzan materıaldarmen óte sapasyz turǵyzǵan qurylys kompanııasynyń jáne tıisti aktilerge kózdi tars jumyp turyp qol qoıyp jibergen jergilikti bılik ókilderiniń jaýapkershiligi qaıda qalady? Ár úıdi salý úshin 59 myń AQSh dollary bólingen, bul bir baspanany jaınatyp jiberýge molynan jetetin qarjy emes pe? Saýapty istiń topalańyn shyǵarǵan bul qurylys kompanııasynyń búginde saıda sany, qumda izi joq, ıaǵnı tarap ketipti. Qaıran qor bolǵan memlekettiń qarjysy-aı... Bireýge mal qaıǵy, bireýge jan qaıǵy. Janyashymastyq degen osy. О́kinishke qaraı, dál osyndaı jaǵdaı Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Shyǵys aýylynda da qaıtalanǵan.
Dúnıejúzilik banktiń málimetterine qaraǵanda, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ boıynsha Qazaqstan Reseıden sál ǵana keıin keledi. Al Qytaı bárinen ozyp barady. Bul sol eldegi etnostyq qazaqtardyń Qazaqstanǵa qonys aýdarý týraly sheshimine teris yqpal etýi de múmkin. «Otandastar qory» KEAQ-tyń tapsyrysy negizinde «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýty 2019 jyly júrgizgen áleýmettik saýaldamalardyń nátıjesinde Qazaqstanǵa 1,5 mln etnostyq qazaq turaqty turýǵa qonys aýdarǵysy keletinin anyqtapty. Naqtyraq aıtsaq, О́zbekstandaǵy 1,5 mln qazaqtyń 37,6 paıyzy nemese 564 myń adam, Reseıdegi 1 mln qazaqtyń 12,3 paıyzy nemese 123 myń adam, Mońǵolııadaǵy 130 myń qazaqtyń 24,7 paıyzy nemese 32 myń adam atajurtqa oralǵysy keledi. Budan bólek Qytaıdaǵy saıasatqa baılanysty 800 myń etnostyq qazaq qujattaryn túgendep, Qazaqstanǵa kóshýge daıyn otyr.
Jalpy alǵanda, Qazaqstanǵa kelgen repatrıanttar aǵyny 2007-2011 jyldar aralyǵynda jylyna 61 776 adamdy quraǵan bolsa, sońǵy 8 jylda bul kórsetkish orta eseppen 10 077 adamǵa deıin tómendegen. Bul, árıne qonys aýdarý máselesinde ekonomıkalyq alǵysharttar men quqyqtyq jaǵdaıdyń nasharlyǵyn, uıymdastyrý sharalarynyń álsizdigin baıqatady. 2018 jyly Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynan 15 760 adam kóship ketken. Olardyń jartysy, ıaǵnı 7880-i eńbekke qabiletti jastaǵy jandar. Endeshe, Qazaqstanǵa jylyna 40 myń qandasymyz keletin bolsa, olardyń eńbektenip bıýdjetke berer kirisi olardy kóshirýge jumsalǵan bıýdjettik shyǵyndardan áldeqaıda asyp keteri anyq. Bul úshin yntalandyrý sharalaryn jyljymaıtyn múlik, ıaǵnı úı-jaılar men jer telimderin ıelenýge baǵyttaý qajet. Sonymen birge sol múlik túrlerine bılik etý, ıaǵnı satý, aıyrbastaý jáne basqa da quqyqtaryn 7 jyldyq ýaqyt kólemimen shektep, ıelenýshilerge tek ıelený jáne paıdalaný quqyqtaryn ǵana qaldyrý kerek. Bul qandastarymyzdyń ıelikke alǵan múlikterin memlekettik nesıeleý baǵdarlamalaryna belsendi qatysýy úshin kepildik múlik retinde paıdalanýǵa, eńbek naryǵyna tıimdi ıntegrasııalanýyna, el ekonomıkasynyń ártúrli salalarynda kásipkerlikpen aınalysýyna múmkindik berer edi.
Jat jerde júrgen qazaqtarǵa qoldaý kórsetý baǵytynda olarǵa ana tilindegi oqýlyqtar jiberý de óte mańyzdy is. 2019-2020 oqý jylynda Reseı Federasııasyna, Mońǵolııa, Fransııa, Mysyr, Lıtva, AQSh, Taıland pen Malaızııaǵa 28 618 gýmanıtarlyq baǵyttaǵy oqýlyqtar jiberildi. Alaıda kóp jaǵdaıda bul elderdiń Syrtqy ister mınıstrligi suranysqa saı emes dep, bul oqýlyqtardy qabyldaýdan bas tartady. Bir sózben aıtqanda, memlekettik qarjyǵa jiberiletin kitaptar sheteldikter úshin beıimdelmegen. Bilim jáne ǵylym mınıstriniń orynbasary Sholpan Karınova jıynda «Sheteldegi qandastarymyzǵa jiberiletin oqýlyqtardy mınıstrlik shyǵarmaıdy, biz ol isti bıznes ortaǵa bergenbiz. Bul máselemen negizinen baspalar aınalysady» degen pikir aıtty. Buǵan Túrkitaný jáne Altaı ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Qarjaýbaı Sartqoja qarsy pikir bildirip «Shetelge shyǵatyn oqýlyqtarǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tikeleı jaýapty bolýy kerek. Qazaq kerek bolsa sol kitaptardyń qarjysyn da, jetkizip berý shyǵyndaryn da Qazaqstan úkimeti moınyna alýy qajet» degen oıyn jetkizdi.
Shynynda ózge eldiń ishki saıasatyna aralasý durys emes. Ol elderdiń oqýlyqtar boıynsha belgilegen óz standarttary bar. Sondyqtan negizinen til úıretý baǵytyndaǵy jáne kórkem ádebıetter jiberý kerek jáne bul kitaptardy osy jaqtan tasyp, shyǵyndanbaı-aq sol elderdiń baspalarynan basyp shyǵarý múmkindikterin qarastyrý qajet. Mysaly, Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń tarıhy, shyǵarmashylyǵy týraly kitaptar shyǵarýǵa bolady. Bul bir jaǵy mádenı muramyzdy túgendeýge de sep bolar edi.
Jıynda kópshiliktiń oıy jalpy sheteldikter úshin jańa kitap shyǵarýda ǵylymı keńes ótkizip, buryn shyǵarylǵan kitaptardy saraptap, ózgerister engizý kerek degen tujyrymmen toqaılasty.