Jahandyq ekonomıkanyń «taǵdyry» koronavırýstyń taralýyna nemese tejelýine aıtarlyqtaı táýeldi bolyp tur. Álemdegi asa iri derjava Qytaıdyń qysyltaıańǵa tap bolǵany, damýshy, tipti damyǵan elderdi tyǵyryqqa tirep, asa mańyzdy tabys kózine aınalǵan týrızm salasyna soqqy bolyp tıdi. Dúnıejúzilik saýda uıymy keltirgen málimet boıynsha 2018 jyly qytaılyq týrıster álem elderine 150 mıllıon-ǵa jýyq saıahat jasaǵan. Sońǵy málimetke súıensek, halyqaralyq týrızmdegi shyǵyndardyń jalpy somasy 1,7 trln dollar. Saıahattaý úshin qaltasyndaǵy qarajatyn aıamaıtyn qytaılyqtardyń úlesine álemdik shyǵynnyń 16%-y tıesili eken. Bıyldan bastap týrızm salasyndaǵy ahýal kúrt ózgerdi. Epıdemııa saldarynan qytaılyqtar shyǵatyn saparlar sany 25 mln-ǵa azaıýy múmkin degen boljam bar. Saldarynan álemdik týrızm 73 mlrd dollardan qaǵylǵaly tur.
Keseldiń kesiri kimge kóp tıdi?
Aýstralııadaǵy Kwinslende Koala Blue Tours týr agenttiginiń dırektory Bıll Egerton indet saldarynan aqpan aıyndaǵy barlyq týrlar men brondar toqtatylǵanyn, bıznesiniń 10-20%-yn qytaı naryǵy quraıtynyn aıtyp qynjylýda.
– Meniń oıymsha, Federaldyq úkimet tabystyń joǵalýyn, bul jaǵdaıdyń bızneske keri áserin túsinbeıdi. Saıabaqtar, qonaqúıler, avıakompanııalar zardap shegýde. Qytaı − sheteldik týrızmge tikeleı yqpal etip otyrǵan el, − deıdi Bıll Egerton. Aýstralııada zardap shekken jalǵyz týroperator emes. Kóp jaǵdaıda qarasy qalyń qytaıdyń jeke-dara emes, toptasyp saıahattaıtynyn eskersek, olar baǵyt alǵan kez kelgen týrıstik memleket aıtarlyqtaı paıdaǵa keneletini túsinikti. Qytaılyq týrısterdi qabyldaýǵa mashyqtanǵan elderdiń qatarynda Taıland, Vetnam, Ońtústik Koreıa jáne Japonııa syndy memleketter bar. Epıdemııadan kelgen zalaldyń aýyr salmaǵy da osy elderge kóbirek túsip otyr. Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elder ádette Qytaı jańa jyly qarsańynda saıahatshylardyń 75%-yn qabyldaıdy. Bıyl epıdemııa ýshyqpaı turyp tapsyrys kólemi 1,3%-ǵa tómendedi. Artynsha indet órship, halyqaralyq deńgeıde tyıym salynǵan bir aptadan keıin tabys 15,1%-ǵa deıin kemigen.
– Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy Qytaı saıahatshylary úshin eń úlken baǵyt bolǵandyqtan, aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushyrap otyr, − dedi ForwardKeys zertteýler jónindegi vıse-prezıdenti Olıve Pontı.
Ásirese Taıland biraz shyǵynǵa bataıyn dep tur. Taı týragentteri qaýymdastyǵynyń prezıdenti Prakobgosol Vıchıttiń aıtýynsha, aqpan men naýryz aılaryna josparlanǵan 1,2-1,3 mıllıon qytaılyq saıahatshynyń sapary epıdemııa saldarynan toqtatylǵan. Týrıster aǵyny kúrt azaıǵannan keıin Bangkok, Phýket, Chıangmaı jáne Pattaııa sııaqty negizgi týrıstik baǵyttardaǵy kóptegen týrıstik kompanııalar shyǵynǵa belsheden batty. Tipti birazy jabylýǵa májbúr boldy.
Pattaııadaǵy krýızde keshki as daıyndaýmen aınalysatyn All Star Cruise Pattaya jáne Oriental Sky kompanııalary 1 aqpannan bastap qyzmetterin ýaqytsha toqtatatynyn málimdedi. Jyl saıyn All Star Cruise kompanııasy kúnine 300-ge jýyq qytaılyq týrıstke tamaq daıyndasa, Oriental Sky 5-6 myń qonaqty tamaqtandyrýǵa mashyqtanǵan. Endi bul kompanııalarǵa jaǵdaıdyń turaqtanǵanyn kútýden basqa amal qalmaı otyr.
Álemdi sharpyǵan indet saldarynan osy ýaqytqa deıin Taıland shamamen 3 mlrd dollardan qaǵyldy. Bul eldegi týrızm basqarmasynyń gýbernatory Iýttasak Sýpasornnyń aıtýynsha, aqpan men sáýir aralyǵynda Qytaıdan Taılandqa brondalǵan reısterdiń 80%-y toqtatylypty.
– Shamamen 3 mlrd dollar (93,6 mlrd bat) shyǵynǵa ushyradyq. Týrıstik saladaǵy jaǵdaıdy qalpyna keltirý úshin úsh-tórt aıǵa jýyq ýaqyt qajet bolady, – dedi týrızm basqarmasynyń gýbernatory.
Qytaılyq týrıster Taılandqa ǵana emes, Joponııaǵa da taıly-tuıaǵymen jıi barady. Tokıodaǵy Kamome týr agenttigi taratqan aqparat boıynsha, bul eldegi týrızmniń 27 paıyzyn Qytaı týrısteri quraıdy eken. Koronavırýstyń ekpini údemeı turǵan jyl basynda 20 myńnan astam qytaı týrısi saıahattaryn keıinge qaldyrypty. Osydan keıin bul elge de indettiń salqyny tıip jatqanyn ańǵara berińiz. Eki jyl buryn Japonııaǵa 9,6 mln-ǵa jýyq qytaı týrısi kelgen eken. Árbir úshinshi saıahatshy da qytaılyq ekeni anyqtalyp otyr. Byltyrdyń ózinde qytaılyq týrıster 15,6 mlrd dollar (1,7 trln ıen) kólemindegi qarajatty Japonııanyń qazynasyna qaldyryp, jalpy týrızmnen túsetin tabystyń 36,8%-yn quraǵan.
Bıyl týrızm salasy turalap qalǵan Makaonyń da tamtyǵy qalmaıyn dep tur. Makao týrızm jónindegi memlekettik basqarmasy 2019 jylmen salystyrǵanda bıylǵy jańa jyldyń alǵashqy tórt kúninde qurlyqtaǵy týrıster sany 75,1%-ǵa qysqarǵanyn aıtyp dabyl qaqty. Shyǵys kúntizbesindegi jańa jyl qarsańynda Qytaımen shekarany jaýyp, negizgi tabys kózinen qaǵylyp otyrǵany taǵy bar. Dese de qurlyqtaǵy kazınolardy jabýǵa áli asyqpaıtynyn málimdep otyr.
Halqy shamamen 51 myń adamdy quraıtyn Soltústik Marıan araldary ádette Qytaıdan kúnine 700 týrıst qabyldaıtyn. Bul qurlyqta kelýshilerge ýaqytsha toqtaý salyndy. Bul rette Maldıv, Mıkronezııa jáne Soltústik Marıan araldaryna da týrıstik toqyraý bastalǵaly tur.
Jer sharynyń týrısteri jıi jınalatyn Eýropa, Amerıka jáne Ulybrıtanııa syndy tartymdy elderge qytaılyq kelýshiler sanynyń kemigeni mundaǵy elderdiń týrızm salasyna aıtarlyqtaı yqpal etpese de, belgili bir deńgeıde salqyny sezilýi múmkin. Buǵan deıin RFI Fransýz qoǵamdyq radıostansasynda taraǵan habarda Fransııadaǵy Qytaı týragentter qaýymdastyǵy (ACAV) jyl saıyn keletin 2 mln-ǵa jýyq qytaı týrısiniń aǵyny azaıatynyn aıtqan edi. Oǵan negiz de joq emes. ACAV deregine sáıkes osy jyldyń birinshi toqsanynda týr joldamalar sany 33%-ǵa tómendegen.
Áýe kompanııalarynyń shyǵyny shash etekten
Taıaýda Ulybrıtanııadaǵy Flybe áýe kompanııasy koronavırýstyń saldarynan ózderin bankrot dep jarııalady. Bul kompanııada 2 myńnan astam adam jumys istegen. Connect Airways konsorsıýmy byltyr Flybe áýe kompanııasyna 135 mln eýro kóleminde ınvestısııa saldy. Soǵan qaramastan kelýshiler sanynyń kemýi áýe kemesiniń shyǵysyn aqtaı almaǵan. Flybe buǵan deıin Eýropanyń 85 qalasyna ushyp, Ulybrıtanııanyń ishki reısteriniń 38%-yn oryndaǵan bolatyn. Jyl saıyn 8 mln-ǵa jýyq jolaýshy tasymaldap kelgen Flybe endi barlyq baǵyttaryn toqtatýǵa májbúr.
Flybe indetten irkilip qalǵan jalǵyz avıakompanııa emes. Air France-KLM (AFLYY ) áýe kemesi de aqpan men sáýir aralyǵynda jolaýshylar sanynyń kúrt kemigenine baılanysty tabys kólemi 216 mln dollarǵa azaıýy yqtımal ekenin habarlaǵan bolatyn. Jalpy aıtqanda áýe kemeleriniń álemdik ındýstrııasy orasan shyǵynǵa urynyp otyr. Sońǵy 10 jylda bolmaǵan trafıktiń tómen deńgeıi sonyń dáleli.
Týrısterdi ornalastyratyn qonaqúılerdiń jaǵdaıy da máz emes. Marriott qonaqúıiniń basshylyǵy taratqan aqparatta Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda kelýshiler azaıǵany aıtyldy. Sonymen qatar Ońtústik Koreıa men Italııadaǵy Marriott qonaqúılerine toqtaýshylardyń qatary da aıtarlyqtaı kemigeni týraly málimet bar.
О́tken aıda Hilton qonaqúıiniń basshylyǵy Azııa men AQSh-qa baratyn qytaılyq saıahatshylardan brondary tómendegenin aıtqan edi. Týrızm salasyndaǵy tájirıbesi mol, kapıtal qory qalyptasqan iri kompanııalardyń ózi abdyrap qalǵan kezde orta ıá bolmasa shaǵyn bıznes ókilderine tyqyr taıanatyny túsinikti. Mundaı jaǵdaıda básekelestiktiń silemi sezilmek túgili, jaı ǵana jabylyp qalmaı kúneltýdiń qamy basymyraq bolady.
Qazaqstandyq kompanııalardyń hali qalaı?
Týrızm salasyndaǵy soqqy bizdegi týrıstik fırmalarǵa da aıtarlyqtaı zııan keltirip otyr. Máselen, «Saıat» týragenttigiń týrızm bóliminiń basshysy Aıjan Joldybaevanyń aıtýynsha, resmı túrde Haınanǵa baratyn barlyq týrlar toqtatyldy.
– Naýryz aıynda Parıj qalasyna 35 bala barýy kerek edi. Epıdemııa saldarynan ony da shegerýimizge týra keldi. Ádette jyl saıyn kóktemniń alǵashqy aıynda shetelde demalýshylar sany artatyn. Bıyl jaǵdaıdyń kúrt ózgerýine baılanysty barlyǵy toqtap tur. Byltyrǵymen salystyrǵanda tapsyrys kólemi 70-80 paıyzǵa kemidi. Buǵan qosa, halyqtyń qarjylyq jaǵdaıy tómendegendikten be, turaqty túrde «5» juldyzdy qonaqúıge tapsyrys beretinderdiń ózi ortasha deńgeıdegi otelderdi tańdaýmen shektelgenin kórip otyrmyz, – deıdi A.Joldybaeva.
Onyń aıtýynsha, qazir Qazaqstannan Haınanǵa jáne Taılandqa baratyn charterlik reıster tolyq toqtady. Buǵan deıin Qytaıǵa brondalǵan, ıá bolmasa satyp alynǵan týrlardyń qarajaty tolyǵymen ıelerine qaıtaryldy. Elimizde indet saldarynan shetelge shyǵýdy keıinge qaldyryp, óz erikterimen tapsyrystaryn qaıtaryp jatqandar kóp.
Álemdegi ekonomıster men saqa sarapshylar koronavırýstyń qaýpi seıilmese, aldaǵy ýaqytta týrızm salasyna keletin shyǵyn eselene túsetinin habarlaýda. Qytaı tarapynyń bul indetten qutylý jospary, ustanatyn saıasaty qandaı bolmaq? Bul týrasynda geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor Seken Adaıdan suraǵan edik. Onyń aıtýynsha, Qytaıdyń áleýmettik tótenshe jaǵdaılarda qarsy turý qýaty myqty. Buǵan deıin jınaǵan tájirbıesi mol.
– Qytaıda 2003 jyly SARS vırýsy taraǵan bolatyn. Bul vırýstyń saldarynan eldiń týrızm salasy aıtarlyqtaı zardap shekken edi. Sol jyly mamyrdan qazan aıyna deıin týrızm salasy shyǵynǵa belshesinen batty. Keıin Qytaı naryqty ekshep alýǵa kóshti. Qazirgi jaǵdaıda da Qytaıdyń memlekettik týrızm mekemesi tıisti salalarmen úılesimdi jumys isteı otyryp, qajetti sharalardy qabyldaýǵa kirisip ketti. Bul elde qazir syrtqy týrızm toqtap tur. Endigi másele ishki naryqqa kóńil bólý. Mysaly, ishki týrızmmen aınalysatyn kásipkerliktiń salyǵyn keshirý, memlekettik sýbsıdııalar berý, týrızm salasynda jumys isteıtinderdi áleýmettik qamsyzdandyrý syndy yntalandyrý sharalaryn qoldanýda, − deıdi S.Adaı. Onyń aıtýynsha, Qytaıda mereke kúnderi ıaǵnı «altyn aptalyqta» memlekettik bıýdjet jeke qarastyrylady. Mysaly, shaǵan merekesi kezinde úıinen jyraqta jumys istep nemese basqa da jaǵdaılarmen júrgen qytaılyqtar otbasymen qaýyshady. Bul kezde Qytaıdyń logıstıka salasyna jaýapty organdary merekege oraı arnaıy jospar ázirleıdi.
– О́tken jyly shaǵan merekesinde Qytaıdyń ár óńirinen 5 mln adam qatynaǵan. Eń qyzyǵy, qaı baǵytqa barsa da, jolaýshylardyń eshqaısysy bıletsiz qalmaıdy. Qaýipsizdik tolyqtaı qamtamasyz etiledi. Memleket bıýdjetine túsetin tabys ta artady. Demalys kezinde halyqty úıde jatpaı, saıahattaýǵa, kóbirek qydyrýǵa memleket yntalandyrady. Iri saýda ortalyqtary men bazarlardyń jumysy qyza túsedi. Qytaı úkimeti koronavırýstyń beti qaıtqannan keıin ishki týrızmdi damytýǵa bilek sybana kirispek. Buǵan tolyq múmkindigi bar, – dedi S.Adaı.
Álem elderindegi týrıstik daǵdarystyń salqyny Qazaqstandy da sharpyǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Bizge qytaılyq saıahatshylar aǵylyp kelip jatpasa da, Reseıden keletin týrısterdiń legi báseńdeýi yqtımal. Sebebi ekonomıkalyq jaǵdaı kórshi eldiń qarjy salasyn qos ókpeden qysyp otyr. Onyń ústine eldegi týrızm salasy aıtarlyqtaı damı qoıǵan joq, mol qarjylyq tabys ákelip jatyr dep aıta almaımyz. Onsyz da endi jetilip kele jatqan sektordy bul jaǵdaı tyǵyryqqa tireýi ábden múmkin.
S.Adaıdyń aıtýynsha, el Úkimeti aldaǵy ýaqytta ishki týrızmdi damytýǵa basymdyq berýi kerek. Jasyratyny joq, jyl saıyn mıllıardtaǵan qarajat sheteldik týrızmdi damytýǵa jumsalyp jatyr.
– Bizdegi týrfırmalardyń barlyǵy tek shetelge týrıst shyǵarýmen aınalysady. Al shekara asyp jatqan qarajatty ishki týrızmdi damytýǵa baǵyttasaq, bul salanyń tamyryna qan júgirer edi, − dedi geografııa ǵylymdarynyn doktory.
P.S.: Týrızmdi damytý arqyly óńirlik ekonomıkany jetildirýge zor múmkindik bar. Bul úshin sanda bar da sanatta joq talaı baǵdarlama ázirlendi, qanshama qarajat bólindi. Tıisti ınfraqurylym damymaǵannan keıin týrızm salasynda seń qozǵalǵan joq. Nátıje kózge kórinetindeı emes. Endigi úmit óz naryǵymyzdy ózimizge ıkemdeýge tolaıym bet burý. Syrtqa ketken aqshany ishki týrızmge jumyldyrý ekonomıkalyq turǵydan asa tıimdi. Biraq qyzmet kórsetý sapasy shetelderdegideı deńgeıge jete alar ma eken?! Bizdegi qarapaıym qoqys jáshigi men ájethanasy joq týrıstik baǵyttar shetelde demalyp ádettenip qalǵandardyń kóńilinen shyqpaıtynyn eskersek, ishki týrızmniń básekelestikte bási tómen ekenin amalsyz moıyndaýǵa týra keledi.