Nursultan Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń kúsh berer qaınar kózderiniń biri bolyp tabylatyn turaqty kóshbasshylyq máselesinde keshegimen salystyrǵanda burynǵydan da teńgerimdi ustanymda ekenin kórsetýi aıryqsha mańyzdy. Bul jaıt, sonymen qatar Elbasynyń ókilettigin toqtatý jónindegi sheshiminiń negizin qalaǵan tirek-belgilerdiń biri.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda azamattyq qoǵamy jetkilikti deńgeıge kóterile qoımaǵan, ulttyq básekelestikke negizdelgen kapıtaly qalyptaspaǵan, etnostyq toptarǵa bólinýshilik sezilip turǵan. Saıası elıtanyń nemese uzaq jyldar qalyptasqan ádetterdiń Parlament depýtattary arasynda da birshama kóp bolýy talqylaý erkindigi men halyqtyń múddesin ulttyq ólshemde qorǵaý qaǵıdatyn sátsizdikke ushyratyp jatty. N.Nazarbaev Parlament depýtattarynyń tek óz saılaýshylaryna nemese óz múddelerine ǵana qyzmet etetindeı túrde úgit-nasıhat júrgizýine jáne barlyq júkti Úkimetke artyp qoıýyna qarsy shyqqan edi. Odan keıingi jyldarda buǵan saı parlamenttik túsinik qanshalyqty dárejede júzege asa aldy? Biraq Elbasynyń 20 jyldan astam ýaqyttan beri oıynda qalyptastyrǵan model teńgerim-baqylaý tetigin satyly túrde iske qosatyn saıası-basqarýshylyq júıe retinde aıqyndalyp keledi.
Bul aýqymda 2017 jyly N.Nazarbaevtyń qalaýymen bastalǵan jáne óz ókilettikteriniń bir bóligin Úkimetke/Parlamentke tapsyrýyn qamtamasyz etetin konstıtýsııalyq ózgerister depýtattar tarapynan da qabyldandy.
Qazaqstandy 30 jyl basqarǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2019 jyldyń 19 naýryz kúni kútpegen bir sheshimmen ókilettigin toqtatyp, ornyna Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevty usynatynyn málimdedi. Keıin 20 naýryz kúni Qazaqstan Parlamentinde ant etý saltanaty ótip, eldiń jańa Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev boldy. Osy sheshimnen keıin ártúrli pikirler aıtyldy.
Solardyń ishinde eń bastysy «N.Nazarbaev osy qyzmetti májbúrlikke baılanysty tastady ma?» degen suraq boldy. Elde artyp kele jatqan ekonomıkalyq qıyndyqtardyń barǵan saıyn qoǵam qabattaryna jaıyla bastaýy turaqsyzdyqqa sebep bolar degen oımen osy sheshimdi qabyldaǵany jóninde de maqalalar jazyldy. Shynynda da, munshalyqty kúshti kóshbasshy densaýlyǵy múmkindik berip turǵan kezde óz ókilettigin tastaı ma? Munshalyqty mańyzdy ókilettik pen bılik salasynan bas tarta alady ma?
Mine, osy saýaldardyń jaýaptary N.Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń basqarý jáne saıasattaný ǵylymyna qosar eń mańyzdy úlesi retinde qaralýy tıis. Qyzmetten óz erkimen ketý týraly bul sheshim tek Qazaqstanǵa ǵana emes, Ortalyq Azııa aımaǵyna, baılanystardyń tarıhı-strategııalyq mańyzdy sebebine baılanysty aımaqtaǵy ózge elderge jáne Túrkııaǵa yqpal etedi. О́ıtkeni N.Nazarbaev KSRO ydyraǵannan keıin táýelsizdikterin alǵan túrki respýblıkalarynyń memleket qurýshy prezıdentteriniń arasynda qyzmette qalǵan jalǵyz kóshbasshy bolatyn. Sol sebepti ol osy aımaqtyń jady ispetti. Tájirıbesi men biligi arqyly «dýaıen» degen ataq aldy. Osy tusta N.Nazarbaevtyń esimimen bite-qaınasyp ketken «dýaıen» degen sózge qysqasha toqtalyp ótý kerek. Bul sóz qoǵamda jasy úlken nemese mamandyǵy salasynda bilikti, tájirıbeli kisiler úshin qoldanylady. Alaıda Ortalyq Azııada bolǵan oqıǵalar men qalyptasqan ómir saltyn nazarǵa alǵanda, «dýaıen» sózin adamnyń ómir súrý jasy turǵysynan emes, tulǵalardyń, oqıǵalardyń jáne tipti ómir súrip jatqan ýaqytynyń deńgeıinen asyp ketetin kemeldiliktiń belgisi retinde qabyldaǵan jón bolar.
О́kilettigin doǵarý týraly sheshimge keler bolsaq, N.Nazarbaevtyń osyndaı qadam jasaıtyny týraly birneshe jyl buryn bildirgen edim. Sol sebepti men úshin kútpegen «tosynsyı» bolmady. О́zim qatysyp júrgen baǵdarlamalar men konferensııalarda «N.Nazarbaevtyń densaýlyǵy múmkindik berip turǵan kezde óz erkimen ókilettigin tastaǵan kóshbasshy retinde esimin tarıhta qaldyratynyn» aıtyp júrgen bolatynmyn. N.Nazarbaev bul prosesti joǵaryda aıtyp ótken Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý jumystaryna qarqyn bergen 2016-2017 jyldardan bastap josparlap júrgen bolýy kerek. 2017 jyly Konstıtýsııaǵa jasalǵan ózgeristermen 30-dan astam ókilettigin Parlament pen Úkimetke berdi. Eldiń basqarý júıesin ózgertken bul ózgeris qoǵamda jetkilikti túrde zerdelenbese de, taǵy bir ózgeris lebi jaqyndap qalǵany túsinikti edi. Qazaqstan biraz ýaqyttan beri kúshti prezıdenttik modelden prezıdenttik-parlamenttik júıege aparar joldyń negizin qalaı bastaǵan-dy. Iаǵnı, Prezıdenttiń júıedegi ornyn saqtaıtyn, biraq Mınıstrler kabıneti men ásirese Parlamenttiń salmaǵy basym bolatyn, teńgerim men tejegish tetigi jaqsy jumys isteıtin saıası júıe qurý kózdeldi. Sonymen qatar N.Nazarbaev sońǵy úsh jyldan beri eldegi sheneýnikterdiń ortasha jasyn tómendetip keledi. Jańa býyn týraly aıtyp, birneshe aıdan beri ózi qatysyp júrgen telebaǵdarlamalarda jastarǵa baǵyttalǵan pikirler bildirýi osy kózqarastyń jemisi.
Al jańa Prezıdent Q.Toqaev osy kezeńdi basqarýǵa laıyq eń yqpaldy esim ekenin kórsetip berdi. El halqynyń oǵan degen senimi joǵary. Halyqaralyq teńgerimderdi jaqsy biledi. Ýaqytsha Prezıdent qyzmetin atqarǵan kezeńinde eń aldymen tómen tabysty bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý máselesin qolǵa aldy. Odan keıin tabysy tómen azamattardyń nesıe qaryzdaryn memleket óz moınyna aldy. Qazaqstan osy satydan keıin el ishindegi demografııalyq jáne ekonomıkalyq teńgerimderdi durys qura alatyn bolsa, budan da qarqyndy damýǵa bet alatyn bolady.
Kýrshad ZORLÝ,
professor, saıasattanýshy (Túrkııa)