SО́Z SOIYL

1 sáýir – Kúlki kúni JEŃEShEŃE DÁLELDE! Birde jazýshy Álibek As­qarov pen talantty jýrnalıst, jas ǵalym Beıbit Saparalın uzaq-sonar áń­gi­mege ketip, ómir­diń máni, tir­lik­tiń quny de­gen­deı, biraz jerge deıin “tereńdep” baryp qalady. Qyzyp sóılep otyrǵan Beıbit: – Áleke, siz endi baıaǵydaı bir otbasynyń ǵana menshiginde emessiz, siz eldiń, halyqtyń ada­mysyz, – deıdi ǵoı aspan­da­ǵan kóńilin basa almaı. Sonda Álibek qalamdas inisine jymııa qarap: – Beıbitjan, meniń bir ǵana adamnyń menshigi emes eken­di­gimdi sen maǵan emes, úıdegi jeńesheńe dáleldep berseń, quba-qup bolar edi, – degen eken. О́tip ketti Elýinshi jyldary qazaq aqyny Qýandyq Shańǵyt­baev qyrǵyz aqyny Temir Úm­betálıevke ázildep: – Temke, qyz-kelinshek taqy­ry­byna qalam tartyp júrsiz be? – depti. Sonda Temir: – О́tip ketti jasshylyq, О́tip ketti sastyryp. Qyzdar ópken betimdi Qyl saqalǵa bastyryp, – degen eken. Erkin NURAZHAN, Almaty. SAN TARAPTY «SAZGERLER» “Sazger” ujymyna kerneı aspabynda oınaı alatyn joǵary dárejeli kerneıshi kerek” degen habarlandyrý bo­ıynsha kelgen Sınıaev sál-pál óne­rin kórsetip  edi, qabyl­daý­shy Krıý­kov: “Ǵajap! О́nerińiz babynda eken. Bizge keregi de osy!” dep shattanys bildirdi. Sınıaev tek turmaı: – Konservatorııa bitir­genmin, – dep mińgirlep qaldy. – Ne deıdi! Konservatorııa da bitirip pe ediń! Qaı klasyn? – dep jatyr Krıýkov. – Mine, mynanyń, – dep Sınıaev kerneıin shuqyp kórsetti. – Sodan soń qaıda oınap ediń? – Fılarmonııada. – Sodan? – Restoran orkestrinde, – dep Sınıaev qıpaqtaǵan boldy. – Sodan soń she? – dep Krıý­kov rıza keıpin jasyr­mady. – Jerleý rásimderinde... – dep Sınıaev kúmiljip, – Bas kerneıde oınadym, – dep basyp aıtty. – Bárekeldi! Trýbanyń neshe túrinde oınapsyń, naǵyz mamany ekensiń, – dep Krıýkov rıza boldy. – On bes jyl osy kerneıdi dúrildetip kelemin, – dep qosyp qoıdy Sınıaev. – Trýbanyń maıtalmany eken­siń, seni sazgerler ujymyna san­teh­nık etip jumysqa qabyldaımyn, – dep Krıýkov qolyn qoıyp ta jiberdi. – Santehnıgi nesi!? Sizder saz­gerler ujymyna kerneıshi kerek dep jarnama bermep pe ediń­iz­der?! – dep, Sınıaev ań-tań... Krıýkov buǵan myrs etip kúlip aldy da: – Dál ózi, bizder na­ǵyz kásibı mamandardy qabyldaımyz. Máselen, myna Ermıshkın elek­tro­gıtarada oınaǵan. Qazir tap­tyr­mas elektrıgimiz. Al ana Kozlıkov skrıpkada jıyrma jyl oınapty, qazir bizdiń naǵyz aǵash sheberimiz. Burynǵy dırıjer Potapskııdiń qabyrǵany syrlaǵanyn kórseń... Pıanıst Erdenov kirpish qalaǵanda qaz-qatar turǵan pıanıno núkteleri jaıyna qalady... Burynǵy bara­ban­shy Shýbınniń balǵany qazyqqa urǵany tipti tamasha, – dep óz qurylys brıgadasynyń múshe­le­ri­men tanystyryp ótti. Sınıaev jınalǵan san tarapty “sazgerlerdi” bir sholyp aldy da: – Siz, ózińiz qaı aspapta oınap edińiz? – dedi Krıýkovqa. – О́z basym esh aspapta oı­naǵan emespin, men burynǵy án­shimin. Sóıleı biletin, negizi aı­ǵaıy basym daýysy bar brı­ga­dırmin... – dep Krıýkov ózin de tanystyryp ótti. Aýdarǵan  Baqtybaı JUMADILDIN. О́LERMEN О́ZIM Atalas bolyp keletin aǵaıynǵa kele jatyrmyn. Týylǵannan tirligine myǵym bolyp ósti. Keńes keziniń ózinde-aq attyń ústinde boldy. О́zi baýyrmal da... Keńes kezinde aýdannyń birinshi basshysy bolyp turǵanynda áıda kelip aǵaıyndaryn qyl­tıǵan qyzmetke ta­ǵaıyndap taırańdaǵany bar. Onysynan kó­re­sesin kórse de qoı­ma­ǵanyn taǵy bilemiz. Meni de súırelep, birer jyl mek­tep bas­qar­ǵa­nym so­nyń arqasy. “Qyzmet qoldyń kiri, birde bar, birde joq, men otyr­ǵanda istep qa­lyńdar” dep aǵynan jarylýshy edi. Nesin aıtaıyn, qaıda júrse de, áıteýir at ús­tinde júrgende qa­raı­las­paǵan aǵaıyny joq, rý-atalas turmaq, jıen-naǵashyǵa deıin jarylqap shıyrlady emes pe... Myna zamanda memlekettik qyz­mette emes, jeke kásipker, ká­sipkerdiń kánigisi, dóı sharýany dóńgeletedi dep estigenmin. Qyzmet ornyna taban tirep, kidirip jatyr, kúte turyńyz degen soń, qarap otyrǵansha dep bas­qaryp otyrǵan tirligin aralaǵan boldym. Ondaǵym – kózi tanys, aǵaıynnyń qanshasyn keziktirer ekenmin dep... Oıpyraı, kileń basqa ult. Telmire súzip shyqsam da aǵaıyn turmaq ózi de, kózi de tanysty ilýde ushyrata almadym... Aldynda otyryp ardyń-gúrdiń áńgime bitti-aý degen mezette: “Qyzmetińnen aǵaıyn kóre almadym?..” – dep kidirip edim: – E, ol zaman ótken, – dep me­niń neni meńzegenimdi dóp basyp aǵyl-tegil aǵytylsyn. – Qurdas, ózińe shynymdy aıtaıyn, bir kezde memlekettiń quzyrynda júrip aǵaıynǵa qyzmetti shúlen tarat­qan­daı úlestirgenim ras... Jeke kásip ashyp, aǵaıyndy taǵy da ja­ryl­qaǵanym bar... Mynaý zamanda aǵaıynmen alysqa bara almaıdy ekensiń... Ja­ýap­syzdyq ta, jalqaýlyq ta, keri ketip kerdeńdeý de solardan boldy. Aǵaıynmen istesem dep eki-úsh ret bankrot ta boldym... – dep, osy tóńirekte kózin alarta otyryp biraz jerge baryp toqtady da, – Aqylymnyń jetkeni, aǵaıynmen alystan syı­lasý eken... Árıne, bilimdi, óz isiniń sheberi aǵa­ıyndy ket ári de­meı­min, biraq olardan qara úzip qalǵaly qashan, – dep aqyrǵy sózin aıtty. Páleket balama qyzmet surap kelgenimdi aıt­qyz­baı-aq uǵyp, qolymdaǵy “Qaǵazǵa” kóz júgirtip ótti de: – Alar-aq edim, aǵaıyn­dyq­qa basady – bas aýyrady, bal­tyr syzdaıdy, yńqyl-syńqylmen keri ketip kergıdi-aı kelip. Bilemin, “óıtpeıdi dep talaı ómirem qaptyrǵan!.. – dep ókireńdep barady... Sý simirip, oǵan da sý simirtip sabasyna túsirip baryp kete bardym. ...Oılap kórsem, onyki jón! Qyzmette júrgeninde aǵaıynyn umytpaı ólermen ózim boldy... Qazirgisi de, jeke kásibindegi aǵaıynnan alys ketken ózimshildigi de jón. ...Biraz ýaqyt ótken, álgi sabaz telefonmen izdep taýyp: “Qurdas, ótkende ótinishińdi oryndaı almadym. Reti keldi, álgi bala qaıda, óziń de bos shyǵarsyń, maǵan jedel “rezıý­melerińdi” jiber, qyz­met­ke mindetti túrde orna­lasasyńdar deıdi... ...Sóıtsek, ol memlekettik qyzmettiń birine basshy bolyp taǵaıyndalypty... Kenje ERKIN. Almaty oblysy. QOMAǴAI QURSAQ Yndyn degende tyǵyn joq, Toıdym deıtin uǵym joq. Taý jutsa da talǵamaıdy, Qaqalam dep boljamaıdy. Esi shyqqanda oljaǵa, Erteńin de oılamaıdy. Vagondatyp araq ishken qursaq, Kól jutarǵa shyǵady uqsap. Qursaq qýysy tolmaǵasyn, Mıllıondap urlasyn, Zańsyzdyqty belden basyp, Bedel, baǵy qorǵasyn. Qomaǵaıdyń túrin kórip júrmiz, Baılyqpen ozǵan “jorǵasyn”. TARTYNBAIDY О́sekshi de – ótirikshi, О́tirikshi de – ósekshi, Ár sózi órt, oq bolǵandaı, Qudaıdyń qarǵysyna tap bolǵandaı, Gýildekter aramyzda jetip jatyr, Jalǵan sózi súıekten ótip jatyr, Shaıtannyń saǵymyndaı taqyldaıdy, О́lip keteıin, shyndyq dep baqyldaıdy. О́tiriktiń qashanda arty qaıǵy, Aýyzy kúıse de tartynbaıdy. Tabyl QULYIаS, Astana. “SENIKI RÁSÝÁ BOLATYN BOLDY-AÝ” Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdany, Aqaryq aýylynyń aıt­qyshynyń biri Imanqul úıine jaqyn kelse, kórshisi Naýqanbaı aq ter, kók ter bolyp kóshet otyrǵyzyp jatyr eken. Kóre tura ádeıilep: – Iá, Naýqanbaı, kún qyzbaı baqshalyǵyńa shyǵyp ketipsiń, ne istep jatyrsyń? – dep suraıdy. – Ieke, nesin aıtasyz, – deıdi Naýqanbaı, – neshe túrli jemis aǵashtarynyń kóshetterin kóptep qolǵa túsirdim. Sonyń 20-30 túbin myna Turmahan, son­shasyn Qaıyrbek kórshilerime berdim. Qudaı qalasa, endi úsh jylda bizdiń qoradan talaı jemistiń dámin tatatyn bolarsyz áli. Lepirińkirep turǵan inisine kenet salmaqty túrmen qaraı qalǵan Imanqul sonda: – E, munyń jón bolǵan eken, Turmahannyń ǵoı úıinde bala-shaǵa biraz, jep taýysady. Qaıyrbektiń úıindegi kelin kentti jerdiń qyzy (Ýfanyń bashqurty eken), qaınatyp alsa da, birdeme qylar. Naýqanbaı shyraǵym, seniki tógilip, tekke rásýá bolatyn boldy-aý, sony ýaıymdap turmyn, – dep kádimgideı qapa bolǵan adamnyń keıpin kórsetipti. Toıǵa toǵyz ret shaqyrý Aǵaıyndarynyń bir toıyna Keldibaı Ámzeevti shaqyrýshy etip belgileıdi. Ol ertemen jumysqa ketip bara jatyp ózderine jıen bolyp keletin ortalyq kóshedegi Ábekeń degen kisini toıǵa shaqy­ryp, ýaqytyn aıtyp ketedi. Tús­ten keıin egistik jaqtan quba­tóbeldeý qaıtqan Keldekeń ba­ǵanaǵy aıtqany esinen shyǵyp ketip, sol Ábekeńdi toıǵa taǵy shaqyrady ǵoı. Osy jerde naǵashysyn ilip qalǵysy kelgen jıen: – Aý, osymen úsh shaqyrdyń ǵoı, quraqtarda (Tama rýynyń bir tarmaǵy) buryn bolmaǵan bir toı bolaıyn dep jatyr ma? – deıdi. Uıqyly-oıaý júretinine qaraı aýyldaǵylar Ábekeńdi “máńgi” dep qyljaqtaıdy eken. Sonda qate­lesip ketkenin ańǵarǵan Keldibaı: – Máńgisi bar aýylda toıǵa toǵyz shaqyrsa da artyq etpeıdi, – dep sart etkizipti. Asqar KIREBAIULY, Qyzylorda. ELDI ALDAÝǴA BOLA MA EKEN – Áı, Gúppán, Anaý kúni adyrda Ketip bara jatyr edim, “Jarlysaıdyń” tusynan О́tip bara jatyr edim, Kenet, Saı tabanynan saý etip Qoıý bý shyqty. Artynsha laý etip, Bir ystyq sý shyqty. Iship edim – Denemdegi qotyrlarym Dýyldap tústi. Shekemdegi shotyrlarym Shýyldap tústi. Býylǵan býyn, shaıqalma qarnym Bylqyldap bılep ketti. Tuz sińdi bolǵan  maıtabandarym, “Alǵalap” súırep ketti. Aýrý degen azap eken... Al mynaý sý sony emdeıtin ǵajap eken! Sodan beri jıyrma bestegi jigitteımin! О́zińdi de sol sýǵa tús dep úgitteımin. *** Barsa baqa túser batpaq, Qurt-qumyrsqa mekendep jatqan eken. Em izdegen jurtqa, Ne aıtsa da nanady eken! Meıirbek AQYNBEKULY, Ońtústik Qazaqstan oblysy. ShYMShYMALAR Muzafar ÁLIMBAEV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy. Tantyqtar tarıhty ózinen bastaıdy. *** Qaraýdyń qarny qashan da ash. *** Tiliniń ustarasy bar, jynynyń ustamasy bar. *** Tyrtyńbaı quny da joq qylqandaı. *** Ysyrapshyl – tesik shylapshyn. *** Aqtalý da maqtanýdyń bir túri. *** Ishtarlyq – ózine-ózi dushpandyq.