Izgilik izderi

Sultan Qaparuly Dosmaǵambetovtiń esimi qaraǵandylyqtarǵa jaqsy tanys. Ol 1928 jy­ly 1 qyrkúıekte Soltústik Qazaqstan (bu­­ryn­ǵy Kókshetaý) oblysynyń Rýzaev aýdany­na qarasty Shúkirkól aýylynda dúnıege kelgen.

Soǵystan keıingi aýyr jyldary jasy 18-ge endi ǵana tolǵan jas jigit mektep muǵalimi bolyp qyzmet isteı bastady. Mektepte onyń pedagogıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq qabileti aıqyn baıqaldy, adamdarmen syı­lastyq, iltıpatty qarym-qatynas jasaı bilý daǵdysy qalyptasty. Balalarǵa sabaq bere júrip, Ýshınskıı atyndaǵy Petro­pavl pedagogıka ınstıtýtynyń syrttaı oqytý bólimine tústi. Sodan keıin Almaty memlekettik zań ınstıtýtyn (AMZI) úzdik bitirdi, Tashkent qalasyndaǵy Orta Azııa memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Orta Azııa jáne Qazaqstan respýblıkalary úshin 1952 jyly KSRO Mınıstrler Keńesi uıymdastyrǵan JOO úshin qoǵamdyq ǵylymdar oqytýshylaryn daıarlaýdyń birjyldyq kýrsyn támamdady. Ortalyq Komıtettiń Ǵylym jáne joǵary oqý oryndary bóliminiń kýrsyn aıaqtaǵan soń eki jyl AMZI-de aǵa oqytýshy bolyp jumys isteıdi, saıası ekonomıka jáne ekonomıka ilimderiniń tarıhy boıynsha dárister oqydy.

Sultan Qaparuly Dosmaǵambetovtiń esimi qaraǵandylyqtarǵa jaqsy tanys. Ol 1928 jy­ly 1 qyrkúıekte Soltústik Qazaqstan (bu­­ryn­ǵy Kókshetaý) oblysynyń Rýzaev aýdany­na qarasty Shúkirkól aýylynda dúnıege kelgen.

Soǵystan keıingi aýyr jyldary jasy 18-ge endi ǵana tolǵan jas jigit mektep muǵalimi bolyp qyzmet isteı bastady. Mektepte onyń pedagogıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq qabileti aıqyn baıqaldy, adamdarmen syı­lastyq, iltıpatty qarym-qatynas jasaı bilý daǵdysy qalyptasty. Balalarǵa sabaq bere júrip, Ýshınskıı atyndaǵy Petro­pavl pedagogıka ınstıtýtynyń syrttaı oqytý bólimine tústi. Sodan keıin Almaty memlekettik zań ınstıtýtyn (AMZI) úzdik bitirdi, Tashkent qalasyndaǵy Orta Azııa memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Orta Azııa jáne Qazaqstan respýblıkalary úshin 1952 jyly KSRO Mınıstrler Keńesi uıymdastyrǵan JOO úshin qoǵamdyq ǵylymdar oqytýshylaryn daıarlaýdyń birjyldyq kýrsyn támamdady. Ortalyq Komıtettiń Ǵylym jáne joǵary oqý oryndary bóliminiń kýrsyn aıaqtaǵan soń eki jyl AMZI-de aǵa oqytýshy bolyp jumys isteıdi, saıası ekonomıka jáne ekonomıka ilimderiniń tarıhy boıynsha dárister oqydy.

Sultan Qaparuly 1955 jyly shilde aıynda Qaraǵandyǵa kóship keldi, OK-tiń Ǵylym jáne joǵary oqý oryndary bóliminiń nusqaýymen Qaraǵandy taý-ken ınstıtýtyna saıası ekonomıka boıynsha dárister kýrsyn oqý úshin dosent laýazymynda aǵa oqytýshy bolyp qyzmet istedi. Ol taý-ken isiniń qyr-syryna tek oqýlyqtardan ǵana emes, sonymen qatar, shahtalardan da qanyq edi, al kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵannan keıin Qaraǵan­dy polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń qoǵam­dyq ǵylymdar kafedrasyn basqardy. S.Q.Dos­maǵambetovtiń Qaraǵandy kómir basseınin damytýdyń ekonomıkalyq problemasyn zertteý máseleleri boıynsha ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn qorǵaǵan osy óńirdegi tuńǵysh ǵalym ekenin atap ótý kerek.

Onyń dáris oqý sheberligi jaıly Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń stýdentteri arasynda jaqsy pikir qalyptasty. Sultan Qaparuly eń kúrdeli uǵymdardyń ózin uǵynyqty túrde jetkize bildi. Osynyń bári onyń tereń biliminiń arqasy edi.

Ol osy oqý ornynda jumys istegen jyldary Instıtýttyń partbıýro hatshysynyń orynbasary bolyp saılandy jáne Qaraǵandy qalasyndaǵy irgetasy endi ǵana qalanǵan tehnıkalyq joǵary oqý ornyn damytýdyń praktıkalyq máselelerin sheshýge belsene qatysty. Akademık, Sosıalıstik Eńbek Eri Á.S. Saǵynov sol kezeń týraly: «Asa qadirli, Sultan Qaparuly! Siz oblys ekonomıkasyn, mádenıetin, densaýlyq saqtaý isin, bilimin damytý men kóterýge zor úles qostyńyz. Qa­ra­ǵandy memlekettik polıtehnıkalyq ınstıtýtynda, ásirese, onyń qalyptasý kezeńinde siz­ben birge tabysty eńbek etkenim jaıly este­likter men úshin óte ystyq» – dep jazǵan edi.

Osylaı kózge túsken jas jigit qyzmet baspaldaqtarymen joǵary órledi. Sóıtip, ol 1963 jyldyń qańtar aıynda, 35 jasynda kafedra meńgerýshisiniń qyzmetinen birden Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy. Arada eki jyl ótkennen keıin oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Al 1969 jyldyń jeltoqsan aıynda eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesiniń sessııasynda Qaraǵandy oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy jáne osy qyzmetti 1982 jyldyń mamyr aıyna deıin atqardy.

Sol jyldary Qaraǵandy oblysyny ń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýy qýatty serpin aldy desek, oǵan S.Q.Dosmaǵambetovtiń qosqan úlesi súbeli. Onyń bárin qazir jipke tizgendeı aıta almaımyz. Oǵan kóp ýaqyt kerek jáne gazettiń beti de kótermeıdi. Bir ǵana oqıǵany eske alsaq, 1981 jyldyń mamyr aıynda Qaraǵandy qalasynda Ekonomıkalyq ózara kómek keńesine (EО́K) múshe elderdiń kómir ónerkásibi seksııasynyń 57-májilisi ótti. Forýmdy daıyndaý jáne ótkizý jónindegi Uıymdastyrý komıtetin S.Q.Dosmaǵambetov basqardy. Májilis tóraǵasy, Polsha Taý-ken isiniń mınıstri M. Granovskıı aýqymdy is-sharany uıymdastyrý men ótkizý deńgeıin joǵary baǵalady.

Sultan Qaparulynyń óz qyzmetinde Qaraǵandydaǵy joǵary bilimniń damýyna erekshe kóńil aýdarǵanyn atap ótý lázim. Onyń belsendi jáne jigerli atsalysýymen Qaraǵandyda jańadan 4 JOO, atap aıtqanda, KSRO Ortalyq odaǵynyń Kooperatıv ınstıtýty, Qaraǵandy KSRO IIM joǵary mektebi, Qaraǵandy pedagogıkalyq dene tárbıesi ınstıtýty jáne Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti quryldy.

S.Q. Dosmaǵambetovtiń óńirdiń mádenı damýyna qosqan úlesi de zor. Onyń belsene atsalysýymen Mýzykalyq komedııa teatry, sırk, Nemis drama teatry (keıin Almatyǵa kóshken), «Oktıabrskıı» sport saraıy, jeńil atletıka maneji sııaqty belgili nysandar boı túzedi.

Sol jyldary Sultan Qaparuly Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen ıyq tirese birge eńbek etti. Ol bolashaq Memleket basshysymen birge qyzmet atqarǵan jyldaryn saǵynyshpen eske alady.

Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazar­baev «Stalnoı profıl Kazahstana» kita­bynda: «S.Q. Dosmaǵambetov oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp otyrǵanda Metallýrgııalyq kombınat ujymynyń ju­mysyna barlyq qajetti jaǵdaıdy jasap otyrdy» dep jyly lebiz bildiredi.

Jıyrma jyl bir kúndeı zyrlap óte shyqty.

Sultan Qaparuly óz ómirbaıanynyń jańa kezeńin bastady: 1982 jyly S.Q.Dos­­­ma­ǵambetov KKP OQ usynysy boıynsha Qara­ǵandy pedagogıkalyq dene tárbıesi ıns­tı­­týtynyń (QarPDTI) rektory bolyp taǵa­ıyn­daldy. Bul qyzmette oǵan oblystyq komıtet hatshysy jáne Qaraǵandy oblystyq atqarý komıteti tóraǵasy qyzmetinde jınaǵan baı tájirıbesi kóp kómektesti. QarPDTI qurylǵanyna 12 jyl bolsa da, kóptegen prob­lemalar sheshilmegen kúıinde qala bergen: oqý jáne sport alańdary men jabdyqtary qajetti kólemde bolmady. Oqytýshylyq quramnyń negizgi bóliginiń ǵylymı-pedagogıkalyq biliktiligi de tómen bolyp shyqty.

Sondyqtan, S.Q.Dosmaǵambetov rektor bolǵan sátten bastap istiń jaı-japsarymen tolyq tanysyp, dene tárbıesi ınstıtýtyn kóp beıindi pedagogıkalyq ınstıtýt etip qaıta qurýǵa baǵyttalǵan daıyndyq jumystaryna kirisip ketti. Pedagogıkalyq kadrlardy daıar­laý jáne korpýstardy salý boıynsha kúrdeli ári aýqymdy jumystar qolǵa alyndy. 1982 jyly Karbyshev kóshesinde jańa oqý korpýsy salyndy, al 1983 jyly eki oqý korpýsy men Muqanov kóshesinde eki jataqhana iske qosyldy. 1984 jyly taǵy da eki jataqhana salyndy. Instıtýttyń pro­fessorlyq-oqytýshylar quramy da nyǵaıdy, eki jyl ishinde ǵylymı dárejeli oqytýshylar sany eki esege artty. 1982 jyldan bastap «Pedagogıka jáne psıhologııa (mektepke deıingi)» jáne «Pedagogıka jáne bastaýyshty oqytý ádistemesi» mamandyqtary boıynsha muǵalimder daıarlaý bastaldy.

Instıtýtty qaıta qurý barysynda 5 oqý korpýsy, 4 jataqhana, ashana, oqý-óndiristik jáne kórkemóner-óndiristik sheberhanalar, stadıon, atý tıri, shańǵy bazasy, garajdar jáne basqa da sharýashylyq nysandaǵy jaılar salynyp, paıdalanýǵa berildi.

S.Q.Dosmaǵambetovtiń belsendi qyzmetiniń arqasynda ınstıtýtta jyl saıyn jańa maman­dyqtar ashylyp otyrdy, jańa fakýltetter men kafedralar quryldy, professorlyq-oqytýshylar quramy bilikti mamandarmen tolyqty. 1988 jylǵa qaraı ınstıtýtty tolyqtaı qaıta qurý boıynsha negizgi jumys­tar aıaqtaldy. Eger 1981-1982 oqý jyldary ınstıtýtta 1295 stýdent oqysa, 14 kafedra, 100 oqytýshy jumys istese, 1988 jylǵa qaraı 9 mamandyq boıynsha 4800 stýdent bilim aldy, 26 kafedra, 385 oqytýshy, sonyń ishinde 2 doktor men 105 ǵylym kandıdaty qyzmet istedi. Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýty S.Q. Dosmaǵambetov basshylyq etken ujymnyń arqasynda I sanatqa ıe boldy.

Instıtýt túlekteri: V.Aboımov, A.Ste­­panenko, A.Topaev, E.Abýbakırov, K.Muńaıt­pa­sov, A.Gavrılov, A.Savıskıı, A.Egorov, S.Bo­rısenko, K.Nurmaǵambetov, A.Vasılenko, D.Gaag, I.Ýleva jáne t.b. Qazaqstan spor­tynyń maqtanyshtary, Olımpıada júlde­gerleri, álem chempıonattarynyń jáne basqa da aıtýly jarystardyń jeńimpazdary jáne júldegerleri boldy.

Instıtýt oqytýshylary men qyzmetkerleri eń kúrdeli uıymdastyrý máselelerin sheshýde árqashan rektorǵa arqa súıedi. Sultan Qaparuly oqytýshylardyń izdenisterin, ǵylymı issaparlaryn, olardyń halyqaralyq konferensııalarǵa, Almaty, Máskeý jáne Sankt-Peterbýrgtiń eń úzdik JOO-larynda taǵylymdamadan ótýin, ǵylymı maqalalar men monografııalardy jarııalaýyn qadaǵalap, qoldap otyrdy.

Qıynshylyqqa toly toqsanynshy jyldary respýblıkanyń kóptegen JOO-lary birigip jatqan kezde Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtyn E.A. Bóketov atyndaǵy QarMÝ-ǵa qosty. Osydan soń Sultan Qaparulyna esh alańsyz qurmetti demalysqa shyǵa berýine bolar edi. Ol salıqaly jasqa kelse de, sol jetken jerinde toqtap qalatyn adamdar sanatynan emes.

1997 jyly S. Dosmaǵambetov Jezqazǵan jáne Qaraǵandy oblystary birikken kezde balama negizde Qaraǵandy oblystyq máslı­hatynyń hatshysy bolyp saılandy jáne osy laýazymda 1999 jyldyń aıaǵyna deıin jumys istedi. Osy arada depýtattyq jáne qoǵamdyq qyzmet – S.Q Dosmaǵambetov ómirbaıanynyń ajyramas bóligi ekenin aıta ketý jón.

Ol birneshe márte Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Qazaq­stan Kompartııasynyń XII, XII, XIV, XV sezderiniń, KOKP XXIV, XXV, XXVI sezde­riniń delegaty boldy.

Sultan Qaparuly jańa Qazaqstannyń qalyptasýyna belsene qatysýda. Ol joǵary oqý oryndarynda úlken qoǵamdyq jáne ǵyly­mı-pedagogıkalyq jumystar atqarýda, Qa­zaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti mura­jaıynyń ǵylymı keńesshisi, Qazaqstan halqy assambleıasynyń múshesi, «Nur Otan» HDP QF janyndaǵy sybaılas jemqorlyqpen kúres jónindegi keńestiń múshesi bolyp tabylady.

1997 jyly oǵan halyqqa bilim berý isin damytýǵa, jas urpaqty tárbıeleýge qosqan zor úlesi jáne Qaraǵandy qalasynyń qurylysyna, onyń ekonomıkasy men mádenıetiniń damýyna atsalysqany úshin «Qaraǵandy qalasynyń Qurmetti azamaty» degen joǵary ataq berildi.

S.Q.Dosmaǵambetov – QR halyqqa bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Qurmet orde­niniń, Lenın ordeniniń, tórt Eńbek Qyzyl Tý, Qurmet Belgisi ordenderiniń, barlyq úsh dárejedegi Kenshi dańqy belgisiniń, KSRO HShJK-niń alty altyn medaliniń ıegeri.

2013 jyly Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde QarMTÝ-dyń negizin salýshylardyń biri retinde jáne osy oqý ornynyń damýyna qosqan zor úlesi úshin Qurmetti professor S.Dosmaǵambetov atyndaǵy akademııalyq dáris aýdıtorııasy ashyldy. Mundaı sheshimdi QarMTÝ Ǵylymı keńesi qabyldady.

– Bul oqıǵa ýnıversıtet úshin mańyzdy, – dedi bilim berý isiniń ardageri, oblystyq partııa komıtetiniń ǵylym jáne joǵary oqý orny bóliminiń meńgerýshisi bolyp kóp jyldar jumys istegen G.J.Bektembaeva. – Professor Dosmaǵambetov osy oqý ornynyń damýyna úlken eńbek sińirdi. Qandaı qyzmette istemesin, eń aldymen, bilim berý problemalarymen aınalysatyn jáne QarMTÝ-men, óńirdiń basqa da jetekshi JOO-ymen baılanysyn eshqashan úzgen emes.

Sultan Qaparuly týraly áńgimelegende onyń otbasy – jubaıy, uly, qyzy, nemereleri týraly da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jubaıy Roza Balbatyrqyzynyń qamqorlyǵy men árdaıym qoldap otyrýy – Sultan Qaparulyn jańa belesterge jetelep otyrdy desek qatelespeımiz. Roza Balbatyrqyzy – bilikti zańger, tamasha ǵalym, ulaǵatty ustaz ǵana emes, joǵary mádenıetti adamdarmen tez til tabysa biletin aıryqsha elgezek jan.

Dosmaǵambetovter otbasynyń laıyq­ty izbasarlary – balalary Erlan men Raýshan. Raýshan Sultanqyzy – medısına ǵylym­darynyń doktory, professor, Qaraǵandy memlekettik medısınalyq ýnıversıtetiniń rektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty, Erlan Sultanuly – ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «EvrAzES iskerlik keńesi» assosıasııasy ókildiginiń basshysy, qoǵam qaıratkeri – Qaraǵandy qalasyndaǵy Ýkraınanyń Qurmetti elshisi.

Bizdiń Sapekeń tynymsyz eńbegimen talaı asýlardy baǵyndyrǵan osyndaı abyroıly jan! Onyń júrip ótken jolyna zer salsańyz, izgilik izderin kóresiz.

Arystan ǴAZALIEV,

QarMTÝ rektory, QR UǴA akademıgi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

QARAǴANDY.