Hromestezııa degen ǵylymı termın bar. Bul degenińiz únniń, notanyń túsin aıyra biletin dara qasıet. Qaıtalap aıtaıyq, únniń túsin hám boıaýyn kórý. Bul kúnde biz osy sezimnen jurdaımyz. Sol jurdaılyǵymyz ǵoı, aramyzda júrgen dástúrli ánniń darabozy Meıirhan Adambekovteı talanttyń taýdaı qadirin sezgen joqpyz.
Ánine súısindik, tebirendik, tolqydyq. Biraq tolyq uǵyna almadyq. Qulaq qulyqqa, júrek qulypqa túskendikten emes-aý. O bastaǵy kez kelgen kóshpendige tıesili hromestezııadan aıryldyq. Sosyn qasıetti, qasterli dúnıelerdi uǵýdan maqrum qaldyq.
Ertede bir kúıshi kúı tartyp otyrsa «endi qaıtsin?» dep bir keıýana aǵyl-tegil jylady deıdi. Hromestezııa ma? Bolmasa Ketbuǵanyń kúıin tyńdap otyrǵan Shyńǵys handy oılańyz. Kóz aldyna qandaı tús, qandaı boıaý keldi deseńizshi? Buǵan qol silteseńiz, taǵy bir qyzyq aıtaıyn. Ár tústiń óz dybysy bar. Ǵylymmen dáleldengen. Mysaly, qyzyl tús 480-405 TGs, jasyl tús 600-503 TGs, sary tús 530-510 TGs. Biraq bul dybystar biz estimeıtin dıapazonda. Eger adam ánniń túsin aıyryp, tústiń dybysyn estı alatyn halde bolsa álem qalaı bolar edi? Uly Mosart ta, Leonardo da Vınchı de bir adamnyń boıyna syıyp keter edi ǵoı. Odan buryn biz sýretshilerdiń kórmesine baryp kartınalardyń mýzykasyn tyńdap qaıtqan bolar edik. Al án keshine baryp, álemdegi eń shahqar kartınalardy kórip... átteń, adamzattan bul dáýir ótti. Án boıaýy boıyn jasyrdy. Estradanyń essiz eserleriniń kúni osydan keıin ońynan týdy. Amal neshik, laıǵa aýnaǵan toraısha tońqańdap bılep júrmiz solardyń dańǵyryna...
Injilde «birinshi sóz jaralǵan» depti. Quranda Alla jer-álemdi jaratarda «bol» dep aıtty deıdi. Býdısterdiń ıogashylaryna nege ıogada «oým» deısińder dese, olar, «bul – dúnıeni jaratarda Qudaıdyń aıtqan sózi» dep túsindiredi. Ázirge dúnıeniń jaralýy týraly daýda dinder bir-birinen alystap kete qoıǵan joq. Osynyń bári dybysqa júginip, ymyraǵa keletin sekildi túbinde...
1680 jyly aǵylshynnyń Robert Gýk degen ǵalymy zertteý júrgizipti. Ol qatty dıski pishindes zattyń ústine un shashyp, ony skrıpka ysqyshymen ysqylaǵan. Birinshi ún, ıaǵnı dybys shyǵady. Artynsha taqta betinde shashylǵan un terbelis áserinen ǵajap sýretter sala bastaıdy. Evreıdiń, hrıstıannyń, musylmannyń, býddıstiń dinı ǵıbadathanalaryndaǵy basty ornamentterdiń keskindemesi. O, ǵajap! Dáýittiń juldyzy deısiz be, Islamnyń juldyzy deısiz be, ın men ıan deısiz be, adam hromasomasynyń sýreti deısiz be, ǵalam deısiz be, dúnıede ne bar, sonyń barlyǵy dybystyń beınesi.
Olaı bolsa qazaqtyń oıýlary – án men kúıdiń ǵajaıyp kóshirmesi, zatqa aınalǵan beınesi! Másele bul qaı kúı? Bul qandaı shıfrly kod? Biz aıtyp, túsindire almaı júrgen ulttyq kod degenimiz osy bolar?! О́zimniń aqyndyq qııalyma bir kúıshi dombyra shertip otyryp, trans ústinde aq tekemetke kúıin abaısyz qotaryp alǵandaı áser syılaıdy.
Al endi joǵarydaǵy dúnıe jaralýy týraly aıaqsyz qalǵan abzasqa oralsaq. Qııamet kúni Surapyl (Ysyrafıl) perishte dúnıeni oıran etý úshin súr úrleıtini ýáde etilgen. Iаǵnı ol da dybys. Jerdegi tirlik Allanyń «Kýn faıakýn» degen sóziniń dybysynan bastalyp, súrdiń únimen aıaqtalady. Dúnıe dybystan bastalyp dybystan bitedi. Iаkı dybystan turady.
Iá, solaı... Bizdi órkenıet qurtty. Kóliktiń shýy, ınternet, teledıdar, esekshe baqyrǵan, áteshshe shaqyrǵan áýmeser ánshisymaqtar bizdiń qulaqtyń qutyn aldy. Áıtpese dál qazir Meıirhan aǵamyzdyń ánin tyńdap, daýsy shashqan boıaýmen ǵajaıyp bir keskindeme syzyp otyrmas pa edik?! Qadirin der kezinde bilmes pe edik? Aıazdyń terezege órnek salýynda da osy stıhııa bolsa kerek. О́ıtkeni ár ushqyn qardyń da dybysy bar deıdi ǵalymdar. Qar qıyrshyǵyndaǵy krıstaldar, beıneler sol dybystyń bolmysy. Eger osynyń bári sýret salatyn bolsa, ánshiniń daýsy neǵyp órnek salmasyn?! Salǵanda da bizdiń janymyzǵa, qan túıirshikterimizge salady. Mysaly, eýropalyq ıakı kanadalyq bir egde áıel «meni beıdaýa obyrdan jazdy» dep Dımashty izdep keldi. Aqtóbege. Berisi Qaraǵandynyń, árisi Qazaqstannyń qalyń buqarasy Meıirhan Sáıdiulyna estetıkalyq emi úshin boryshtar. Meıirhan aǵanyń aıtqan ánin ekinshi eshkim náshine keltire almaıtynyna kóz jetken, kóńil sengen. Meıirhan aǵa oryndaǵan án Odısseıdiń sadaǵy sekildi. О́zinen basqa eshkim ıe almaıtyn.
Arqaǵa (eki maǵynasynda da) aıazdaı batqan qaıǵy janymyzǵa jabyrqaý sýret saldy. Ondaıda óziniń «Kezimde qadirimdi sezbes mynaý, qarǵam-aý, beker maǵan kezdestiń-aý» degen qońyrqaı tústi áni men «Saǵyndym ǵoı» ániniń sary boıaýyna kómilip, endi jylaımyz, endi óksımiz. Odan ne qaıyr? Meıirhan aǵamyz qaıtqan kúni sonaý Úshqııan elinen, Mańǵystaýdan Svetqalı Nurjan kókemiz telefon shalyp, «Áı, ózimiz de ıtpiz ǵoı. Adamnyń qadirin bilmeımiz. Máńgi júretin sekildi. Qaraǵandyǵa baryp júrgende nege izdep barmadym dep barmaǵymdy shaınap otyrmyn», deıdi. «Aǵa, sizge ókpe joq qoı. Qaraǵandyda júrip te qadirin bilmeı qaldyq», dep biz býlyqtyq. Bul shyndyq edi. Meıirhan aǵa sekildi taý tulǵaly adamdar ólmesteı kórinedi ǵoı...
Muhtar Áýezov qaıtqanda Ǵabeń: «Qazaqta at tuıaǵyn taı basar degen sóz baryn bilesiń. Biraq bul sóz saǵan kelmeıdi. Seniń ornyń qazaq ádebıetinde máńgi úńireıip turady» dep baquldasypty. Bul sóz Meıirhan aǵaǵa da kelmeıtin sekildi. Qanshama shákirti bolsa da. Qazaq rýhanııatynda orny úńireıip tur. Sybyrlap qana syryn aıtatyn, shymshyp ustap shynyn aıtatyn aǵamyz joq endi. Taǵdyrǵa tábdil bar ma? Dúnıeden ǵajap ánshi ǵana emes, ǵajaıyp sýretker ótti. Adamzat mýzyka galereıasyn kórý qabiletinen aırylǵan qasiretti ǵasyrda...
Janat JAŃQAShULY,
aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi