– Jaqsybek Ábdirahmetuly, halyqaralyq shıkizat naryǵyndaǵy ahýal dúnıe júziniń kóptegen eline ońaı soqpaýda. Kúni keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tikeleı efırde halyqqa úndeý jarııalap, daǵdarysqa qarsy turý úshin Qazaqstanda qolǵa alynyp jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq sharalar týraly aıtty. Jalpy, munaı baǵasy qansha qubylmaly desek te, sonshalyqty qatty quldyrap ketkeni qalaı? Ekonomıst retinde osyǵan qatysty sizdiń pikirińizdi bilgimiz keledi...
– Jahandyq prosester qarqyndy júrip, memleketterdiń arasyndaǵy jan-jaqty qatynastar damyǵan kezde alyp elderde bolǵan qıyn jaǵdaıdyń dúnıe júzi ekonomıkasyna, onyń shıkizat naryǵyna áser etetini belgili. Koronovırýs pandemııasy – álem ekonomıkasynyń turaqty damýyna keri áserin tıgizip otyrǵan negizgi faktor. Sonyń saldarynan kóptegen el shekaralaryn jaýyp, halyqtyń erkin júrip-turýyn barynsha shekteýde. Bul álemde sońǵy ondaǵan jyl kóleminde bolyp kórmegen qubylys.
Endi munaı naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa keletin bolsaq, onda dúnıe júzinde tutynylatyn energııa kózderiniń 30 paıyzdan astamy osy resýrstyń úlesine tıesili. Onyń ústine dúnıe júzi ekonomıkasynyń qarqyndy damýy munaıǵa degen suranysty turaqty arttyryp, álem ekonomıkasy jylyna orta eseppen 4,5 mlrd tonna (nemese táýligine 100 mln barrel) munaı paıdalanatyn jaǵdaıǵa jetkeni belgili. Onyń jartysyna jýyǵyn transport salasy tutynady.
Dúnıe júzi boıynsha munaıdy eń kóp tutynatyn elderdiń kóshin AQSh bastap tur. Bul el táýligine 20 mln barrelden astam kómirsýtegin kádege jaratady. Odan keıingi oryndaǵy Qytaı táýligine 15 mln barrelge jaqyn munaı tutynady. Úndistan, Japonııa syndy elder táýligine 4-5 mln barrel paıdalanady. Jalpy, dúnıe júzi ekonomıkasy 1 paıyzǵa ósken saıyn soǵan sáıkes munaıǵa suranys ta 0,8 paıyzǵa artady. Sońǵy jyldary álem ekonomıkasy qarqyndy ósýine baılanysty munaıǵa suranys táýligine 1,5 mln barrelge joǵarylady. Biraq óndiris odan da jyldam – táýligine orta eseppen 2,2 mln barrelge qosymsha ósip otyrdy. Sonyń saldarynan naryqta artyq munaı kún saıyn kóbeıe berdi. Osyny retteý úshin 2016 jyldyń aıaǵynda Vena qalasynda OPEK pen OPEK-ke kirmeıtin 11 eldiń qoldaýymen munaı óndiristi táýligine 1,8 mln barrelge azaıtý týraly kelisim jasalǵan bolatyn. Nátıjesinde naryqta sońǵy ýaqytqa deıin turaqtylyq ornaǵany belgili. Indet saldarynan barlyq memleketterde kólik qatynastary shektelip, munaıǵa suranys kúrt tómendep ketti, naryqtaǵy názik balans buzyldy.
Álginde shıkizattyń jartysyna jýyǵy transport salasynda qoldanylatyn aıttyq. Jyl basynan beri Qytaıda kólik qatynastary, halyqtyń júrip-turý kórsetkishi 70 paıyzǵa tómendepti. Sóıtip, kórshi elde tutynylatyn munaı kólemi birden 20 paıyzǵa quldyrap, tek osy eldegi suranys táýligine 3 mln barrelge deıin kemidi. Dál osyndaı jaǵdaı basqa memleketterde de oryn alyp otyr. Goldman Sachs-tyń boljaýy boıynsha qazir dúnıe júzinde munaıdy paıdalaný táýligine 8 mln barrelge azaıǵan. Bul munaı baǵasyna keri áser etetini túsinikti. Sol sebepti 6 naýryzda Vena qalasynda OPEK+ elderi kelissóz júrgizip, óndiris kólemin rettemek boldy. О́kinishke qaraı, Reseı óndiristi qosymsha azaıtý týraly usynyspen kelispeı, naryqtaǵy shıeleniske jol ashty. Nátıjesinde Saýd Arabııasy táýligine naryqqa qosymsha 2,5 mln barrel, BAE – 200 myń barrel, Kýveıt – 110 myń barrel munaı shyǵara bastady. Bul baǵanyń quldyraýyna, naqty aıtqanda 2,5 ese arzandaýyna alyp keldi.
– Baǵa qaı shamada turaqtaýy múmkin?
– Ony boljaý qıyn, sebebi áli anyqtalmaǵan faktorlar kóp. Máselen, COVID-2019 dúnıe júzin jaýlap, halyqtyń qatynasy kún ótken saıyn tómendep barady. Álemdegi eń úlken áýe kompanııalarynyń biri sanalatyn Luftgansa tasymal kólemin 95 paıyzǵa qysqartýǵa májbúr boldy. Basqa áýe kompanııalarynyń jaǵdaıy osyǵan uqsas. Áýe kompanııalary ǵana emes, temir jol, avtokólik, sý joly qatynastarynyń barlyǵynyń jumysy saıabyrlady. Sheteldi aıtpaı-aq, karantınniń saldarynan Qazaqstandaǵy iri qalalar arasyndaǵy qatynasqa shekteý qoıylǵanyn kórip otyrmyz. Dál mundaı pandemııa dúnıe júziniń keıingi tarıhynda bolyp kórgen joq. Onyń qashan aýyzdyqtalatynyn boljamaı turyp, baǵaǵa qatysty boljam jasaý da qıyn.
– Munaıdyń arzandaǵanynan qandaı memleketter zardap shegip jatyr? Kerisinshe qaı elderge tıimdi?
– Árıne, munaıdy neǵurlym kóp óndiretin elder soǵurlym kóbirek zardap shegetini túsinikti. Jalpy, dúnıe júzinde óndirilgen munaıdyń 80 paıyzy 10 elge tıesili. Sol ondyqtyń aldynda turǵan AQSh-qa dúnıe júzi óndirisiniń 15 paıyzy, 13 paıyzǵa jýyǵy – Saýd Arabııasynyń, taǵy 13 paıyzdaıy – Reseıdiń úlesinde. Odan keıingi iri eksporttaýshylardyń qatarynda Kanada, Iran, Irak, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt sııaqty elder bar, olardyń árqaısysynyń úlesi shamamen 3-5 paıyz aralyǵynda. Jańa tehnologııalardy damytý arqyly sońǵy jyldary AQSh-ta qatparly munaı shyǵarý qarqyndy damydy. Bul eldiń gaz óndirisinde qatparly kenishterden alynatyn kógildir otynnyń úlesi 35 paıyzǵa jetip, sonyń nátıjesinde gaz óndirýden AQSh dúnıe júzinde birinshi orynǵa shyqty. Árıne, qatparly kenishterden munaı men gaz alýdyń ózindik quny dástúrli ken oryndarymen salystyrǵanda joǵary. Sondyqtan munaı baǵasynyń quldyraýy AQSh-tyń osy salada jumys isteıtin kóptegen shaǵyn kompanııalaryna soqqy bolary kúmán týdyrmaıdy. Naryqtaǵy jaǵdaı ońalmasa, kelesi jyly qatparly munaı óndirý 20 paıyzǵa nemese táýligine 2 mln barrelge tómendeıdi degen boljam bar. Biraq sonyń ózinde álem naryǵynda artyq óndirilgen shıkizat saqtalyp qalatyny baıqalady. Bul jaǵdaı qazir biraz eldi alańdatyp otyr.
Eń qatty zardap shegetin elder retinde Saýd Arabııasy men Reseı ekonomıkasyn aıtar edim, óıtkeni bul memleket bıýdjetteriniń tabys kózderi osy shıkizatqa táýeldi. Sondyqtan baǵa qansha tómendese de, bul eki memleket óndiris kólemin kemitpeýi múmkin, sebebi munaı-gaz sektorynda jumys isteıtin azamattar kóp. Olardy jumyssyz qaldyrý mynadaı zamanda qıyn, onyń ústine qysqa merzimde tabystyń basqa kózin tabý múmkin emes. Jalpy, bul jaǵdaı munaıdy eksporttaýshy iri memleketterdiń eshqaısysyna da ońaı soqpaıdy, óıtkeni olardyń báriniń tabystary osy salaǵa táýeldi.
Baǵanyń arzandaǵanynan paıda tabatyn elderdiń biri, taǵy da sol AQSh. Sebebi, AQSh-ta barrel baǵasy tómendegen kúni ertesine munaı ónimderi de arzandap shyǵa keledi. Qazir AQSh-ta munaı ónimderi eki ese arzandady. Bul halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna oń áser eteri sózsiz. Energııa kózin asa kóp ımporttaıtyn Qytaıǵa, Ońtústik Azııadaǵy Úndistan sııaqty birneshe memleketterdiń ekonomıkasyna qazirgi ahýal tıimdi. Atalǵan memleketterge munaı hımııasyn jáne basqa da salalardy damytýǵa, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge ońtaıly jaǵdaı týyp tur.
– Baǵanyń quldyraǵanynyń Qazaqstanǵa yqpalyna keńirek toqtalyp ótseńiz?
– Birinshi kezekte, bıýdjettiń kiris bóliginiń 40 paıyzdan astamy munaı salasynan túsetin tabystarǵa tikeleı táýeldi ekenin eskersek, shıkizattyń arzandaǵany bıýdjet tapshylyǵyn kúsheıteri dáleldeýdi qajet etpeıdi.
Ekinshiden, munaı-gaz kompanııalarynyń tabysy azaıady. Olar, árıne, óndiris kólemin barynsha turaqty jaǵdaıda ustap, tikeleı ózderinde isteıtin adamdardy da, olardyń eńbekaqylaryn da shamalary kelgenshe saqtap qalýǵa tyrysady. Degenmen, tabystyń azaıýyna baılanysty olar tóńireginde servıstik jumystarmen aınalysyp jatqan kóptegen kompanııalarǵa tapsyrystar berýdi kúrt qysqartýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda munaıservıs kompanııalarynyń jaǵdaıy qıyndaıdy. Bul salada elimizde júzdegen myń azamat qyzmet atqarýda, sondyqtan muny nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy.
Úshinshiden, bıyl dúnıe júzinde transport, sonyń ishinde avtotransport ındýstrııasy 4-5 paıyzǵa azaıady degen boljam bar. Qazirdiń ózinde bul úrdis sezile bastady, óıtkeni Qytaıda, Ońtústik Koreıada, Eýropa men AQSh-ta oǵan suranys azaıýda. Bul salalar qara jáne tústi metalǵa negizgi suranysty qalyptastyrady. Metall ónimderine degen suranystyń tómendeýi kezekte turǵan másele. Munyń da bizdiń ekonomıkamyzǵa keri áseri bolady, óıtkeni, olar – bizdiń eksportqa shyǵaratyn negizgi pozısııalarymyz. Ekonomıkanyń mańyzdy salalarynda qalyptasqan ahýal tizbekti reaksııaǵa ulasyp, basqa salalardy da sharpıdy. Munyń bári bıýdjettiń kiris salasyna keri áser eteri sózsiz.
Tórtinshiden, servıs salasynda qıyndyq órshı túsedi. Naýryz sııaqty birneshe kún demalys beriletin mereke kezinde tasymal kompanııalarynyń da, servıstik mekemelerdiń de jumysy qyzatyn, sáıkesinshe tabysy artatyn. Saýda-sattyq kúsheıetin. Bıylǵy naýryzda bári kerisinshe boldy. Áýe kompanııalary birneshe aı buryn aldyn-ala satqan bıletterin endi qaıtarýǵa mindetti. Myna jaǵdaıǵa baılanysty olar tabyssyz qaldy, sondyqtan olarǵa óz mindetterin oryndaý ońaıǵa soqpaıdy. Barlyq qalalardaǵy jolaýshylar tasymaldaıtyn kompanııalardyń jaǵdaıy da qıyndaıdy, óıtkeni jolaýshylardyń sanynyń azaıýyna baılanysty olardyń tabystary azaıyp, shyǵyndary saqtalyp otyr. Olardyń basym bóligi – dotasııada otyrǵan kompanııalar. Sondyqtan da olarǵa memleket tarapynan qoldaý aýadaı qajet.
Sońǵy jyldary eń kóp jumys oryndary ashylǵan sala – servıs, sonyń ishinde saýda men bilim berý júıesi. Sebebi, elimizde kóptegen saýda, oıyn-saýyq ortalyqtary salyndy. Mektep kóp salynbasa da, mektepke deıingi jeke menshik bilim berý mekemeleri kóbeıdi. Kópshiligi memlekettiń emes, jeke sektordyń esebinen qarjylandyrylyp keldi, sondyqtan olardyń turaqty ári sapaly jumys isteýi de halyqtyń ál-aýqatymen tyǵyz baılanysty. О́kinishke qaraı, qazir sonyń bári ýaqytsha toqtap tur. Bul salalarda jumys isteıtin kásipkerlerdiń materıaldyq qory mol dep aıtý qıyn, olar qyzmetkerlerin uzaq ýaqyt ustap otyra almaıdy. Al ondaı mekemelerde qyzmet isteıtin halyqtyń kóbisiniń jalaqysy tómen, tabysy kommýnaldyq tólemaqy men kúndelikti shyǵynnan, nesıesin óteýden artylmaıtyny jasyryn emes. Kóp azamattar tabyssyz qalǵaly otyr, demek olarǵa memleket, qoǵam bolyp járdemdespese bolmaıdy. Osy jaǵdaıdy baıqaǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaǵdaıy qıyn azamattarǵa tómengi jalaqy mólsherinde járdemaqy tóleý týraly shuǵyl sheshim shyǵardy. Basqa da halyqty áleýmettik qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar kún saıyn qabyldanýda.
Dál osy kezde bir nárseni esten shyǵarmaǵanymyz jón. Qazir Qazaqstan Úkimeti men qoǵam ekonomıkalyq daǵdaryspen emes, birinshi kezekte koronavırýs indetimen kúresip, halyqtyń amandyǵyn saqtaýǵa bar kúshin salýda. Halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin elimizde tótenshe jaǵdaı jarııalandy. Oıyn-saýyq ortalyqtary, qyzmet kórsetý oryndary jabyldy, jolaýshylar jáne júk tasymalyna shekteý qoıyldy. Mektepke deıingi bilim berý mekemelerinen bastap memlekettik jáne jeke menshik bilim berý nysandarynyń bári ýaqytsha jumystaryn toqtatty. Osy indetti tez shektep, halyqty aman saqtap qalsaq, tez arada áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı ornyna keledi. Qysqasy, bul jolǵy daǵdarystyń buǵan deıingi daǵdarystardan ereksheligi osynda. Buny túsingen jeke sektordyń ókilderi shamalary kelgenshe Memleket basshysynyń úndeýin qoldap, nesıe tóleý merzimin birneshe aıǵa shegerý, arendalyq tólemderdi toqtata turý, jaǵdaıy tómen azmattarǵa qoldaý kórsetý sııaqty ıgilikti jumystardy júzege asyryp jatyr. Bul halyqtyń kóńiline demeý bolyp jatqan bastamalar.
– Daǵdaryspen kúresti Úkimet qalaı júrgizýi kerek?
– Buǵan deıingi daǵdarys kezinde Úkimet qosymsha jumys oryndaryn ashý úshin turǵyn úı, jol salýǵa jáne taǵy basqa salalarǵa bıýdjetten qosymsha qarjy bólip otyrǵan. Qazirgi jaǵdaıda ondaı sharalardyń paıdasy shamaly, óıtkeni tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty kóptegen azamattar jumys oryndaryna bara almaı, tabystarynan aıyrylyp otyr. Eger jaǵdaı ornyǵyp, azamattar tez arada jumysqa shyqsa, onda eldegi áleýmettik jaǵdaı birtindep túzele bastaıdy.
Árıne, álemde oryn alǵan jaǵdaıdyń bizdiń ekonomıkamyzǵa tıgizer keri áseri áli biraz ýaqytqa sozylary anyq. Sonyń saldarynan halyqtyń tabysy azaıyp, kóp zattarǵa degen suranys tómendeıdi. Birinshi kezekte ınvestısııalyq taýarlarǵa (bir jyldan artyq paıdalanylatyn zattar), atap aıtqanda páter, avtomobıl, qymbat elektr buıymdarǵa suranys kúrt tómendeıdi. Demek, shamaly ýaqyttan soń turǵyn úı qurylysy, avtomobıl óndirisi sekildi salalarda biraz qıyndyqtar bolady. Sondyqtan qysqa merzimde Úkimettiń kómegi tikeleı halyqqa baǵyttalǵany durys. Karantın merzimi uzaqqa sozylmasa, halyqtyń tutyný qabileti saqtalsa, qatynas qaıtadan jolǵa qoıylsa, onda el qatty kúızele qoımaýy tıis. Árıne, tótenshe jaǵdaı sozylyp, indet órshı berse, onda áleýmettik jaǵdaı ýshyǵyp ketedi. Sondyqtan Úkimet pen jergilikti atqarýshy bılik ókilderi jaǵdaıdy barynsha ýshyqtyrmaýǵa tyrysyp, eldi tártipke, birlikke shaqyrýda. Biz búkil halyq bolyp Úkimet kóterip otyrǵan bastamalardy qoldasaq, onda qıyndyqty tez arada jeńemiz.
– Jaǵdaı qashan ońalady dep oılaısyz?
– Menińshe, dál qazir naqty boljam jasaý qıyn. Sıtýasııanyń ózgerýi eki jaǵdaıǵa baılanysty. Birinshiden, AQSh, Eýropa elderinde jaǵdaı ýshyǵyp barady, indettiń taralýy áli shegine jetken joq. Olar – álemdegi eń úlken naryqtyń ıeleri. Pandemııanyń órshýi 1-2 aı kóleminde toqtasa, jyldyń ekinshi jartysynan bastap álem ekonomıkasy ornyǵyp, shıkizat baǵasy kóteriledi, jaǵdaı ońala bastaıdy. Al ol kúzge deıin sozylyp, jyldyń aıaǵyna deıin indet aýyzdyqtalmasa, onda eldegi ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaı ýshyǵyp ketedi, sondyqtan halyqtyń oǵan da daıyn bolǵany durys. Jaǵdaıdyń durystalýy tek bizdiń Úkimettiń áreketine ǵana emes, búkil álemniń osy indetpen nátıjeli kúresine táýeldi bolyp turǵanynda.
Ekonomıkalyq apat saldaryn azaıtýdyń ekinshi joly munaı óndirýshi elderdiń áreketine baılanysty. OPEK+ elderi kelissózdi jalǵastyryp, munaı óndirý kólemin shektese, naryqtaǵy jaǵdaı tezirek rettelýi múmkin. Uıymnyń kelesi kezdesýi jaz aılarynda ótýge tıis. Sol kezdesýden oń nátıje kúteıik.
Naryqtaǵy ahýal kún saıyn ózgerip jatyr. Birinshi toqsannyń qorytyndysy sáýir aıynyń ortasynda shyǵady, sonyń nátıjesin kórgennen keıin ǵana jaǵdaıdy naqtyraq túsinýge bolady.
Elimizdiń ekonomıkasy úshin dál qazir mańyzdy máseleniń biri – kóktemgi egis naýqanyn uıymdastyrý. Aımaqtardaǵy karantınniń kesirinen egis naýqany durys uıymdastyrylmasa, aýyl sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaı nasharlaýy yqtımal. Sol sebepti osy naýqan Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdardyń nazarynda bolǵany durys.
Ekonomıka – kúrdeli, aýqymdy júıe, sondyqtan onyń qozǵalýy da, tejelýi de biraz ýaqytty qajet etedi. Máselen, elimizdiń ekonomıkasyn alyp tegershik dep alsaq, qazir onyń aınalý qarqyny birtindep baıaýlap keledi. Pandemııa kóp uzamaı aýyzdyqtalyp, shıkizat baǵasy qalypqa kelgennen keıin de ol tegershiktiń aınalýyn údetýge biraz ýaqyt pen kóp kúsh jumsaýǵa týra keledi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»