Syrdarııa ózeninde jylanbalyq degen bar. Turqy da, túsi de ózgeshe ony baıyrǵy balyqshylar onshalyqty qadirleı bermeıtinin baıqaıtynbyz. Tipti túri alashubar jylanǵa uqsaıtyn osy bir tirshilik ıesiniń ózende qashan paıda bolǵanyn tap basyp aıta alatyndar da az.
Jyrtqysh balyqtar qataryna jatatyn jylanbalyq óte jansebildigimen ózge tuqymnan erekshelenip turady. Qaıbir jyly jigittermen balyqqa baryp, qarmaqqa alǵash ilingen osy balyqty jaǵaǵa laqtyra salǵanymyz bar. Et pisirim ýaqyttan keıin qaıtyp kelgenimizde jalańaıaq júrseń jan shydatpaıtyn ystyq qumda oljamyzdyń áli jybyrlap jatqanyn kórip jaǵamyzdy ustaǵanbyz. Keıin osy jumbaqtaý tirshilik ıesi týraly málimet izdedik. Myna bir derek shalqamyzdan túsire jazdady: bul balyqtyń keıbir túri qurǵaqta 4 táýlikke deıin tirshilik ete beredi eken. Sýdan shyǵyp, jaǵalaýdaǵy kókke «jaıylyp» keletinderi de kezdesedi deıdi.
Tez kóbeıip, ózge balyqtardyń tuqymyn tuzdaı qurtatyn jylanbalyqqa biraz el «bárekeldi» deı qoımaıdy. Bul jyrtqysh AQSh-tyń Merılend, Florıda, Kalıfornııa shtattarynda jergilikti ıhtıofaýnaǵa zardaby kóp dep tanylǵan. Biraz jyldardan beri olardyń qataryna Djordjııa shtaty ta qosyldy.
Sonymen bul balyq Syrdarııaǵa qaıdan jáne qashan keldi? Myna úıden shyqpaı, oqshaýlanýdyń arqasynda bul suraqtyń da jaýabyn taptyq. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń byltyrǵy bir ǵasyrlyq belesine oraı «Júz jyldyq jylnama» atty bestomdyq shyǵarǵanyn bilesizder. Bas basylymnyń ókili retinde osy qundy jınaq bizdiń de qolymyzǵa tıgen. Talaı jyldan beri basty qatyrǵan saýaldyń jaýaby osy jınaqtan tabyldy. Tórteýin túgesip, besinshi tomyn ortalaı bergende «Jylan basty balyq» degen materıalǵa kózimiz tústi. 1965 jyly 27 naýryzda jarııalanǵan maqalada Syr boıyndaǵy kólderdiń birinde balyq aýlap júrgenderdiń toryna kútpegen jerden túsi ózgeshe bir balyq túskeni jazylypty. Álginiń qandaı tirshilik ıesin ekendigin sý tereńin talaı súzgen baıyrǵy balyqshylar da, balyq túrin zertteýmen aınalysatyn mamandar da tap basyp aıta almapty. Aqyry enslıkopedııaǵa qarap, munyń Qıyr Shyǵystaǵy Hanko kólinde tirshilik etetin jylan basty balyq ekenin anyqtapty. Biraq sol joly onyń Syr boıyna qalaı kelgeni aqyry belgisiz kúıde qalsa kerek.
Kópten jaýabyn izdegen máseleniń bir ushy qolymyzǵa ilikkesin ári qaraı indete tústik. 1960 jyldyń basynda Máskeýdegi haıýanattar baǵynan jylanbalyqtyń júz shaqty shabaǵy О́zbekstandaǵy «Qalǵan Shyrshyq» balyq sharýashylyǵyna jetkizilgen desedi. О́simtal balyq az jylda kúrt kóbeıip, toǵannan ózenge «kóshipti». Syrdarııanyń boıymen Aralǵa qaraı syrǵyǵan jylanbalyǵyńyz osylaısha az jylda óńirdegi barlyq aıdyndy erkin ıelenip alǵan kórinedi. Aıtpaqshy, osydan 5-6 jyl buryn osy jyrtqyshtyń Balqash kólin de basyp bara jatqany jaıly jergilikti balyqshylar dabyl qaqqany da esimizde.
Jylan basty balyqtyń Syr boıyna kelý tarıhy jaıly bizdiń bilgenimiz osy boldy.
Qyzylorda oblysy