Sahnadaǵy Abaı beınesin kim qalaı somdady?

M.Áýezov  pen  L.Sobolevtiń birigip jazǵan «Abaı» tragedııasy 1940 jyly A.Toqpanovtyń rejısserligimen tuńǵysh ret sahnaǵa shyqty. Kórkemdik qurylymy, «Abaı» obrazy arqyly ujymnyń kóterip otyrǵan qoǵamdyq máselesi jóninen spektakl qazaq teatr óneriniń órkendeýine úlken úles bolyp qosyldy. Sol alǵashqy sátti qadamnan keıin «Abaı» tragedııasy kóptegen qazaq teatrynyń úzdik týyndylary qataryna endi.

О́tken ǵasyrdyń 40-jyldary teatr korıfeıi Qalıbek Qýanyshbaev bastap somdaǵan obrazdy búgingi Bolat Ábdilmanov, Erlan Bilál, Azamat Satybaldy, Nurken О́teýilovke deıin qanshama sahna sańlaqtary somdady. Sondaı alyp tulǵanyń beınesin somdaýǵa 31 jasynda bel býǵan tulǵa – Ydyrys Noǵaıbaev boldy. Osylaısha, 1962 jyly Abaı beınesi ekinshi márte sahnaǵa jol tartty. Uly artıst Q.Qýanyshbaevtyń keńesine súıene otyryp, talantty rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń sharttylyq túrin qatań ustanǵan, ıaǵnı turmys-salttyq belgilerinen aýlaq tartyp, tragedııalyq, romantıkalyq áserdi kúsheıtý tásilin nysanaǵa alǵan jańasha rejıssýrasyna laıyqty áreket jasaý akterge jaýapty mindet júktedi. Alyp Abaı kóp qyrly, kúrdeli tulǵa. Soǵan oraı ony ár akter ár qıly somdaýy da zańdylyq. Qalıbek Qýa­nysh­baev somdaǵan Abaı – ustamdy, salmaq­ty, danyshpan Abaı bolsa, Ydyrys Noǵaıbaev beınelegen Abaı – kúresker, jalyndy, qaıratty Abaı. Áıgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı «Sahna álemi» atty kitabynda: «Synshy Qajyqumar Qýandyqov aǵamyz «Abaı rólinde Ydyrys Noǵaıbaev oınaıdy degendi estigenimizde, kóńilimizde zor kúdik týdy. Bul kúdik, senimsizdiktiń ózi Ydyrysty buryn Kótibar, Esen sııaqty albyrt, dańǵaza batyrlar rólinde kórip, kóz úırenip qalǵandyǵynda edi. Akterdiń qatqyl shyǵatyn zor daýysy, batyrlarǵa jarasty batpan qımyly, sóıleý máneri aqyn rólinde qandaı ózgeris tabar degen kúdik edi»   dese, teatr syny salasynyń negizin qalaýshy Qajyqumar Qýandyqov «Tuńǵysh ult teatry» eńbeginde: «Spektakldi alǵash kórgende, bul kúdik biraz seıildi. Qaıtalap kórgen kezimizde, Abaı – Ydyrys oıynynan unamdylyq taptyq, aqyn tulǵasynyń jańa qyrlaryn kórgendeı boldyq», - dep pikir bildirgen.                                                                                     

Abaı rólindegi akter izdenisin shuqshııa zerdelegen Qajyqumar Qýandyqov qalamynan bul jaǵy da tys qalmapty. Myna bir pikirge nazar aýdaralyq: «Akterdiń oqıǵa tragedııasyn, aınalasyndaǵy adamdardyń minez, qylyǵyn, kóńil-kúılerin sezinýi áli de júrek tebirenterlikteı áserli emestigi aqynnyń tolǵanys solǵyndyǵy eskeriledi. Y.Noǵaıbaev oıynyndaǵy Abaı boıyndaǵy atalyq mahabbat, aýyr qazalar ústindegi qaıǵy-sher jazýshy sýrettegen dárejeden tómen jatady. Oıynynda aıǵaı basym bolyp ketetin sátter bar. Abaıdyń óz basy, týys-dostary, ákesi Qunanbaı da dańǵazalyqty qatty minep, odan shytynyp otyratyn jandar bolǵan. Jalpy, bul spektakl rýhyna shý – jat» - deıdi.  

Jalpy, Ydyrystyń Abaıy kúreskerlik tulǵasymen kóp kóńiline oı salady. Álbette, aldyńǵylardan alar ǵıbratyń az bolmas, degenmen árkim ózinshe izdeneri – shyǵarmashylyq zańy. Tek túr uqsastyǵymen aqyn álemin ashý qulaqqa kirmeıtin áljýaz dálel. Qallekeı Abaıdy oınaǵan qyrqynshy jyldary uly aqyn jaıynda qaǵazǵa túsken dál bertindegideı mol derekter jetkiliksiz-tin. Onyń ústine, zamanaýı zańǵar qalamger Muhtar Áýezovtiń kózi tiri edi. Onyń ujym múshelerine jón siltep, basty róldi oınaýshy akter men rejısserge durys baǵyt berip otyrǵany teatr tarıhynan belgili. Máselen, Qalıbek Qýanyshbaev shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy kezeńderin barynsha baǵalaı kelip, Muhtar Áýezov bylaı dep tujyrym jasaǵan: «Qaı róldi bolsa da boılap ketip, tereńdep baryp tolyq uǵynatyn sezimdilik bar. Ilgeri ózin-ózi kóp tárbıelese, istep júrgen isterin óziniń júregine, mıyna tolyq qondyryp alyp, ishteı kóbirek tolǵanatyn bolsa, munyń aldyndaǵy keleshegi tipten zor sııaqty». Teatr zetteýshisi N.Lvov óziniń «Kazahskıı akademıcheskıı teatr dramy» eńbeginde akter Q.Qýanyshbaev somdaǵan Abaı beınesi týraly bylaı dep jazdy: «Q.Qýanyshbaev oıyny rólge berilýdiń ǵalamat mysalyndaı bolyp, aqynnyń ishki jan-dúnıesin ashýda úlken akterlik kúsh pen tegeýrindik kórsetti, Abaıdyń mańaıyna jınalǵan shákirtterine degen ulaǵatty ustazdyǵynyń shegi joq tektiligin bildirdi. Al, shyǵys elderiniń ustazdyq mektebiniń súıegi sheshendikpen túp tamyrlas ekeni beseneden belgili».                                                                                                   

Á.Syǵaıdyń qazaq teatrynyń tarıhynda aty altyn áriptermen jazylyp qalǵan áıgili akterleri týraly jazǵan  «Akter álemi» kitabynan taǵy bir qyzyqty estelikti nazarlaryńyzǵa usynsaq, sol kezdegi orta býyn ókiliniń daıyndyǵy týraly jaqsy bile túser edik.  «...Asekeńniń (Asqar Toqpanov) aıtyp sýretteýine ańyz bolarlyq ónege mol. Alǵashqyda shyǵarma avtory Áýezov Abaı rólin oınaýshy sizge de, qoıylym ıesi Toqpanovqa da narazylyq bildirse kerek. Kemeńger qalam ıesiniń ondaǵy renjigeni, Abaı – Qalıbek Qýanyshbaevtiń Tákejanǵa burylyp aıtatyn «Sen ne deısiń?» degen bir aýyz sózdi naqyshyna, mánerine keltirip jetkize almaýyna baılanysty  eken. Úlken jazýshynyń uǵýynsha «Sen ne deısiń?» degen sózdegi tańdaný, toryǵý, túńilý, kúıiný, qubylý sezimderin akter de, Asqar Toqpanov ta jaıbaraqat qarabaıyr kúıinde túısinip kelgen. Soǵan shydamaǵan zańǵar dramashy: «Qalıbekteı artısi, Toqpanovtaı rejısseri bar, meniń mańdaıymnyń sory bes eli!», «Abaı» sımfonııa, al sımfonııany balalaıkamen oınaýǵa bolady ma? «Balalaıshiksińder sender» - dep, Semeıge sýyt júrip ketken» deıdi. Buǵan qarap otyryp Áýezovtyń qandaı Abaıdy kórgisi kelgenin, qandaı bıik talaptar qoıatynyn qapysyz ańǵaramyz.

Mysaly, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri  Bolat Ábdilma­nov oınaǵan  Abaı – ótkir, jigerli, susty Abaı. Sahnada Abaı beınesin somdaý ár  óner adamy úshin shyńǵa kóterilgendeı bıik abyroı. Olaı deıtinimiz, Abaı beınesi – úlken synaq. Naqtylaı tússek, ulttyq, halyqtyq synaq. Sebebi, Abaı beınesi parasattylyq pen abyroıdy ón boıyna jınaǵan birden bir tulǵalyq obraz. Sondyqtan, Abaı beınesin somdaý akter úshin óz boıyndaǵy baryn – asyly men tunyǵyn ashyp kórsetý bolyp tabylady.                             

Abaıdy ulttyq brendimiz desek, barshasynyń nazary  birden uly aqynnyń sahnalyq beınesine aýatyny anyq. Sebebi eldiń bári «Abaı joly» epopeıasyn túgel oqyp, ne aqyn shyǵarmalaryn túgel sińirip jatpaıtyny belgili jaı. Túptep kelgende onyń aqyn beınesi men dara bolmysyn teatr men kınoǵa qaraǵanda, Muhtar Áýezov jazǵan kitaptan jáne aqynnyń óz shyǵarmashylyǵynan kóbirek maǵlumat alǵanbyz. Qaı teatr sahnasynda qoıylsa da, qandaı talantty akterdiń somdaýymen oınalsa da, Abaı beınesin kitaptan oqyǵandaǵy ár adamnyń qııalynda paıda bolatyn beınemen salystyrý múmkin emes. Sebebi, Muhtar Áýezovtiń úlken sýretkerlik sheberliginiń tereń ashylyp kórinetin bir tusy — adamdar portretin  beıneleýi. Keıipker alǵash áreket sahnasyna shyqqan bette avtor onyń kelbetiniń este qalarlyq belgilerin sýrettep beredi. Adamnyń jalpy sıpaty, boıy, dene bitimi, qımyl-qozǵalysyn uzaq sýretteıtin ereksheligi bar. Romanda Abaıdy áreket, qımyl ústinde, jandy - tiri qalypta, san alýan kóńil-kúıimen tolqyǵan, renjigen, qýanǵan, jekkórgen sátinde sýrettep kórsetedi. Jazýshynyń qyraǵy kózi ár túrli násildi, san alýan áýletti dál kórip, qapysyz tanytady.                                                                             

Á.Syǵaı «Akter álemi» kitabynda taǵy da bir qyzyqty esteligimen bólise kele, Asqar Toqpanovtyń áńgimesinen úzindi keltiredi. «...Qazaq jerine aıdalyp kelgen kezinde K.S.Stanıslavskııdi grımdegen Sergeı Ivanovıch Gýskov degen maman boıaýshy ekeýimiz saryla otyryp Abaı aqynnyń syrt kelbetin izdedik. Tapjylmaı otyryp, jan qınadyq. Uly aqynnyń portrettik uqsastyǵyn tabý basty mindet edi. Mynany qarańyz, Qalıbek artısten iz qalmaǵandaı, ol birtindep Adamǵa, Aqynǵa aınalyp kele jatty. Dana, fılosof, azamat, shaıyr tulǵasy kóz aldymyzǵa keldi. Erinnen shyqqan sózdiń eringe, júrekten shyqqan sózdiń júrekke jetetinin so joly ańǵardym. Artıster ortasyna Abaı – Qalıbek kirip kelgende, basy Serke, Elýbaı, Qapan, Sháken bolyp, «Assalaýmaǵaleıkým Abaı aǵa» dep, oryndarynan ushyp turǵanydaryn kórgen adamda arman bar ma? Uly Muhtar Áýezovtyń ózi rıza bolyp «Páli, jaman Qalıbekten jap-jaqsy Abaı týypty» - dep sábıshe qýanǵan eken» - deıdi. Bul, árıne, syrt kelbetin uqsata bilýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin alǵa tartady.                                           

Abaı zamanyn bizdiń teatrlar qalaı qoıar eken, uly tulǵany kim, qalaı oınar eken degen oımen baǵalaıtynymyz jasyryn emes. Joǵaryda aıtylyp ketkendeı elimizdegi ár teatrdyń repertýarynda bar «Abaı» tragedııasyn qoıǵan rejıserler ishindegi biregeıi QR Halyq artısi Esmuhan Obaev: «– Men ózimniń rejısserlik tájirıbemde «Abaı» qoıylymyn bes ret sahnaladym... Abaı álemine saıahattap qaıtý, Abaı obrazyna kirý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. M.Áýezov teatrynda Abaıdy bes urpaqtyń artısteri qoıyp keledi. Buǵan deıin Qalıbek Qýanyshbaev, Qapan Badyrov, Málik Súrtibaev, Ydyrys Noǵaıbaev oınasa, endi mine, bizdiń Erlan Bilál men Azamat Satybaldy somdaıdy. Bul – artıstiń shynaıy sheberligin kórsetetin ról. Eger sizdiń ishki jan dúnıeńiz baı bolmasa, Abaıdy somdaýǵa eshqandaı haqyńyz joq. Abaıdy ıntellektýaldyq dárejesi bıik, akterlik sheberligi myǵym, oıdy, qııaldy jetkize biletin artıst qana alyp shyǵady»- degen edi.     

Abaıdyń danalyǵy, kóregendigi men parasattylyǵy týraly búginginiń ǵalymy da, aqyny da, jazýshysy da bári-bári júrek túkpirindegi bar asyl sózin aıamaı tógip jazdy. Al biraq, sol Abaıdy kóz aldyńda «tiriltip», bar kúızelisi men taýqymetin dálme-dál aldyńa ákele alatyn óner túri, árıne teatrda qoıylatyn spektakl! Endeshe, taý men dala tynysyn zerdesimen uqqan sahara fılosofynyń, dara aqynnyń júrek soǵysyn kópshilikke qalaı jetkizgen?

Abaı rólin oınaý kez kelgen akterge buıyra bermeıtin baq ekendiginde daý joq. Sol baq buıyrǵan akterdiń biri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erlan Bilál. Akter ózi beınelegen obraz týrasynda: «– Abaı bizge óz shyǵarmalary arqyly kóp qazyna qaldyrǵan tulǵa. Onyń basynan ótken qıyn taǵdyryn sahnada jetkizý ońaı emes. Men somdaǵan Abaı sýret emes, ol ómir­degi Abaı, basynan keshken taǵ­dyry. Qaıǵyǵa júrek syzdaıdy. Abaıdyń sonshama qasiret shegýi, qaıǵyǵa batýy dúnıeden ótken balasynyń jolyn jalǵastyratyn adam bolmaǵandyǵynan. Ol jaı ǵana balasy, shákirti emes, olar júzden júırik, myńnan tulpar edi. Abaı balalarynan, shákirtinen aıyrylǵannan keıin aýyr qaıǵy shekkeni belgili. Kóp uzamaı ózi de dúnıe salǵan. Sondyqtan onyń boıyndaǵy muń, qasiret pen ýaıym bolashaǵy men úmitinen aıyrylýynan. Balalary – Abaıdyń armanyn jeteleıtin adamdar edi. Solardan aıyrylǵannan keıin qatty qaıǵyǵa berilip, qýatyn joǵaltty, ómiri úzildi» - dep baǵa bergen. Degenmen kórermenniń kókeıinde saqtalǵan bul obrazdy tarıhta aty qalǵan talantty akterler óz deńgeılerinde sátti somdap ketti. Buǵan dálel halyqtyń bergen oń baǵasy men ýaqyt aǵymy qansha aqsada áli kúnge óz qundylyǵyn joǵaltpaı kelýinde. Búgingi tańdaǵy bas qalalyq teatr qaýymyna Abaıdyń sherin, onyń tulǵalyq qadir-qasıetin jetkizip júrgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri – Núrken О́teýlov. О́ziniń akterlik mansap jolynda dál osy Abaı beınesin «tólqujat» róline aınaldyra alǵan  akter dep Núrken О́teýlovti aıta alamyz. Qoıýshy rejısseri QR eńbek sińirgen qaıratkeri Álimbek Orazbekov. Rejısser  sahnaǵa bir mezgilde Abaıdyń eki birdeı obrazyn engizedi. Sahnada negizgi áreket etýshi Abaı bolǵanymen, spektakldiń kórermenge túıdek-túıdek oı aıtar túıindi tustarynda dramalyq oqıǵa aqynnyń “tól sózimen” engizilgen aǵa Abaı beınesi arqyly irilenedi. Aǵa Abaı sahnada áreket etý múmkindigi mol keıipker bolyp shyqqan. Oǵan óz kózqarasyn búgingi – HHI ǵasyrdaǵy qandastaryna batyryp aıtatyndaı etip berse de artyqtyq etpes edi. Qoıylym bastalǵanda sahna ortasyndaǵy úlken dóńgelek shardyń tasasynan shyǵatyn Abaıdyń jastardyń qara matamen baılanǵan kózderin sheship, bolashaqqa, bilimge jol silteýi uly danyshpannyń ulttyń rýhanı ustazy retindegi kelbetin tanytady. Qoıýshy rejısseri Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Álimbek Orazbekovtyń basty keıipker Abaıdyń tolǵanysyn, jan kúızelisin kúsheıtýge aǵa Abaıdy engizýi – óte oryndy tabylǵan sheshim.                   

Qoıylymnyń negizgi salmaq júgi N.О́teýilovtiń Abaıyna artylǵan. Árıne, uly oıshyldyń róli akterge ońaı tımeıtini ras. Qoıylymda «Soqtyqpaly soqpaqsyz jerde ósip, myńmen jalǵyz alysqan jannyń» tereńdegi jumbaǵy, Abaı azabynyń aıtylmaı qalǵan tylsym beınesi kórsetiledi. Syrt kelbeti kelisti, aıtar sózi salmaqty Abaıdy akter rejısser usynǵan oıyn erejesin qabyldaı otyryp, ózindik shyǵarmashylyq izdenisten týyndaǵan oı órnegimen somdaıdy. Biz bul oryndaýda qorǵansyz eki jastyń taǵdyryna óziniń jaýaptylyǵyn ótkir sezingen, ádildik úshin kúresken áreket ústindegi kúrdeli obrazdy kóremiz. Spektakldiń mýzykalyq sahnasy jekelegen ártister men kóp daýysta hormen qosyla atqarǵan Abaıdyń tól ánderin oryndaýdan turady. «Jelsiz túnde jaryq aı», «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» ánderin akterlerdiń birneshe daýystarǵa bólip saýatty aıtýy ujymnyń mýzykalyq oryndaýshylyq deńgeıi men múmkindikteriniń joǵary ekendigin kórsetti. Teatr klassıkalyq repertýardy búgingi kózqaraspen oqýda bas-aıaǵy bútin, bir demmen ótetin qyzyqty spektakl jasaǵan.

Shákárim Qudaıberdiuly «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» degeni sııaqty ótken 2019 jyly premerasy bolǵan «Jan» monospektaklin «Bul qoıylym buryńǵy qoıylymnan ózgerek» dep áspettesek artyq bolmas. Qoıýshy rejısser jas ta bolsa talantty rejısser – Farhat Moldaǵalı. Qandaı artyqshylyǵy bar? Nelikten kórermen kózine jas uıalatyp, árkim ózindik ishki álemine enip, óz - ózinen esep alatyn ne qupııasy bar bul spektakldiń?

Birinshiden, salmaqty sózi aıtar oıy bar kúrdeli qoıylym. Keıde teatrdy qımyl - áreketsiz, án - kúısiz elestete almaı jatamyz. Onsyz qoıylym sapasyz, sıýjeti qyzyqsyz bolady dep oılaımyz. Iаǵnı, teatrdyń konsert emes, rýhanı azyq alar oryn ekenin umytyp ketetinimiz ótirik emes. Ozyq oıly Abaı atamyzdyń pálsapasy shuraıly tilimen juptasyp qaǵaz betine túskendegi sol bir ónegeli «45 qara sózi» búgingi tyńdaýshy úshin úlken jańalyq. Ekinshiden, qarym-qatynas mádenıetinen ishki oıdy tereńdetýge "qabyrǵańmen keńes" jolyn ashady. Demek, qoıylǵan saýalǵa týra jaýap bermeı, alystan oraǵytyp ákelip, kórermenge «sheshimin óziń taýyp, nátıje shyǵar!» degen talap qoıady. Úshinshiden, Abaı tulǵasy - somdaýshyǵa azyq. Teatr tilimen aıtqanda akterdiń baǵyn ashady.       Abaıdy Nurken О́teýil ishki jan dúnıesimen somdaǵan. Abaıdyń monologtarynyń ár joly kúrdeli psıhologııalyq «perehodtarmen» ushtasa bitken: «Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik: alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq – áýreshilikti kóre - kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik: qajydyq, jalyqtyq; qylyp júrgen isimizdiń baıansyzyn, baılaýsyzyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik. Al, endi qalǵan ómirimizdi qaıtip, ne qylyp ótkizemiz? Sony taba almaı ózim de qaıranmyn», - dep birinshi qara sózden bastalyp qaı ýaqytta da qoǵammen birge jasap kele jatqan ózekti máseleler kóterilgen tustaryn tizbektep oıdy oımen damytyp  jalǵasa beredi. Abaıdyń endigi qalǵan ǵumyryn naqty qaı ispen ótkizbek bop sheshim qabyldaǵanyn eń sońǵy sahnadaǵy Abaı – Nurken О́teýildiń eki taqtaǵa kezek júgirip, jantalasa jazýǵa kirisken tusynan ańǵarýǵa bolady. Iаǵnı, Abaı alǵashqy qara sózinde aıtyp ketkendeı qolyna qalam alyp, qaǵaz ben qara sııany ermek qylýdy qup kórgeni kórsetiledi. Sol taqtaǵa jazǵan eń sońǵy sóılemi «Júregińniń túbine tereń boıla!».

Qoryta aıtqanda búgingi ýaqytqa deıin teatr sahnasynda qoıylyp kelgen, áli de óz jalǵasyn tabatyn «Abaı» beınesi árbir akterge rýhanı azyq, izdenis kózi jáne tyń jańalyq bolyp qala bermek. Taǵlymy mol Abaı obrazyn qaı akter qandaı deńgeıde beınelep shyqsa da tuǵyrynan túspeıtin uly obraz ekendigi daýsyz.

Rýhııa BAQYTBEK,

Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti

Teatrtaný mamandyǵynyń 3-kýrs stýdenti