Pálsapa – Bekzat sana

– Men danyshpan emespin, biraq danalyqty súıetin adammyn, – depti. Onysy grek­she «fı­leo» – súıemin, «sofııa» – da­nalyq degen sózderden qu­ralǵan uǵym bolyp shyqty. Taǵy da sol fılosofııa týraly ańyz aıtýshylar Pıfagor zamanynan (570-490) bergide oılaýdyń birshama túrin fılosofııa dep ataýdy dástúrge engizse kerek. Biz kúni búginge deıin fılosofııa pánin osy­laı túsindirýdemiz. Ol zamandarda oılaýdyń ózge túrleri de bolǵan. Olar­dyń negizgileri: skeptısızm, agnostısızm, sofıstıka, gnostısızm, stoısızm, meta­fızıka. Bertin kele, sholastıka degen mektep qalyptasty. Ál-Kındı, ál-Fara­bı zamanynda pálsapa degen bekzat sana qalyptasty.

Fılosofııa týraly dáris oqy­ǵany­myzda fılosofııada eki úlken baǵyt boldy dedik. Olar materıalızm jáne ıdealızm. Onymyz túbirimen qate eken. Mundaı qatelesýdi negiz dep, ilimge aınal­dyrǵan Karl Marks, Frıdrıh En­gels, ásirese Vladımır Lenın bolatyn. Ma­­terıalızm degen Berklı zamanynda (1685-1753) qol­danysqa engen uǵym.

Lenın tap kúresin fılosofııa tarıhynan izdegen. Sóıtip fılosofııadaǵy partııalyq degen dalbasa túsinik engizgen. Ol fılosofııa eki myń jyl buryn da partııalyq bolǵan, ıaǵnı Platon baǵyty (ıdealıster), Demokrıt baǵyty (materıa­lıster) dep kó­pe-kórneý qate tujyrym jasa­ǵan. Sol qateliktiń basynda Frıd­rıh Engels turǵany tarıhı shyndyq. Ol fı­losofııanyń negizgi máselesi oı­laý­dyń bol­mysqa, rýhtyń tabıǵatqa, ma­te­rııanyń sanaǵa qatysy degen. Bul ǵy­lymǵa jat tujyrym. Alaı­da, osy qate, túsinikterdi biz markstik, lenındik fılosofııa pánin oqytýda júıeli túrde qoldanyp keldik. Fılosofııanyń negizgi máselesin qarastyrǵanda Jaratýshy jáne jaratylys degen uǵymdar syrt qaldy. Ál-Kındı jaratylysqa qatysty bes máseleni talqylaǵan, olar: materııa, forma, qozǵalys, meken jáne ýaqyt. Osy uǵymdar arqyly ózgeris jáne máńgilik týraly H ǵasyrda tereń oılar aıtylǵan, kitaptar jazylǵan, shákirtter oqytylǵan. О́zgeris máni – máńgilik qozǵalysta. Máń­­gilik degenimiz – ózgeris, biraq osy máse­lelerdi talqylaǵanda, ál-Farabıdiń, Ibn Sınanyń, Ibn Rýshdtyń myqty opponenti boldy. Ol – Imam Ǵazalı. Bul oı­shyl keńistik pen ýaqyt týraly máseleni túbirimen ózgeshe qoıdy. Ol álem­niń sheksizdigi jáne ýaqyttyń sheksizdigi degen máselede ózgeshe toq­tamǵa kel­di. Imam Ǵazalıdiń aıtýynsha, sheksiz Alla taǵala. Sheksizdik Alla taǵalaǵa tán. Jalǵyzydyq Alla taǵalaǵa tán. Shek­siz álemdi jaratýshy Alla taǵala keńis­tik jaratylǵan jaratylysqa qol­dany­latyn ólshem. Sheksizdik – Jaratýshy. Jaratylystyń shegi bar degen. Ǵylym sol jaratylystyń shegine deıin zert­teýge múmkindikteri tolyq. Shek­sizdik ǵylym obektisi emes. Osy máse­lede pálsapa ókilderimen Imam Ǵaza­lıdiń arasynda tereń maǵynaly pikir-talastar bolǵan. Ol bólek taqyryp.

 * * *

Oılaýdyń joǵaryda atalǵan tarıhı barsha túrlerin bir-aq júıege salyp, bárin fılosofııa dedik. Onymyz qate eken. Qateliktiń eń basty dińgegi mynada. Fılosofııalyq oılaý júıesinde jaratylys tý­raly aıtylady, biraq Jara­týshy týraly sóz joq. Fılo­sofııa oılaý júıesiniń túri retinde teologııalyq oılaý jú­ıe­simen qarama-qaıshy. Teo­logııa – («teos» – Qudaı, «logos») Qudaı týraly ilim. Al pál­­sapada mundaı qaıshylyq joq. Ábý Nasyr ál-Farabı din­di bilim dep qarastyrǵan. En­di salystyryńyz, Ábý Nasyr ál-Farabı dindi bilim deıdi. Al Karl Marks dindi apıın, ıaǵnı ý deıdi. Ábý Nasyr ál-Farabı Ja­ratýshy taza oı, ony tek taza oı arqyly tanýǵa múmkindik ashylady, demek taza oılaý júıesin jasaýymyz qajet dep túıin ja­sap, pálsapa degen bekzat sa­na qalyptastyrǵan. Aǵyl­shyn ǵa­lymy, zamandasymyz Karen Armstrong pálsapanyń negizin qalaýshy túrik Ábý Nasyr ál-Farabı deıdi. Shyn sóz. Endigi jerde aıtarymyz, fılosofııa pánin dáris retinde oqyǵanda, nege pálsapany esker­medik?! Sebebi qaıtalap aıtamyn, fılosofııa dindi bilim, ne bilimder júıesi dep qarastyrmaı, dindi ǵylymı sana qataryna qospaǵan. Fılosofııany pán retinde oqytqanda, biz aıtatynbyz, dinı dúnıetanym, mıftik dúnıetanym jáne ǵylymı dúnıetanym, ol – dıalektıkalyq materıalızm deıdi.

Biz Keńes ókimeti jyldary jáne búginge deıin dıalek­tıkalyq mete­rıalızmdi nasıhat­taıtyn fılosofııa­ny pán retin­de oqytyp kelemiz. Zaman óz­gerdi, sosıa­lızm kelmeske ket­ti. Partııa kósemderi Marks, Le­nın, Sta­lın eskertkishteri alyn­dy, olardyń esimderimen atalǵan kósheler ózgertildi. Biraq dıalektıkalyq materıalızmniń yzǵary áli saqtalýda.

Táýelsiz eldiń táýelsiz oılaý júıesine reforma kerek. Kórshi ózbek elindegi kafe­dralardyń aty «Falsafa jáne ult­tyq ıdeıa» dep ózgertilgen. Bizdegi fılo­sofııa kafedralarynyń ataýy sol baıaǵy qaz qalpynda. Ne­ge deısizder ǵoı, kezinde qar­qyndy túrde daıarlanǵan «ba­za­lyq bilimderi» tek Gegel, Kant, Marks, Le­nınderdi oqyp, úırenýmen bolǵan, so­nyń nátı­jesinde sanalary siresip, eski oı­laý júıesinde qalyptasqan kadrlar áli de joǵarǵy oqý oryndarynda qyzmet etýde.

 * * *

Basylym betterin, oqýlyq­tardy, ǵylymı kitaptardy oqyp otyrsaq, fılosofııa degen sózdi ońdy, soldy mán-maǵynasyn túsinbeı qoldana berýshilik ańǵa­rylady. Mysaly, ıslam fılosofııa­sy, arab fılosofııasy deıdi. Qalaısha arab, ıslam fılosofııasy bolmaq? Dinge qarsy ilim arqyly qalaı biz ıslam fılosofııasyn tarazylamaqpyz. Sonymen birge túrki, qazaq fılosofııasy deımiz. Bul da oryndy aıtylǵan sózder emes. Qazaq fılosofııasy deý, ýaqytynda aıtylǵan, amalsyz sóz tirkesi. Kezinde biz qazaq fılosofııasy dep aıtýǵa zar boldyq. Shynyn qýalap kelsek, qazaq fılosofııasy joq, qazaqtyń pálsapasy bar, sebebi qazaq halqy eshqashan dinsiz bolmaǵan. Qazaqtar dindi bilim dep qabyldaǵan. Úlken­der bata bergende «Molda bol, qaraǵym!» deıtin. Sonda olardyń aıtpaǵy, kásibı molda emes, bilimdi bol degeni.

 * * *

Bıyl elimizde iri rýhanı izdenister jyly bolýda. Ol pál­sapanyń negizin qalaǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyl­­dyǵy jáne Abaıdyń týǵa­nyna 175 jyl mereıtoılary sana­myzǵa silkinis beretin asa mańyzdy rýhanı sharalar degen oıdamyn. Bul mereıtoılar tek is-sharalar úshin emes, oıǵa oı qosatyn, aqylymyzdy sabyrǵa túsiretin, parasattylyqty qa­jet etetin aıtýly oqıǵalar. Sondyqtan dindi bilim qataryna qospaǵan «fılosofııa» degen Batys Eýropalyq oılaý fe­no­meniniń ornyna H ǵasyrdan bastap, óńirimizge ábden sińisti bolǵan Ábý Nasyr ál-Farabı negizin qalaǵan pálsapa degen bekzat sanany zamanymyzǵa saı, asa qajetti maǵynaly, mándi uǵymdaryn suryptap, rettep táýelsiz jastardyń túı­sik, sezim, sanalaryna azyq etip bersek, neden utylmaqpyz?!

Táýelsiz el óziniń bilim jú­ıesindegi, ásirese gýma­nı­tar­lyq pánderge qatysty esh­qaı­da jaltaqtamaı, halqy­myzdyń tabıǵatyna, bolmysyna saı, bilimder júıesin qa­lypt­astyryp, (árıne álemdik ǵylymdaǵy jetistikterdi eskere otyryp), jańa gýmanıtarlyq bilimder júıesin retke keltirip, tyń klassıfıkatorlar jasaýymyz asa qajet. Bul máselede biz aıtarlyqtaı merzimge keshigip qaldyq, endigi jerde odan ári osy qalypta qalsaq, biz keleshek jastardyń obalyna qalmaqpyz. Shákárim qajy «jastardyń qal­malyq obalyna» degen edi. Ke­ńes zamanynda biz jas boldyq, biraq bizdiń obalymyzǵa ilgeri, úlkender, dáris berý­shiler qaldy. Qate oqytty, teris tárbıe­ledi. Táýelsiz oıdy basyp, janyshtap otyrdy. Endigi jerde memleket táýel­siz bolǵandyqtan, jastardyń obalyna qalǵanymyz qalaı bolmaq?!

 * * *

Pálsapa bekzat sana, sebebi bul sanadan adamzattyń asyl sezimi din ajyratylmaǵan – dinsiz el, dinsiz qoǵam bolmaq emes. Biz dinsiz qoǵamnan táýelsiz elge endik. Keńester odaǵy ateıs­tik qoǵam boldy. Odan ári­ de sosıalıstik memleketter sosıalıstik lager quryp, dúnıejúziniń teń jartysyn ıemdenip, dinsiz qoǵamdar qaýym­dastyǵyn ornatty. Tań tamasha qalamyn. Meniń ómirimde, kóz aldymda, dinsiz qoǵam keńester oda­ǵy jáne sosıalıstik lager – shamaly merzimde. Dinmen oınaýǵa bolmaıdy eken. Dinniń dini bar. Shákárim qajy aıtady, «naǵyz Qudaı shyn Qudaı» dep. Hakim Abaı adamzattyń bes dushpanyn anyqtap bergen. Olar: ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq. О́tirik týraly aıtsaq, sosıalıstik qoǵam naǵyz ótirik qoǵam boldy. Kom­mýnıstik ilim – ótiriktiń ilimi. Bizge ótirik dárister oqydy. Sol kezdegi «Pravda» degen óti­rikti nasıhattaıtyn basylym edi. Endi shyndyqtyń tańy atty. Sonda, shyn degenimiz ne? О́tirik degenimiz ne? Osylardyń nendeı aıyrmashylyqtary bar ekenin anyqtaý, qazirgi kúnniń basty máselesi. Shyndyq ornyna ótirik jaılap alyp, bılik júrgizýde. Shynshyldardyń jaǵdaıy qıyn. Mine, osy tusta shynshyl azamattar­dy tárbıeleý maqsatynda, olardyń oılaý júıesin tazartý maqsatynda bekzat sana –  pálsapanyń orny erekshe.

 * * *

Endigi sóz pálsapaǵa qatysty arab tiliniń qazaq qoǵamyndaǵy orny týraly. Qazaq halqy sirá, Quran kárimnen ajyramaıdy jáne ıslam dinin eshqashan mansuq etpeıdi degen pikirdemin. Eger qazaq halqy musylmandyq keńistikte qalyp, Quran kárimdi «Kitaptardyń Kitaby» degen pálsapalyq uǵymda bolsa, mektep jasyndaǵy jastardyń oqý kestesine arab tilin engizýimiz qajet. Nege deısiz ǵoı?! Bul jer­de keleshek týraly oılansaq, qa­zirgi qazaq qaýymyndaǵy «orys tildiler» jáne «qazaq tildiler» dep bólinetin jik eldiń birlik, yntymaǵyna zalalyn tıgizýde. Muny moıyndamasqa bolmaıdy. Osy máseleniń ushar basynda eldi bıleýshilerdiń nadandyǵynan nemese qorqaq­tyǵynan, orys tildiler jáne qazaq tildiler bolyp qoǵam ekige bólindi. Sol zamanda osyndaı jikke bólinbeýdiń amaldaryn kim izdestirdi? Kimder osy máseleniń qazaq qoǵamyna kesel bolatynyn oılady. Iá, oılaǵandar boldy. Olar bir, ekiler edi. Intellıgensııa dep ata­latyn qaýym bul máselege miz baqpady. Sonyń zardaptaryn qazir shegýdemiz. Dál osyn­daı jaǵdaı otyz, qyryq jyl­dyń ishinde «arab tildiler» jáne «arab tilin bilmeıtinder» arasynda ornyǵatynyna shúbá keltirmeımin. Sebebi Quranynan, dininen aıyrylmaǵan qazaq ortaq qundylyqqa kelgende qaqqa jarylady. Din jaǵyndaǵy azamattar, arab tilin bilmegenderi úshin, óziniń zamandastaryn aıyptaıdy, sebebi bul kezderde álemde onyń rýhanı dúnıesinde arab tiliniń salmaǵy kúnnen kúnge óse beredi. Bul da shyndyq. Arab tilindegi «ultshyldyq» aı­qyn kórinis beredi. Osyndaı jaǵ­daı qazaq qaýymynda oryn almaýy úshin, jastarymyzdy dinshilderdiń aldyna jyǵyp bermeýimiz úshin, mindetti túrde, mektepterge arab tilin engizýimiz asa qajet. Orys tili, aǵylshyn tili óziniń ınersııalaryna ıe bolǵan tilder. Olar úshin qam jeý­diń qajeti joq. Aǵylshyn tilin bilý – qajettilik, demek ony oqyp, úırený de qajettilik. Qajet­tilik degen óz degenin ja­satpaı qoımaıdy. Al orys tili­niń ınersııasy birazǵa deıin barady, sodan keıin birte-birte sóne bastaýy da túsinikti jaǵdaı. Sebebi jaqsy qazaqtar ana tilin, arab tilin, aǵylshyn tilin taǵy basqa bir-eki tildi, múmkin, orys, ıspan qytaı tilderin ıgerip alady. Qazir arab tiliniń qajettiligin qoǵam, bılik qaperlerine almaýda. Bul búgingi kúnniń áńgimesi, erteńgi kúni jaǵdaı basqasha bolmaq.

Pálsapa degende biz arab tilin birge ataýymyz kerek. Osy jaǵdaılarǵa oraı, meniń naqty usynysym bar, ol qazirgi fıloso­fııa mamandaryn daıarlaýdyń ornyna Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jańa klassıfıkasııa engizýi kerek, ol mamandyqtyń ataýy – «PÁLSAPA JÁNE ARAB TILI».

Pálsapa páninde qarasty­ratyn másele­ler ál-Farabıden hakim Abaıǵa deıingi on ǵasyrlyq mádenı-tarıhı tájirıbede su­ryp­talǵan uǵymdar týraly já­ne qazirgi túsinikterdi qo­sa aıtqanda, sizderdiń na­zar­­la­ryńyzǵa tómendegideı pálsapa páni­niń qurylymyn usynyp, keńester kútemiz.

Pálsapaǵa kirispe. Qaras­tyratyn máseleler: Pálsapa – zııa­ly qaýym sanasy. Sóz. Oı mádenıeti. Nıet. Oılaýdyń tarıhı túrleri: skeptısızm, agnostısızm, sofıstıka, gnostısızm, stoısızm, sholas­tıka, metafızıka, pálsapa, fılosofııa. Logıka. Qısyn. Metafora. Danalyq. Din jáne danalyq. Jarastyq (garmonııa). Sheberlik. Túsinik. Uǵym.

Osy máselelerdiń qazirgi zaman­daǵy mánisi.

Jaratýshy jáne jaratylys. Qarastyratyn máseleler: Jaratýshy. Jaratylys. О́zgeris. Máńgilik. Bul uǵymdar týraly mıf (haos), ańyzdardaǵy, dinı kitaptardaǵy (Zabýr, Taýrat, In­jil, Quran) túsinik. Pıramıda týraly bilim. Ál-Kındı «Bes mán» (materııa, forma, qozǵalys, me­ken, ýaqyt). Ál-Farabı «Má­seleler máni». Bilim men dinniń birligi.

Osy máselelerdiń qazirgi zaman­daǵy mánisi.

Adam, aqyl jáne senim. Qaras­tyratyn máseleler: Adam týraly uǵym. Ǵaıyp. Qabilet já­ne qasıet. Adam jáne Adamzat tarıhy. Adamzat bolmysy: tán júıesi, jan júıesi, nápsi júıesi, aqyl júıesi, kóńil júıesi, rýh júıesi, ar júıe­si, tylsym júıesi. Kisi. Kisimsiný. Aqyl. Qa­bilet. Qasıet. Zeıin. Zerde. Para­sat. Dana­lyq. Oıshyldyq. Senim. Senimniń túrleri. Shákárimniń «Paıǵambar Musa jolyqsa» degen óleńindegi Musa, Dáýit, Zara­týshtra, Býdda, Ǵaısa, Muhammed týraly pikirleri.

Osy máselelerdiń qazirgi zamandaǵy mánisi

Túısik, sezim, sana. Qaras­tyratyn máseleler: Materııa. Túı­sik. Sezim. Sana. Rýh. Áý­lıelik. Baqsylyq. Shaıtan. Perish­te t.b. rýhanı kórinister. Shá­kárim «Úsh anyǵyndaǵy» pálsapa máseleleri.

Osy máselelerdiń qazirgi za­mandaǵy mánisi

Dúnıe. Qarastyratyn má­seleler: Dúnıetanym. Hıkmet. Ýaqyt jáne Dúnıe. Ýaqyt jáne keńistik. Ýaqyt jáne máńgilik. Ýa­qyt jáne ǵarysh. Ýaqyt pen keńistiktiń birligi. Jalǵan dúnıe. Baqı dúnıe. Jumaq. Tamuq. Aqyrzaman. Baq. Baqyt. Qut.

Osy máselelerdiń qazirgi za­mandaǵy mánisi.

Qala pálsapasy. Qarast­yratyn máseleler: Qala týraly uǵym. Qala, máde­nı orta. Qa­la týraly ál-Farabıdiń aıtqany. Ibn-Badjdyń tórt qala týraly konsepsııasy: tán qala­sy, bezendirilgen qala, qııal qalasy, es qalasy. Qala jáne káme­let­tilik. Megapolıs. Qalanyń ká­melettiligine ynta. Jalǵyzdyq máselesi.

Osy máselelerdiń qazirgi za­mandaǵy mánisi.

Ádebıet pen óner pál­sapasy. Qarastyratyn máseleler: Arıstoteldiń «Poetıka» degen eńbegi. Katarsıs. Mı­mesıs. Me­tafora. Arab poezııasy. Par­sy poezııasy. Gete. Mıhaıl Ler­­montov. Lev Tolstoı. Ser­van­tes «Don Kıhot». «Myń bir tún» hıkaıalary. Muhtar Áýe­zov «Abaı joly». Epos, das­tan­­dar. Muhammed Haıdar Dý­latı «Tarıh-ı Rashıdı» eńbegi boıynsha sýretshi Bekzattyń shy­ǵarmashylyǵy.

Osy máselelerdiń qazirgi zamandaǵy mánisi

Pálsapa tarıhy. Qarasty­ratyn máseleler: Pálsapanyń ókilderi: Ál-Kındı «Taza aǵa­ıyndar (Ihvan as-safa)», ál-Farabı, Ibn Sına «Aqyl ıesi jan týraly», Attar «Bulbul-name», Ál-Ǵazalı «Adasýdan ary­ldyrýshy», Ibn Badj, Ibn Týfeıl, Ibn Rýshd «Joqqa shyǵarýdy joqqa shyǵarý», Ibn Ara­bı, Qoja Ahmet Iassaýı, Jú­sip Balasaǵun, Mahmud Qash­ǵarı, Sýleımen Baqyrǵanı, Ibn Hal­dýn «Haı Iаkzanuly» týraly roman.

Osy máselelerdiń qazirgi zaman­daǵy mánisi.

Fılosofııaǵa jáne marks­tik, lenındik fılosofııaǵa syn. Qaras­tyratyn máseleler: Fı­losofııanyń tarı­hy. Fılo­so­fııa – Batys eýropalyq oılaý júıesi. Fılosofııa – ateıstik bilim júıesi. Ogıýst Kont fılo­sofııanyń daǵdarysy týraly. Pozıtıvızm jáne pragmatızm. Marks­tik fılosofııaǵa syn. Fılo­sofııa – proletarıattyń qarýy. Frıdrıh Engelstyń «Lıýd­vıg Feıerbah jáne nemis klassıkalyq fılosofııasynyń aqyry» degen eńbegi. Nemis klas­sıka­lyq fılosofııasy, Engels­tiń pikiri. Fı­loso­fııanyń aqyry degende Engelstyń pikiri.

Keńes zamanynda jańa fılosofııa jasaý áreketi. Vladımır Lenınniń «Marksızmniń úsh negi­zi jáne úsh quramdas bólimi» degen maqalasy. Markstik fılo­­so­fııanyń teorııalyq negizi nemis klassıkalyq fılosofııa­sy degen tujyrym jáne onyń sovettik ıdeologııadaǵy at­qar­ǵan qyzmeti. Damý jáne dıalek­tıkaǵa syn. Sosıalıstik lager elderinde markstik-lenın­dik fılosofııanyń jappaı oqý úrdisi.  Stalınniń «Dıa­lektıkalyq jáne tarıhı materıalızm» degen maqalasy. Fı­losofııanyń mazmunyn tereńdetý maqsatyndaǵy áreketter: lenın­dik beıneleý teorııasy jáne dıalektıka, tanym teorııasy, logıka úsheýin bir sózben aı­tý degen tásil. Fılosofııany bar­lyq ǵylymdardyń metodolo­gııasy dep jarııalaý. Lenınniń fılosofııanyń partııalyǵy týraly pikiri. Keńestik zamandaǵy materıalızm men ıdealızmniń bir-birine qarsy ilimder ekeni týraly negizsiz tujy­rymdar. Lenınniń «Dıa­lektıka marksızm­niń ja­ny» degen qaǵıdasy kommýnıstik partııanyń negizgi ustanymy bolǵany týraly. Marks­tik-le­nındik fılosofııa kom­par­tııa­nyń qyzmetshisi bolǵan – apo­­logetıka. Markstik-lenındik fılo­sofııanyń daǵdarysy. Táýelsiz, egemendi elde markstik-lenındik fılosofııanyń qyzmet etýiniń mánsizdigi.

Osy máselelerdiń qazirgi zamandaǵy mánisi

Qazirgi zaman pálsapasy. Qaras­tyratyn máseleler: Qazirgi zaman. Táýel­sizdik. Táýelsiz oılaý. Adasýshylyq (álemdik deńgeıde). Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmalary negizinde adam daǵdarysy, jón tabý, jol tabý, baǵyt anyqtaý, adasý­shylyq.

Oılaý mádenıetin Ábý Nasyr ál-Farabıdiń pálsapasynan bastap, HHI ǵasyrdaǵy Abaı­dyń hakimdigine deıingi máde­nı-tarıhı keńistikti, zaman ýa­qytyn jastarǵa júıeli túr­de jetkizý jáne olardy ja­ńasha, ınnovasııalyq oı­laý­ǵa daǵdylandyrý, sonyń nátı­jesinde jaqsy qazaqtardy tárbıelep ósirý.

Bilim men dinniń tabıǵı birligin saralaý. Bilimsiz din qaýip­ti. Dinsiz bilim negizsiz. Osy ál-Farabıdiń postýlatyn egemendi eldiń oılaý mádenıe­tiniń altyn qazyǵyna aınaldyrý.

Osy máselelerdiń qazirgi zamandaǵy mánisi.

 * * *

Jaǵdaı osylaı bolsa, nelikten joǵarǵy oqý oryndarynda, fılosofııa pá­niniń ornyna pálsapany júrgizbeske. Oǵan qandaı bógetter bar? Negizinde táýelsiz elde buǵan eshqandaı bóget bolmaýy kerek edi, biraq bógetter bar. Ol eskishe oılaýshy, Karl Marksti jaqtaýshy, Batys Eýropanyń klassıkalyq fılosofııasyn jaqtaýshy, dinge qarsy, keńes zamanynda oı-sanalary qalyptasyp qalǵan kadrlar toby.

P.S. Jańa kadrlar tobyn tárbıelep, qalyptastyra otyryp, bılik tar­maq­taryna deıin ósirýimiz qajet. Sol kezde qoǵam­daǵy eski júıe de kúırep, Táýelsiz eldiń táýelsiz oıshyldary qalyp­taspaq.

 

Ǵarıfolla ESIM,

akademık, jazýshy