APATPEN ARPALYS

Kóktemniń alǵashqy aıy ótse de aljyp ólgen bıylǵy qys­tyń kór­setpegen “óneri” qal­mady. Bireýler torqaly toı dep, bi­reýler topyraqty ólim dep qahar­ly qystyń qıyn jolyna táýekel etedi. Biz de barmasaq bolmaıtyn saparǵa, jalǵyz aǵany baqılyq saparǵa at­tan­dyryp salý úshin jolǵa asyǵys at­tanyp edik. Almatydan alań kóńilmen ushaqqa otyrǵan biz О́skemenge de jet­tik. Munda da barlyq baǵyttarǵa aparar kúre joldar kúnde soqqan aqtútek borannyń kesirinen taý-taý úıindi qar astynda qalǵan. Son­dyqtan ushaq qabyldaı alatyn qa­lalar men aýdan ortalyqtarynan jo­l­aýshylardy jetkizý úshin shaǵyn ushaq ataýly kestege de qaramaı, tek aýa raıynyń sál qolaıly sáti tússe-aq aspanǵa kóteriledi eken. Búkil aımaqta qalyp­tas­qan apatty jaǵ­daı­ǵa baılanysty, bul da oblys áki­mi Berdibek Másh­bek­uly Sapar­baev­tyń jiti qada­ǵalaýynyń ná­tıje­sinde júzege asyrylyp otyrǵan shara kórinedi. Oblys basshysynyń ózi birde attan túspeı, boran kómip tas­taǵan negizgi kúre joldardaǵy qar arshyp, jol kúreý jumysyn ba­qy­lasa, bir­de birer táýlik kún jyl­y­ǵan­nan eri­gen qar sýy basyp qalǵan Abaı aýdany men Tarbaǵa­taıdaǵy aýyldarǵa attanady eken. Odan shyǵa taý qoınaýlaryn kisi boıynan bıik bolyp basyp jatqan qar erise, Shúlbi, Úıdene sııaqty plotı­na­lar­dyń jaı-kúıin bilip qaıtýǵa jolǵa shyǵady eken. Al Altaı qoı­naý­larynda jatqan Qatonqaraǵaı, Mar­qakól, Kúrshim aýdandary tur­ǵyn­da­rynyń búgingi qasireti qalyń qar tutqynynan shyǵý. Olar­dy “úlken jermen” baıla­nys­tyrar, azyq-túlik, dári-dármek jetki­zer jalǵyz kólik tikushaq qana. Ondaǵy turǵyndar úshin sý tasqyny erteńgi kún­der­den kúter úreıli habar. Zaısan jerin naýryz aıynyń sońǵy kúnderi bolsa da áli tum­sha­laǵan qalyń qar dymyn shyǵarmaı, tun­shyqtyryp jatqandaı. Qalany qol­tyǵyna qonaqtat­qan Kish­ke­netaýdyń bıik-bıik jar­tas­tarynyń tó­beleri ǵana qaraıady. О́skemennen áý­pirimdeı ushyp  jetken bizdiń qala ortalyǵyna je­týi­miz­diń ózi kúshke aınaldy. Usha­ǵy­myz­dyń jerge qonǵanyn kútip turǵan jaıaý borasyn qas pen kózdiń arasynda at qulaǵy kó­rinbes aqtútekke aınaldy. Sál ǵana bu­ryn qar kúregish tehnı­ka­lar júrip ótken kóshe­lerdi úrindi qar toltyryp tastapty. Máshıneler júrip emes, appaq laıdyń ishinde júzip kele jatqandaı. Áıteýir, kóńilge medeý tutar bir jaı – Zaısannan 45 sha­qyrymdaı ǵana qashyqtyqtaǵy taý qoınaýyn saǵalaǵan qystaýda jatqan aǵamyzdyń naýqasy meńdegen tusta aýdan basshylarynyń kúshimen eki kún traktormen jol tazalap júrip, jedel járdemmen aýdan ortalyǵyna jetkizip úlgergenderi. Áıtpese, Almatydan О́ske­menge, odan Zaısanǵa jetkennen góri Zaı­sannan Taldy dep atalatyn taý ishin­degi mekenge jetýimiz eki talaı edi. Kóp jyldar kórshisi bolǵan aǵa­myz­dyń ini-dostarynyń biri topyraq salý úshin sol Taldydan atpen shyǵyp, keý­desimen qar súzip bol­dyrǵan kóligin jol­da qal­dy­ryp, eńbektegendeı bolyp áreń kelipti. – Inim, senderdiń qamqor­lyq­ta­ryń­nyń arqasynda ol kisi or­ta­lyqqa jetip qalypty, – dep aýdan­nyń bas dárigeri Marat Bileı­menovke rızalyq bildirsem, ol: – Bul bizdiń paryzymyz ǵoı, – deıdi. – Biz sol sapardan eń shal­ǵaı­da jatqan Shilikti aýylynan tol­ǵaq qys­qan bir kelinshek pen jolaı Tal­dydan aǵańyzdy ortalyqqa jetkizip úlgerdik. Shilikti jolynan jeti-aq shaqyrym jerde jatqan Taldy jolynyń qaryn tazalaý úshin bir jarym táýlik tynymsyz ar­pa­lys­qan traktorshy jigitterdiń eń­begin aıtyńyz. Jar qulaqtary jas­tyqqa tımeı, uıqyny da, kúlkini de umytyp, attan túspeı júrgen aýdan basshylarynyń eńbekterin aıtyńyz. О́mir esigin ashqaly turǵan ná­reste, ómir jolyn tuıyqtaǵaly jat­qan pende ýaqyt tańdamaıdy. Aq­tútek boranǵa, nóser jańbyrǵa olar qaraılaı almas. Bul – jaratylys qa­ǵıdasy. Jara­tylys qaǵı­dasyna jan pende qarsy kele almas. Zaısan qalasynyń irgesinde jatqan aýyl­dar­ǵa da qatynas kún aralatyp toq­taıdy eken. Bári bir qar kúregish trak­torǵa ilesken jedel járdem av­to­kólikterinde tynym joq. Olardyń ómir úshin kúresi tabıǵattyń kesirli minezine qarap tura almas. Dúnıege sábı ákeletin analar tolǵaǵy, jany qınalyp, aýyryp qalǵandar týraly habarda úzilis joq. Kóńilimizdi jaı­ma-shýaq jazdyń kúnderi, jaıdary jum­saq qystyń kúnderi jarty sa­ǵatta baryp-qaıtar aýylǵa barý úshin keminde jarty táýlik azaptandyrar sa­parlarda júrgen jol taza­laý­shy­lar men ómir úshin kúresterin toqtatpaǵan jedel járdemshilerdiń qıyn jumys­tary tolqytty. Iá, biz aýyl irgesindegi qorym­nyń jolyn arshytyp júrgeni­mizde basqa aýyldardan bir kisiniń qazasy týraly habar estildi. Demek, qar taza­laý­shy­lar­dan olardyń da kómek suraı­tyndary aqıqat. Bularsyz ol jer at shanany qoıyp, salt atty kisi júre almas sońǵy sapardyń sońǵy sha­qyrymy jer ústindegi qııamettiń qyl kópirine aınalypty. Demek, jer aıaǵy keńip, qar kóbesi sógilgenshe osy­naý azamattarda tynyshtyq bolmas. Aǵamyzdy máńgi mekenine aq boranmen alysyp júrip, qonys­tan­dyr­ǵan kúni tús aýa jyly qarasaı jeli soǵyp, sońy qarly jańbyrǵa, odan burshaqqa ulasty. Endi qala kó­sheleriniń ózinen tehnıkany qoıyp, jaıaý júrýdiń ózi muńǵa aınaldy. Úı shatyrynan sý sorǵalap, qarly jań­byrdyń aýyr salmaǵyna shydamaǵan olar­dyń qaısybireýleriniń beli opyrylyp ketipti. Kóshe-kóshe aq irimtik sýǵa toldy. Mundaıdy qazaq jut deıtin. Jem-shóbin moldap qamda­ǵan keıbir sharýaqor jandar bol­masa, kóbisi-aq malyn ja­nynyń sadaǵasyna balapty. Zaısannyń ortasyn qaq bólip aǵyp jatar Jemeneı ózeni tún or­ta­synda gúrildep-saryldap, qa­ha­ryna minsin. Onsyz da teledıdardan Qy­zylaǵash, Qaraýyl, Úrjar, Tar­baǵataı aýdan­da­ryn­daǵy Aqsýat, Oı­shilik, Qyzylkesik mekenderindegi tas­qyn týraly, Saýyrdan bastaý ala­tyn Qandysýdan Shilikti, Tas­bastaýǵa tóngen qaýip týraly qulaǵ­dar jurtta úlken úreı bar. Búkil Zaısan jurtynyń qaýpi – Úıdene. Osydan jarty ǵasyr buryn turǵyzylǵan syıymdylyǵy 75 mıl­lıon tekshe metr Úıdene ózenindegi úl­ken plotınanyń GES-i elektr qýa­tyn óndirýmen birge, jınap alǵan qorynan jaz kezinde dı­qan­darǵa sý beretin. “Saýyr­dyń tóbesinen bermen aǵar mol sý kelse, “О́tpeli kezeńniń” ólar­a­sy­nan ber­men kútim kórmegen bógeýdiń opy­ry­la qulaýy múm­kin eken”, deıtin, qań­qý sóz tez tarapty. Aýdan ákimi Án­ýar­bek Muhtarhanov aýyl ákimderin jı­nap, jurttyń úreılenbeýin su­rap­ty. Qaýip-qaterdiń aldyn alatyn res­pýblıkalyq Tótenshe jaǵdaılar jó­nindegi mınıstrlik sııaqty ǵu­zyrly mekemeden bastap, oblys ákiminiń Úıdene jaıyn ózi nazarda ustap otyrǵanyn, bógeý­degi sý deńgeıiniń qazir 32 mıllıon tekshe metr ǵana mólsherde ekendigin, eger sý deńgeıi kóterile bastasa kúndiz-túni kúzette turǵan adamdardyń ony rettep otyratynyn qadap aıtypty. “Jaqsy sóz – jarym yrys”. Eń qajetti kerek-jaraǵymyz dep bý­yn­shaq-túıin­shekterin yńǵaılap otyr­ǵan jurt birshama baıyz­dan­ǵa­daı. Laıym, aıtqandary aqıqatqa aınal­ǵaı. Bul kúnde aýdan ákimshiliginen basshylardyń bireýin kabıneti­nen tabý qıyn. Biri О́skemen baǵy­tyn­daǵy tas jolda qamalyp qalǵan ma­shı­nalardy qutqarý úshin eki kún bu­ryn attanyp ketken bolatyn. Biri Qan­dysýdyń ar­na­syn arshytýmen júrse, biri Maı­ǵap­shaǵaı keden be­keti arqyly Shy­ǵys­taǵy kórshi elge saparshylap baryp, jolda qamalyp qal­ǵan týrıs­terdi qutqarýǵa ketipti. Aýdan ákimi Ánýarbek Muh­tar­hanovqa qıyn kezeńde: “Alla jar bol­syn!” deıtin aǵaıyndyq tilek­tes­tikti bildirý úshin qalta telefony arqyly baılanysqa shyqqanbyz. Neshe táýlik boıy О́ske­men­nen shyǵyp, Qabanbaı aýylynyń tusynda jolda qalǵandarǵa azyq-túlik jetkizipti. – Búgin tún ortasy aýa jetip qalarmyz. Baıaý bolsa da jyljyp kelemiz, – deıdi. – Jaz da shyǵar. El de es jınar. Tek eńbekterińiz esh bolmasyn! Jolda qalǵandardy súı­rep shyǵarǵandaı, búkil aýda­ny­ńyz­dy da súırep shyǵaratyndaryńyzǵa senemin. – Rahmet. Alaıda, bul qystyń umytylýy qıyn bolar, – deıdi ol. – Qalǵan tehnıkamyzdy jıyp-terip, kedennen óte qar qamaýynda qalǵan pavlodarlyq bes-alty avto­býsty áreń degende jetkizip, ystyq tamaq uıymdastyryp edik, – deıdi ákimniń orynbasary Qazybek Bıqadamov. – Kásipker kelin­shekter: “Osynda tegin qonaqúıge ornalas­tyryp, Pavlodarǵa tegin ushyr­maı­syńdar”, degen ókpe aıtady. – Qınalǵan jurt qısynsyz áńgime aıtar. Jol arshylsa bolady da, – deımiz biz. – Qazir aýdandaǵy avtokólik túgelge jýyq toqtady. Jol arshıtyn tehnıka men jedel járdemge degen az ǵana janar maı qalǵan. Janar maı joq. О́skemennen beri qaraı joldyń jabylýyna baılanysty, janar maıdyń bar qory taýsyldy. Ákimniń orynbasary óz áriptesteri Sansyzbaev Rızabek, Aq­te­ke­nov Oraz­han, taǵy basqa mekeme bas­shy­la­rynyń bári de qar basqan joldardy arshý, tasqyn sýdyń aldyn alý sııaqty sha­rýa­lar­da júrgenin aıtady. Mynandaıda basshylar ǵana emes, ár azamattyń azamattyǵyna syn bolar qıyn kezeńde aǵaıyn-jurtynan baryn aıamaı, aýyrtpashylyqty birge kóterisip, bar tehnıkalaryn túgel ju­myl­dyra bilgen jergilikti kásip­kerler Qýat Ábjanov, Bolat Nu­rasyl, Erbol Kelgenbaev, Ǵalymbek Salbanov syndy jigitterge rızalyq bildirdi. Men osy ólkede týyp-óssem de, shalǵaıda júrgenmen jylyna eki-úsh dúrkin kelip-ketkende mundaı qysty, qytymyr ǵana emes, qasaqy qysty kórmeppin. Bul da bir myltyqsyz maıdan eken degen oı keldi. Tek eldiń aman­dyǵyn, jurttyń tynyshtyǵyn tiledim. Almaty oblysyndaǵy Qyzyl­aǵash qasireti umytylmas. Búkil jurt bolyp, basshylyq bolyp, kómek qolyn sozdy. Eldigimizdi kórsete bildik. Mekteptegi búldirshinderge deıin qolda bar járdemin usynyp jatqanyn kórgende kózge jas irkildi. Endi Shyǵystyń shyrǵalańy bas­taldy. Tabıǵat degenin istep baqty. Áli de kórseteri alda sııaqty. О́ıtkeni, búkil aımaqty tun­shyq­tyryp jatqan kisi boıy qardyń tumsyǵy jibigeniniń ózinen talaı úı sýǵa maltyǵyp, talaı kópir qırady. Tek kún sabyrmen, asyqpaı jylysyn deńiz. Qazir Shyǵys óńirine de kómek qolyn sozýǵa shaqyrǵan bastamashyl zııaly toptyń arnaıy esep-shot ash­ty­ryp, úndeý tastaýy ábden qup­tarlyq. “Kóp túkirse – kól”. Azdy-kópti kómek tabıǵat apatyna tos­qaýyl bola almas, tym bolma­ǵanda, tasqynmen arpalysyp jat­­qan­dar­dyń arttarynda eli tur­ǵanyn sezin­gen­deriniń ózi járdemniń úlkeni bolmaq. Kádirbek SEGIZBAIULY,  jazýshy.