Aýqymdy jobalar arnasy

Taıaýda ótken Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń alqa májilisi «Elbasy tapsyrmalary men «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýyn iske asyrý aıasynda qazaqstandyq ǵylymnyń aldynda turǵan mindetter» degen taqyrypqa arnaldy.

Birin­shiden, Elbasy ınnovasııalyq zert­teýlerdi damytýdyń jańa saıasatyn usynǵanyn jaqsy bilemiz.

«Jańa tehnologııalyq tolqyn jalyna jarmasyp, teńdessiz ınnovasııalar jasaý barlyq eldiń qolynan kele bermeıdi. Son­dyq­tan aýqymdy halyqaralyq ǵylymı-zertteý jobalaryna qaty­sýymyz qajet», – dep atap kór­setti N.Nazarbaev.

Taıaýda ótken Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń alqa májilisi «Elbasy tapsyrmalary men «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýyn iske asyrý aıasynda qazaqstandyq ǵylymnyń aldynda turǵan mindetter» degen taqyrypqa arnaldy.

Birin­shiden, Elbasy ınnovasııalyq zert­teýlerdi damytýdyń jańa saıasatyn usynǵanyn jaqsy bilemiz.

«Jańa tehnologııalyq tolqyn jalyna jarmasyp, teńdessiz ınnovasııalar jasaý barlyq eldiń qolynan kele bermeıdi. Son­dyq­tan aýqymdy halyqaralyq ǵylymı-zertteý jobalaryna qaty­sýymyz qajet», – dep atap kór­setti N.Nazarbaev.

TarMÝ halyqaralyq bilim berý keńistiginde ıntegrasııany tereńdetý, oqytýshylardyń ǵylymı-zertteý múmkindikterin keńeıtý jáne bilim alýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyn damytý maqsatynda Shanhaı yn­tymaqtastyq uıymy ýnı­ver­sıtet­teriniń (ShYUÝ) jelisine ótken jyl­dyń 12 jeltoqsanynda resmı túrde qabyldandy. Iаǵnı ýnıversıtet stýdent­terdi joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıin bilim berý baǵdarlamasy boıynsha 3 mamandyqtan «Sý resýrs­tary jáne sýdy paıdalaný», «Jerdi melıorasııalaý, baptaý jáne qorǵaý» jáne «Gıdrotehnıkalyq qurylys jáne ǵımarattar» ShYUÝ sheńberinde oqytýdy usy­natyn bolady.

Sonymen qatar, ýnıversı­tet Belarýs – Qazaqstan ǵyly­mı-bilim konsorsıýmyna múshe. Konsorsıým aıasynda Belarýs joǵary oqý oryndarymen bir­ge 8 joba ázirlenip, olardy 2014 jyly qarjylandyrýǵa bıýd­jettik ótinimder resimdeldi. Usy­nylǵan jobalardyń ishinde Jambyl aımaǵy úshin «Dándi daqyldardy qaıta óńdeý negizinde jańa turpattaǵy ónimder alý úshin tehnıkalar men tehnologııalar ázirleý» jobasynyń mańyzy erekshe. Bul jobada dándi daqyldardy suryptaý koeffısıentin 93-96%-ǵa jetkizetin ámbebap tehno­­logııalyq nobaıy boıynsha dán­di daqyldardy óńdeýdiń resýrs únemdeý tehnologııasyn já­ne jańa tehnıkasyn engizý qarastyrylǵan. Joba Jambyl oblysynda dándi daqyldardy óńdeıtin jáne un ónimderin shyǵaratyn kásiporyndardyń qatysýyn jáne qoldaýyn qajet etedi.

Taǵy da basqa aýqymdy ǵy­lymı jobalardyń biri – M.H.Dýlatı atyn­daǵy TarMÝ jáne Belarýs ult­tyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary qa­tysatyn «Ǵımarattardyń qadalyq irgetastaryn qalaý úshin resýrs únemdi uńǵymaly temir-beton qadalardy tájirıbelik saraptaý jáne ázirleý» jobasy. Soqqyǵa shydamdy jáne ekonomıkalyq tıimdi, TMD-da jáne alys shetelderde teńdesi joq berik qadalar otandyq qurylys salasynyń ınnovasııalyq damýynyń jańa beleske kóterilýine múmkindik beredi. Usynylyp otyrǵan resýrs únemdi qadalardy shyǵarýdyń alǵashqy kezeńin jumys táji­rıbesine jáne kadrlarǵa baı «Bınom Stroı-Detal» JShS-de júzege asyrý usynylady.

Joldaýda el Prezıdenti 2013 jyldan bastap ǵylym men bıznestiń tolyqqandy kooperasııasyn iske asyrý qajettigin aıtty. Sońǵy jyldary Jambyl oblysynda ónerkásip pen bıznestiń qarqyndy damýy, sonymen qatar, aımaq mamandarynyń ǵylymı-kadrlyq jáne zııatkerlik áleýeti Jambyl oblysynda Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń bazasynda shoǵyrlanýy – zamanaýı aımaqtyq «Taraz» tehnoparkin qurýǵa múmkindik beredi. Teh­no­parktiń negizgi maqsaty kásip­oryndar men mekemelerdiń qaty­sýynda olardyń usynysy negizinde ǵylymı jáne kon­strýktorlyq ınnovasııalyq ázir­lemelerdi, jobalardy qar­jy­landyrý bolýy kerek. Teh­noparktiń quryltaıshylary jáne seriktesteri quramyna Jambyl oblysynyń ákimdigimen birge oblystyń «Kazfosfat» JShS, «Taraz metallýrgııa zaýyty» JShS, «Taraz qubyr zaýyty» JShS, «Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS jáne t.b. kásiporyndar men uıymdar enýi qajet. Orta já­ne shaǵyn bıznes ókilderi de shet qalmaýy tıis.

TarMÝ-de aımaqtyq «Taraz» teh­no­parkin qurý jónindegi tujy­rym­damasy ázirlenip, onyń qurylymy men qarjylyq shyǵyn­dary naqtylandy. Qazirgi kezde ýnıversıtet tehnopark quryltaıshylarynyń biri bolýǵa jáne tehnopark nysandaryn ornalastyrý úshin 8 gektar jer telimin bólýge, sonymen qatar kadrlar men zııatkerlik menshikterin usy­nýǵa daıyn.

Elbasynyń Joldaýynda aıtylǵan mańyzdy tapsyr­malar­dyń taǵy biri – eldegi patentter men avtorlyq kýálik­terdiń naq­ty júzege asyrylýyna (kommersııalanýyna) taldaý júrgizý bolatyn. Al TarMÝ – Jambyl óńirinde iri patent ıelenýshi bolyp tabylady. Jyl saıyn ýnıversıtet ǵalymdary TMD-da jáne alys shet memleketterde teńdesi joq jańa qurylǵylar men jabdyqtarǵa, mehanızmderge, qurylys materıaldaryna orta eseppen 30-dan astam QR ınnovasııalyq patentin alady.

Jambyl oblysynda patent ıelenýshiler qatarynda M.H.Dýlatı atyndaǵy TarMÝ-den basqa, «Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS, Jambyl jobalaý ınstıtýty, Jambyl gýmanıtarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti jáne birqatar uıymdar bar. Oblystaǵy joǵary oqý oryndary men uıymdarynda kóptegen patentter men avtorlyq kýálikterdiń shoǵyrlanǵanyn eskere otyryp, olarǵa kommersııalaý boıynsha irikteý júrgizý úshin Jambyl oblysy ákimdiginiń aıasynda arnaıy aımaqtyq taldaý ortalyǵyn (ASO) qurý qajet.

Atalǵan aımaqtyq taldaý ortaly­ǵynyń jumysyna ǵa­lym­dar, ekonomıster, bıznes, kásiporyn ókilderi jáne múd­deli tulǵalar qatysýy tıis. TarMÝ óziniń mamandarynyń qyzmetin usynýǵa jáne atalmysh ortalyqtyń tıimdi jumy­sy úshin ýnıversıtet bazasynda qolaıly jaǵdaı jasaýǵa daıyn.

Mınıstrliktiń alqa máji­lisiniń she­shimderiniń negizinde bizdiń ýnıversıtet naqty is-sharalardy josparlap otyr. Birin­shiden, ınnovasııalyq jobalardy oryndaý úshin ǵylymı-zertteý ınfraqurylymyn tehnologııalyq ja­ńartý. Mysaly, 2013 jyly bizdiń ýnıversıtette 200 mln. teń­geden astam qara­jatqa sý resýrstary, elektrenergetıkasy, fızıka, hımııa zerthanalary­na jańa zamanaýı qural-jabdyqtar alyndy.

Ekinshiden, mektep oqýshy­lary­nyń ǵylym men ınnovasııaǵa qyzy­ǵýshylyǵyn damytý. Osy maqsatpen ýnıversıtette ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq baǵyttaǵy úıirmeler quryldy.

Úshinshiden, ýnıversıtet ǵa­lym­darynyń halyqaralyq reıtıngti jýrnaldarda jarııa­laný belsendiligin arttyrý. Osy maqsatpen ýnıversıtet oqytýshylarynyń jarııalaný belsendiligin materıaldyq turǵy­dan kótermeleý mehanızmi iske asýda: ár maqala avtoryna jýrnaldyń ımpakt-faktoryna sáıkes 50 myń teńgeden 150 myń teńgege deıin syıaqy tólenedi.

Tórtinshiden, ınnovasııa men ǵy­lymdy damytýda memleket-jekemen­shik seriktestiginiń múm­kinshilikterin keńinen paıdalaný. Osy turǵyda ýnıversıtet Jambyl oblysynyń ónerkásip jáne kásipkerlik basqarmasymen memo­randýmǵa qol qoıdy. Bul kelisim-shart ınvestorlardyń áleýetin belsendi paıdalanýǵa múmkinshilik beredi. So­ny­men qatar, ǵylymnyń bıznespen seriktesýine, zertteýlerdiń kommersııa­landyrylý qurylymyn jetildirýge jol ashady.

Besinshiden, jastar ǵylymı jobalar ortalyǵyn qurý.

Sońǵy jyldary jastarǵa arnalǵan myna jobalar damyp keledi: «Jastar tájirıbesi», «Ja­syl el», «Dıplommen – aýyl­ǵa!», «Jastar kadrlyq rezervi», «Memlekettik qyzmet mektebi», «Jastar – Otanǵa». Búgin jastardyń barlyq kategorııalaryn qamtyp, olardy biriktiretin jańa jobalar qajet.

Áleýmettik jańarý baǵdar­lamalary iske asýda. Bul – «Jumyspen qamtý-2020», «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Qol jetimdi baspana-2020», «Aımaqtardyń damý baǵdarlamalary». Jańa memlekettik jastar saıasatyn osy áleýmettik baǵdarlamalarmen durys ushtastyrý qajet.

Búgin jastardyń ár kategorııasyna (mysaly, qalalyq jáne aýyldyq jastaryna, jastardyń etnıkalyq toptaryna, formaldyq emes kóshbasshylaryna) naqty ataýly tásilder paıdalaný qajet. Sonymen qatar, qazirgi kezeńde jastar saıasatynda óte ózekti birneshe máseleler bar. Mysaly, Elbasy jastarǵa arnalǵan «áleýmettik lıftilerdi» qurýdy tapsyrdy. Onyń mysaly retinde qabiletti jastardy memlekettik qyzmetke tartýdy jáne jastardyń volon­terlik ortalyqtaryn qurýdy kórsetti. Endigi kezde ár aımaqta «áleýmettik lıftilerdi» qalaı quramyz jáne onyń naqty meha­nızmi qandaı bolady degen máse­leni sheshý qajet. Nemese jastarǵa arnalǵan «Eńbek bırjasy» qalaı jumys isteý kerek – bul da kókeı­kesti máselelerdiń biri.

Kez kelgen memlekettiń negizi otbasynan bastalady. Sondyqtan jas otbasylarynyń áleýmettik áleýetin damytý, otbasylyq qundylyqtardy jastar arasynda nasıhattaý – jastar saıasatynyń negizgi máseleleriniń biri bolyp tabylady.

Osy aıtylǵan jáne taǵy da basqa jastar máselelerin ǵylymı turǵydan zertteıtin oblysymyzda a rnaıy ǵylymı-zertteý ortalyǵy Jambyl oblysynyń ákimi Q. Bozymbaevtyń qoldaýymen ýnıversıtet bazasynda quryldy.

Jańa oqý jyly barlyq birin­shi kýrs stýdentteri úshin «M.H.Dýlatı: ómiri – ónege, tarıhı tanymy –taǵy­lym» taqyryptaǵy ýnıversıtet rek­to­rynyń leksııasynan bastalady. Halyqtyń naqyl sózi bar: eger adam óz tarıhyn bilmese, ol búgingi kúnniń mán-jaıyn tolyq túsine almaıdy, al onyń bolashaǵy bar ma, álde joq pa, bul ekitalaı. Sondyqtan da M.H. Dýlatı sııaqty tulǵanyń obrazy arqyly jastardyń boıynda otansúıgishtik sana-sezimdi, jańa qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý – bizdiń ustazdyq paryzymyz.

Mahmetǵalı SARYBEKOV,

M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Ońtústik aımaqtyq rektorlar keńesiniń tóraǵasy.