О́tken aptadan beri sarapshylar munaı daǵdarysy men pandemııa Reseı, AQSh pen Saýd Arabııasyn bir-birimen ortaq til tabýǵa májbúrledi dep jatyr. Bul kelisimdi adamzatty apattan qutqarǵan Nuh paıǵambardyń kemesine uqsatyp jatqandar da kóp el ishinde. Arzan munaı men pandemııanyń qyspaǵynan qysylǵan adamzat kelisimge kelip, kemeden ózine jaıly oryn alyp qalýǵa jantalasqanyna bárimiz kýá boldyq.
2020 jyly munaıǵa jáne onyń álemdik baǵasyna baılanysty kóp nárse boldy. Qańtarda ártúrli elderdegi korporasııalar óndiristi jáne negizgi otynǵa suranysty azaıtty. munaıǵa táýeldi elder úshin alǵashqy dabyl sıgnaldary qańtarda paıda boldy. Ár túrli elderde, eń aldymen AQSh pen Eýropada óndiristiń quldyraýy tirkeldi. Sarapshylar munyń sebebin Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy saýda soǵysy nemese 737 MAX serııasyndaǵy senimdi ushaqtardy shyǵarýdan bas tartqan Boeing kompanııasynyń jeke problemasy dep qabyldady. Sarapshylar daǵdarysty aldyn-ala boljaǵanyna qaramastan, bul problemalardy kútpegenin aıtady. Álemdik ǵalamtorda koronavırýs týraly jıi aıtylsa da ony jahandyq kataklızmge aınalyp ketedi dep boljaı almady. Tipti Qytaı bıligi 31 jeltoqsanda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDSU) jańa qaýipti aýrý týraly habarlaǵanyna qaramastan, qańtar aıynyń aıaǵynda ǵana aýyr sharalar qabyldady.
Infeksııa taralǵan saıyn qorqynysh kúsheıe tústi: Qytaıda óndiris toqtap qaldy, onyń ishinde Ilon Masktyń qatysýymen 7 qańtarda ashylǵan Shanhaı Tesla zaýyty da toqtady. Kóptegen taýarlarǵa degen suranys tómendep ketti. Bul munaı baǵasyna áser ete bastady.
Munaıdy taza tabıǵı formasynda paıdalaný múmkin emes. Odan ónim shyǵarylǵan soń ǵana baǵasy artady. MО́Z shyqqan soń tredeıler arqyly bırjaǵa shyǵarylady. Al daǵdarys bastalǵaly beri jekelegen elderdiń bárinde munaı ónimderine degen suranys tómendep ketti: Qurylystar, óndiris toqtap, taýar tasymaldaý kidirip qaldy. Álem munaı qory mólsherden tys kóbeıip ketken kezde ǵana problemaǵa nazar aýdardy, daǵdarys tabaldyryqta tur dep dabyl qaqty.
Problema kútpegen jerden bastaldy
Treıderler men MО́Z-di munaı baǵasynyń kenetten arzandap ketkeni de, suranystyń tómendep ketkeni de tańqaldyrdy. Olar, naýryzdyń bas kezinde Brent markili munaıdy 50 AQSh dollaryna berýge daıyn turdy. Bul ótken jyldyń osy mezgilimen salystyrǵanda 10-12 AQSh dollaryna kem baǵa bolatyn.
OPEK + mámilesiniń qatysýshylary naýryz aıynyń bas kezinde kezdesti. Munaı eksporttaýshy elder uıymynyń 13 múshesi (OPEK) jáne úshinshi tarap - 11 memleket, sonyń ishinde Reseı. 2016 jyly olar óndiristi táýligine 1,7-1,8 mln barrelge azaıtýǵa kelisti (sol kezde - álemdik suranystyń shamamen eki paıyzy). Sodan keıin baǵa birden kóterilmese de, Reseı men Qazaqstan úshin qolaıly jaǵdaı boldy. О́ıtkeni ol óndiristi rekordtyq joǵary kórsetkishterge súıene otyryp qysqartýǵa májbúr boldy.
Keıinnen kelisim birneshe ret uzartyldy, sonyń arqasynda munaıdyń negizgi derjavalary baǵa belgileýlerin qolaıly deńgeıde ustap turdy – bul AQSh-qa qolaıly baǵa bolmady. Sebebi AQSh bul kezde taqtatas munaıyn shyǵarýǵa basymdyq bere bastaǵan edi.
6 naýryzǵa josparlanǵan OPEK + tobynyń kezekti otyrysy kelisimge kele almady jáne kelisim buzyldy. О́ndiristi qysqartý boıynsha aldyńǵy mindettemeler aıdyń sońyna deıin saqtaldy. Sol kúni baǵa taǵy da tómendep ketti: Brent markaly soltústik eýropalyq munaı men amerıkandyq WTI (dástúrli túrde sál az) barreline toǵyz paıyzǵa - 45,8 jáne 42,1 dollarǵa deıin arzandady. Osyǵan deıin barreldiń 35 AQSh dollarǵa tómendeýi katastrofa dep baǵalanyp kelgen bolaty. 18 naýryz kúni baǵa 26,7 dollarǵa tómendep ketti. Al 1 sáýir kúni 24,7 AQSh dollaryna deıin quldyrady.
Osy kezde Saýd Arabııasy sáýir aıynda munaı óndirýdi jalǵastyra beretinin jáne satyp alýshylarǵa 20 paıyzdyq jeńildikter jarııalaıtynyn aıtty. Bul munaı naryǵyna otqa maı quıǵandaı áser etti.
Bul faktor Urals markili munaıyn aınalyp óte almady. Naýryzdyń sońynda onyń baǵasy 16,2 AQSh dollaryna deıin tómendep ketti. Al RF bıýdjeti munaı barrelin 42 AQSh dollary degen eseppen úılestirilgen. О́ndiris munaı barlaıtyn uńǵamylaryn joǵaltyp alýdan qorqyp, jumystaryn jalǵastyra berdi.
Munaıdan keıin rýbl baǵamy da quldyrady. 6 naýryzdaǵy saýda-sattyq sessııasynyń jabylýynda bir dollar 68,5 rýbl boldy. Úsh kúndik demalystan keıin ol 73 boldy (aqpanda búkil rýbl shamamen 65 rýbl boldy). Reseı valıýtasy úshin eń jamany 19 naýryz kúni dollar 81,9 rýblge, eýro 89,6-ǵa jetken kezde boldy.
Kim kináli?
OPEK + kelisimi buzylǵannan keıingi bir aı ishinde uıymǵa múshe memleketter men syrtqy baqylaýshylar jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin ártúrli nusqalaryn usyndy. Alǵash bolyp Reseı munaı óndirýdi toqtata almaıtynyn málimdedi. Eger, bul usynys qoldaýǵa ıe bolǵan kúnniń ózinde tyǵyryqtan shyǵýǵa jol ashpaıtyn edi. Arzan munaı kóp shyǵarylsa da ekonomıkaǵa dem bere almaıtyny belgili bolyp qaldy. Sebebi ony óndirýge jumsalǵan shyǵyn tabystyń básin asyra almady.
9 naýryzda keshke Venadaǵy OPEK-tiń shtab-páterinde kelissózder júrgizgen Reseıdiń energetıka mınıstri Aleksandr Novak bılik úshin bul faktor boljanǵan nusqa ekenin aıtty. Reseı osyǵan deıingi kelisimdi kúshinde qaldyrýǵa daıyn boldy. Saýd Arabııasy bastaǵan qalǵan qatysýshylar óndiristi táýligine taǵy 1,5 mıllıon barrelge qysqartýdy talap etti
Bul faktor OPEK-tiń múshe memleketterine ǵana emes, basqa elderge de áser etti. Olar osy sátti paıdalanyp, arzan munaıdy satyp ala bastady. Bul faktor pandemııa tabyldyryqta turǵan kezde es jıyp, qor jınap alýlaryna múmkindik berdi. Bárinen buryn Qytaıdyń joly boldy. Koronavırýs epıdemııasyn tez arada jeńgen el álemdegi eń iri munaı ımporteryna aınaldy.
Tyǵyryqtan shyǵý úshin eki jol qaldy
Reseı men Saýd arabııasy bir-birimen kelisimge kelý kerek nemese bir-birine sanksııa salý kerek. Osy tusta álem AQSh prezıdentin biz tuńǵysh ret jańa qyrynan tanydy. Ol kenetten álemdi beıbitshilikke bastaıtyn № 1 tulǵaǵa aınalyp shyǵa keldi.
Ol tvıterindegi jazbasynda Muhammed bın Salmanmen áńgimeleskenin jáne munaı barrelin 14 paıyzǵa kóterýge keńes bergenin jazdy. Osydan keıin ishki naryqqa jan bitti. Munaı baǵasy kóterilip, Reseı rýbliniń de, qazaq teńgesiniń de beti beri qarap qaldy.
Twitter aksııalary 9,47%-ǵa nemese 3,63 dollardan 41,74 dollarǵa deıin qymbattady
Munyń bárine AQSh prezıdenti Donald Tramptyń tvıtterdegi jazbasy sebep bolǵany belgili edi: Prezıdent Reseı men Saýd Arabııasy munaı óndirisin táýligine 10 mln barrelge tómendetedi degen úmitin bildirdi. Bul faktor Brent markaly munaı baǵasynyń 15,3% ósýine yqpal etti, bul óz kezeginde ulttyq valıýtanyń baǵasyn kóterdi. Teńge dollarǵa shaqqanda tórt upaıǵa ıe boldy, keshegi 447.6-dan 443.2-443.6-ǵa deıin nyǵaıdy. Osylaısha, qazirgi sátte 448,5 baǵamy boıynsha dollar / teńge baǵamy 5 teńgege tómendedi. Mundaı dınamıka teńgeniń kúsh alýyna áser etti. Eske salaıyq, 9 naýryzda Brent markaly munaıdyń baǵasy barreline 42,9% -ǵa 31,67 dollarǵa deıin tómendedi, al teńge 1 dollar úshin 399-ǵa tústi.
«Sol kúnniń ertesine Nıý-Iork qor bırjasynda Twitter aksııalary 9,47%-ǵa nemese 3,63 dollardan 41,74 dollarǵa deıin qymbattady» dep habarlady RIA Novostı.
Juma kúni kompanııa 2019 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda taza tabystyń 8 ese, ıaǵnı 1,31 mlrd dollarǵa óskeni týraly habarlaǵan bolatyn. Jyldyq kórsetkishte paıda 18,4%-ǵa kóterilgen.
Uzaq ýaqyt teke-tiresýge eshkimniń shamasy jetpedi
Alaıda Reseı burynǵy seriktestermen kezdesýge jáne óndiristi qysqartýǵa daıyn ekenin moıyndady. Sol kezde bul barlyq taraptar úshin durys sheshim boldy. Sebebi álemdegi eń baı elderdiń ózi budan arǵy qysymǵa shydaı almaıtynyn baıqatyp qoıdy. Sebebi álemdi arzan munaı emes, koronovırýs ta áýrege salyp jatty. Qazirgi jaǵdaıda bul jalǵyz sheshim bolatyn sııaqty. 2002 jyly munaı óndirýdi sońǵy ret qysqartqan Norvegııa da oǵan daıyn.
Alǵash bolyp sózden iske kóshken Saýd Arabııasy OPEK-tiń múshe elderin «munaı naryqtaryndaǵy qajetti tepe-teńdikti qalpyna keltiretin ádil kelisimge» qol jetkizý úshin shuǵyl keńeske shaqyrdy. Bastapqyda shara 6 sáýirge josparlanǵan, biraq keıin 9 sáýirge qaldyryldy.
Qatysýshylardyń basty maqsatyn Tramp jarııalady. Munaı baǵasy arzandap ketkendikten, treıderler munaı óndiretin kompanııalardyń usynystaryn júre tyńdaýǵa kóshe bastaǵany bárine baıqalyp qaldy. AQSh prezıdenti eshkimge qajet bolmaı qalǵan munaıdy jer astynan sorǵylap, shyǵyn shyǵara bergenshe, mámilege kónip, barǵa qanaǵattanýdyń kezi kelgenin eskertti. Sońynda OPEK + múshe elderi munaı óndirýdi azaıtýǵa kelisti
«Barlyǵy mamyr jáne maýsym aılarynda OPEK jáne oǵan enbeıtin elder óndiristi táýligine 10 mıllıon barrelge qysqartýǵa kelisti. Kelesi jarty jyl ishinde biz óndiristi táýligine 8 mıllıon barrelge deıin qysqartamyz. Bul kelisim eki jylǵa jaramdy, 2021 jyly kelisimdegi parametrler táýligine 6 mıllıon barrel deńgeıinde belgilendi», dep túsindirdi A. Novak.
A. Novaktyń aıtýynsha kelisim 2022 jyldyń 1 mamyryna deıin jaramdy.
«Eki jyl – bul naryq úshin suranys pen usynystyń tepe-teńdigin qalpyna keltirýdiń mańyzdy nıeti týraly sıgnal beretin eń tıimdi kezeń ekendigi týraly kelisimge keldik. Bul kezeńdi uzartýǵa, naryq tezirek qalpyna kelgen jaǵdaıda, óndiristi qysqa merzimde qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldandy», – dep tolyqtyrdy Novak.
Sonymen birge, TASS-tyń habarlaýynsha, Amerıka Qurama Shtattary Meksıkaǵa munaı óndirisin azaıtýǵa kómektesedi. Ońtústik Amerıka eli óndiristi táýligine 100 myń barrelge, al Amerıka Qurama Shtattary kúnine 250 myń barrelge qysqartady. Jalpy, Soltústik Amerıka eli qara altyn óndirisin táýligine 2 mıllıon barrelge azaıtýdy josparlap otyr.
G20 kelissózderi aıasynda Brent markaly munaı baǵasy saýdanyń jabylýynda 31,82 dollardy qurady. Alaıda, keshke baǵalary barreline 35 dollardan joǵary kóterildi, biraq kóp uzamaı ortasha deńgeıge qaıta oraldy. Sonymen birge, OPEK Bas hatshysy Mohammed Barkındo boljamy boıynsha, sáýirde álemde munaı tutyný kúnine 20 mıllıon barrelge deıin rekordtyq deńgeıde tómendeıdi. 2020 jylǵa qaraı ortasha jyldyq quldyraý táýligine 7 mıllıon barrel bolady.
OPEK málimetteri boıynsha, munaı qory maksımaldy 3900 mln barrel deńgeıinde kóbeıedi degen boljam bar. Jyldyń aıaǵynda olardyń deńgeıi 3700 mıllıon barrelden asýy múmkin.
Buǵan deıin Bas hatshy Barkındo munaıǵa suranystyń buryn-sońdy bolmaǵan tómendeýin boljaǵan bolatyn. Sol kúni OPEK + elderi óndiristi qysqartý týraly kelisimdi 10 sáýirge deıin keıinge qaldyrdy. Oǵan Meksıkanyń óndiristi táýligine 400 myń barrelge qysqartý týraly kelispeýshiligi sebep boldy. Alaıda, aldyn ala kelisim boıynsha, elder óndiristi táýligine 10 mıllıon barrelge qysqarta alady.
LÝKOIL vıse-prezıdenti Leonıd Fedýn OPEK + kelisimin Brest beıbitshiligimen salystyrdy
LÝKOIL vıse-prezıdenti Leonıd Fedýn OPEK + kelisimin Brest beıbitshiligimen salystyrdy. «Kez kelgen ymyranyń, árıne, árqashan eki jaǵy bolady - oń da, teris te. Men 1918 jyly bolshevıkter ártúrli sebeptermen Germanııamen kelisim jasasýǵa májbúr bolǵan kezde Brest beıbitshiligi týraly sheshimge kelgeni sekildi mysal keltirer edim», dedi ol 11 sáýirde RBK tilshilerine.
LÝKOIL ókiliniń aıtýynsha, eger taraptar kelispese, Máskeý qudyqtardy jabýǵa májbúr bolar edi. Bıýdjetke munaı túsimi toqtaıdy. Endi qara altyn bir barrel úshin kem degende 30-40 dollar turady. «Bul jaǵdaıda Reseı aqsha aǵymy túrinde kúnine 70-80 mıllıon dollar kóleminde qosymsha kiris alady. Bul mámile durys pa, joq pa degen suraqqa jaýap», dep tolyqtyrdy Leonıd Fedýn.
Esterińizge sala keteıik, 23 memleket - munaı eksporttaýshylary OPEK + jańa kelisimi týraly kelise aldy. Ol eki jylǵa eseptelgen, munaı óndirisin kezeń-kezeńimen tómendetýdi qarastyrady. Álem, qazaqy paıymmen aıtqanda «eki jylǵa deıin jan násip» dep tynysyn tereńnen alyp, bir jeńildenip qaldy.