Búkil adamzat, barlyq memleket jahandyq pandemııamen shaıqasyp jatqanda, jabyq baspanalarda ómir úshin jeke kúres júrýde. О́ıtkeni karantın, kóshedegi qozǵalysty shekteý, úıde oqshaýlaný sekildi asa qajet sharalar qany qaraıǵan qaskóıler men zorlyqshylardy da daladan úılerine qýyp tyqty. Saldarynan otbasylardaǵy oıran oqıǵalary kóbeıgen. Osynaý qıyn kezeńnen, taǵdyr tezinen rýhanı qundylyqtar qundaǵyna bólengen mereıli otbasylar aman shyqpaq.
BUU dereginshe, álemde árbir besinshi áıel óz otbasynda qorlyq kóredi, soqqyǵa jyǵylady. Qylmystyń osy túri Covid-19 pandemııasy kezinde eń jıi kezdesetin qylmysqa aınaldy. Mysaly, erli-zaıyptylardyń bir-birine agressııa kórsetý derekteri kórshi Qytaıda úsh ese artypty. Fransııanyń ishki ister mınıstri Krıstof Kastanerdiń aıtýynsha, adamdar qozǵalysyn shekteýdiń qatań sharalary qabyldanǵaly otbasylardaǵy kúsh qoldaný oqıǵalary 30% ósti. Tek resmı málimet boıynsha árbir úsh kún saıyn bir fransýz áıelin óz eri óltiredi. AQSh, Ulybrıtanııa, Kıpr, Italııa, Ispanııa jáne basqa da damyǵan elderde «qaýyrt jelilerge» qońyraý shalǵan zarly daýystar sany shamamen úshten birge ulǵaıypty. Brazılııada otbasynda qorlyq pen tálkek kóretin názik bolmys ıeleriniń sany 40-50% ulǵaıdy.
Quqyq qorǵaý uıymdary otbasyndaǵy daý-janjaldyń Qazaqstanda da órshı túskenin tirkedi. Qıt etse, judyryq ala júgiretin, aqylyn araqqa aıyrbastaǵan eser ermen jalǵyz qalǵan analardyń jáne balalardyń taǵdyry alańdatady. Sarapshylardyń baılamynsha, kúrdeli jaǵdaıdy shekten tys stress, buryn eleýsiz qaldyrylǵan eski ókpe-renish, kútpegen qarjylyq qıyndyqtar ýshyqtyra tústi.
Osy oraıda taıaýda Aqtóbede qaskúnemniń óz jaryn soqqyǵa jyǵyp, betin tilip tastaýy jurttyń tóbe shashyn tik turǵyzyp, qatty tiksintti. Bul jerde jábirlenýshilerdi ajyrasý da qutqarmaıdy: Aqtóbeniń sol 28 jasar turǵyny kúıeýimen 2018 jyly resmı qosh aıtysypty. Soǵan qaramastan zálim burynǵy jubaıyn onyń jumys ornyna – dúkenge kelip sabaǵan kórinedi.
Batys Qazaqstan oblysynyń Tasqala aýdanynyń Aqtaý kentinde 9 sáýirge qaraǵan túni jan túrshigerlik oqıǵa boldy. Janyp ketken úıden úsh jannyń – anasy men 2 qyz balanyń múrdesi tabyldy. Quqyq qorǵaý organdary dereý ol úıdiń otaǵasyna – 1986 jyly týǵan Serik degenge izdeý jarııalap, taýyp, qolyna kisen saldy. Ol buǵan deıin de otbasy múshelerine udaıy tizesin batyryp kelipti. On jyldaı qorlyqqa shydaǵan aýyl turǵyny, mektep kitaphanashysy bolyp istegen áıel aqyry shydamaı, aıyrylysýǵa bel býady. Biraq azattyq emes, ajal tapty.
Osy maqalany jazý barysynda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanulymen áńgimelestim. Ol sharıǵatqa sáıkes, áıelge qol kóterýge, tipti eldiń kózinshe onyń namysyna tıip, balaǵattaýǵa bolmaıtynyn aıtady. Islam dininde «áıel – Allanyń amanaty» degen qaǵıda bar!
«Dinimizde áıelge degen qurmetke basa mán berilgen. Áıel etip alǵannan keıin onyń janyna, ar-ujdanynyń taptalmaýyna, ishetin tamaǵyna, kıetin kıimine deıin er-azamat jaýapty delingen. Sharıǵatqa saı ásirese adamdy betinen urýǵa bolmaıdy. «Musylmannyń júzi Qaǵbadan abzal» degen sóz bar. Asyl dinimizde er kisiniń áıeli aldynda 2 mindeti bar: birinshisi – hýqýqýn málııa. Iаǵnı mal-dáýletke qatysty mindeti. Áıeliniń, sonymen birge balalarynyń nápaqasyn taýyp berýi, tamaǵyn toq etýi, kıindirýi, kútip baǵýy. Ekinshisi – hýqýqýn ǵaıra málııa. Bul dúnıe-múliktik emes mindeti degen sóz. Oǵan eki nárse jatady: birinshiden, áıelimen jaqsy qarym-qatynasta bolýy, ekinshiden, áıeline zııan tıgizbeýi», dep túsindirdi Bas múftıimiz.
Qazirgideı syndarly kezeńde Jaratqan ıe basqa salǵan synǵa shydas bermegen, shańyraǵyn óz qolymen kúıretken, otbasyn tastap ketken jannyń eki dúnıeniń qyzyǵyn kórýi neǵaıbyl. Balanyń kózinshe anasyn uryp jatsa, ondaı ákege balanyń jaqsy qaramasy, qartaıǵanda kútimge almasy sózsiz. Eń qorqynyshtysy sol, erteń ol jasóskin er jete kele, uıada kórgenin istep, tańdap qosylǵan syńaryn soqqyǵa jyǵýdy ádetke aınaldyrýy múmkin. Sondyqtan kókeıkesti máseleni tek kúńirene aıtýmen shektelýge bolmaıdy. Pármendi qımyl, tegeýrindi tirlik qajet.
Birinshiden, memleketimizde daǵdarys ortalyqtary qyzmet atqaryp, jábirlenýshilerdi qutqarýǵa yqpal etýde. О́zim múshe Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa osy isti qoldap, quptap keledi. Ulttyq komıssııanyń atsalysýymen «Turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkender úshin is-qımyl algorıtmi» atty jadynama ázirlendi. Onda jábirlenýshiler azaptan azat bolýy úshin ne jasaýy, qaıda qońyraý shalýy kerektigi qadam-qadam boıynsha naqty jazylǵan. Ondaı jandardy tyńdaıtyn jáne kómek beretin uıymdardyń baılanys telefondary kórsetilgen.
Ekinshiden, alda Qazaqstanda áke ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan tyń sharalar keshendi túrde qolǵa alynǵany jón. Bul úshin ár aýylda, kent pen qalada «Ákeler keńesin» qurýǵa bolady. Oǵan jastardan bastap, orta jáne egde jastaǵy erler, aqsaqaldar kirse, ıaǵnı ár urpaq ókili ómirde kórgen, kóńilge túıgen izgi úlgi, oń tájirıbesin izin basqan býynǵa tabystasa ıgi. Aq joldan adasqan azamattar da osy keńesterde alqalaı otyryp, aqyl tyńdap, keńes alyp, aǵalyq qamqorlyq kóre alar edi. Mundaı psıhologııalyq qoldaý toptary batysta keń qoldanylady.
Aldyn alý profılaktıkaǵa jumys isteıtin tetikter qoǵamdy saýyqtyrýǵa jáne halyq arasynda adamgershilik qundylyqtar men rýhanı ustyndardy nyǵaıtýǵa qýatty serpin bere alady.
Men Qazaqstan Ardagerleri Qaýymdastyǵy jáne óz atymnan asqar taýdaı, asqaq shyńdaı aıbatty, asyl barsha ákeler qaýymyna júgingim keledi.
Qadirli ákeler! Uǵynysý ornyna urynysýdy, kelisý ornyna kerisýdi, keshirim ornyna kek saqtaýdy qoıý kerek. Qazirgi kúrdeli shaqta otbasyńyzdyń múshelerin qorlamaı, qoldańyz, qorǵan bolyńyz. Ortaq qyzyǵýshylyq týdyrar ermek tabyńyz. Balalaryńyzǵa ákelik ulaǵatty tárbıe berýge ýaqyt bólińiz. Jaqyndaryńyzdyń rýhyn kóterip, meıirim shýaǵyn tógińiz. Sonda sizdiń de júregińiz jylýǵa, janyńyz nurǵa, keýdeńiz jyrǵa bólenbek jáne kóńil shyn jelpinedi, aınalaǵa erekshe óń kiredi, ómirdiń sazdy, nazdy yrǵaǵyna terbeledi.
Baqytbek SMAǴUL,
Májilis depýtaty,
Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi