Covid-19-dyń taralýynyń aldyn alý maqsatynda elderde ónerkásiptik óndiris qysqardy. Karantın rejimine kóshken sátten bastap shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyn kóptegen kompanııalar qyzmetterin toqtatýǵa májbúr boldy. Qyzmetkerleri qysqartyldy nemese aqysyz demalysqa jiberildi. Buǵan deıin de eldegi shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynyń meımanasy tasyp turǵan joq edi.
Búginde kásipkerliktiń shaǵyn jáne orta túrimen aınalysatyndar sany 1,3 mln-nan asady degen aqparat bar. Dese de, 2020 jyldyń 1 naýryzyndaǵy jaǵdaı boıynsha shyǵarylatyn ónimderdiń 87 %-y 265,8 myńǵa jýyq zańdy tulǵa retinde tirkelgen kásipkerlerge ǵana tıisili eken. Dál qazirgi karantın rejimindegi jaǵdaıda shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jaǵdaıy qıyn ári ýaqyt ótken saıyn kúrdelenip barady. Bul salada ekonomıkalyq turǵyda belsendi halyqtyń 36%-y ıaǵnı, 3,3 mln qyzmetker baryn eskersek, salanyń qaıtadan jandanýy úshin memleket barynsha qoldaý kórsetýge nıetti.
Kez-kelgen damyǵan eldiń ekonomıkasy úshin negizgi draıver sanalatyn shaǵyn jáne orta kásipkerlik halyqty jumyspen qamtý máselesin sheshýmen qatar, eksporttyq áleýettiń ósýin jáne ishki rynoktyń tutyný taýarlary men qyzmetin qamtamasyz etedi. Buǵan qosa bıýdjetke salyqtyq túsimderdi ulǵaıtady jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrady. Sondyqtan da Úkimet shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýyna basymdyq berip, túrli jeńildikter men sýbsıdııalar kólemin arttyrýdy kózdeıdi.
Eldiń JIО́-degi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi joǵary bolǵan saıyn, halyqtyń ál-aýqaty soǵurlym joǵary jáne ekonomıka qarqyndy damıdy. Damyǵan elderde bul úles 50%-dan asady. Mysaly, Ulybrıtanııada 51%-dy, Germanııada 53%-dy, al Japonııada-75% - dy quraıdy. Qazaqstanda 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha JIО́-degi ShOK úlesi 29,5%. Úkimet 2050 jylǵa qaraı 50% - ǵa qol jetkizýdi josparlap otyr. 2020 jylǵy 1 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstanda shamamen 1,6 mln shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbekti tirkelgen, olardyń 1,3 mln-y belsendi kásiporyndar sanatynda. 2019 jylmen salystyrǵanda bıyl jumys istep turǵan ShOK sýbektileriniń sany 4% - ǵa artqan. Kásipkerlikpen aınalysatyndardyń basym bóligi Almaty qalasynda, Túrkistan oblysynda jáne Nur-sultan qalasynda shoǵyrlanǵan. Bul óńirler jalpy óńirlik ónimniń 35% -dan astamyn, bıýdjetke túsetin túsimderdiń 50% -dan astamyn qurap otyr. Bul kórsetkishten basqa óńirlerdiń úlesi az ekenin kórýge bolady.
Bizdegi keń taralǵan kásipkerlik qyzmet túri kóterme jáne bólshek saýda. Bul salada ShOK sýbektileriniń úshten biri nemese 442 myńǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi. Sonymen qatar, aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynda 252 myńǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi eken. 2019 jyldyń toǵyz aıynyń qorytyndysy boıynsha ShOK sýbektileriniń ónim shyǵarý kólemi 21,1 trln teńgeni qurady. Eskeretini, bul rette jeke kásipkerler ónimniń 7,7%-yn ǵana shyǵarǵan. Negizgi 87% shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń zańdy tulǵalaryna tıesili. Qalǵan 5,2% sharýa qojalyqtaryna tıesili eken. Biz shaǵyn jáne orta kásipkerlik degende aldymen sharýa qojalyqtaryn kózimizge elestetemiz. Bizde sharýa qojalyqtarynan góri negizinen alyp-satarlyqpen aınalysatyn kásipker retinde tirkelgen zańdy tulǵalar sany basym bolyp tur. Sol sebepti eldegi shaǵyn kásipkeriliktiń 20% -y, sektordaǵy jalpy túsetin tabystyń 60%-yn taýyp otyr eken. Al halyqty arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etýi tıis shaǵyn sharýa qojalyqtary ólmestiń kúnin kórip júr.
Osy rette, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Úkimet ekonomıkany turaqtandyrý úshin birqatar sharalar legin qabyldady. Birinshiden, shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyndardy tótenshe jaǵdaı kezinde ýaqytsha salyq pen tólemderden bosatyp, salyqtyq tekserýler toqtatyldy. Ekinshiden, jyldyq mólsherlemesi 8% - dan aspaıtyn 1 jylǵa arnalǵan jeńildetilgen nesıe berilmek. Bul bastamalardy júzege asyrý úshin 600 mlrd teńge bólindi. Buǵan qosa, «qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn qarjylandyrý kólemi artyp, otandyq bıznesti qoldaýǵa 1 trln teńge qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar, 700 mlrd teńge qaıta óńdeý men óndiriske, al 300 mlrd teńge óńdeý ónerkásibi men qyzmetterge baǵyttalady dep josparlanýda.
Aldaǵy ýaqytta bul salanyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap, «alyp-satarlardyń» emes, otandyq ónim óndirip, halyqtyń aýzyn asqa, qolyn iske ilindirip otyrǵan sharýalarǵa basymdyq berý qajettigi týyndaıdy. Qysqa kúnde qyryq qubylǵan qarjylyq daǵdarys syrqy ónimge táýeldikten aryltýdyń mańyzdylyǵyn kórsetip otyr.