Qustarǵa da qamqorlyq qajet

«Bul – bizdiń ana tilimiz. Osy til arqyly kez kelgen jerde, kez kel­gen qashyqtyqqa qaramastan sóılesip, bir-birimizdi qınalmaı túsinemiz», deıdi saı-salanyń arasyndaǵy aýyl turǵyndary. Búginde 10 myńdaı adam meń­ger­gen bul til IýNESKO-nyń mura­lar tizimine engizilip, mektep­ter men ýnıversıtetterde sabaq re­tin­de oqytylyp, jyl saıyn dás­túr­li túrde festıval ótkizi­ledi eken.

Qus tili týraly nege aıtyp otyrmyz? Bálkim, bizdiń baba­larymyz da baǵzyda qus tilinde sóılesken shyǵar. Bala ke­zimizde ata-ájelerimiz: «Balalar, ysqyrýǵa bolmaıdy, jel shaqyra­syńdar» dep tyıym salsa da, aýyl­daǵy qarasıraqtar bir-birimizdi ysqyryq arqyly tanyp, ys­qyryq arqyly tabýshy edik. Qazirgi balalar ysqyryq­tyń ne ekenin bile me eken, ózi?!

 «...Aǵashtyń bári olar úshin tal, gúldiń bári bir gúl»

Osy bir tusta áńgime aýanyn qus tili­­nen qustyń túrine, jalpy qus taqy­ry­byna burǵymyz kelip otyr. Bir baıqa­ǵanym, qazirgi qazaqtyń kóbi qus tanýdan qalǵan sekildi. Qarqyldaǵan qarǵany, shyqylyqtaǵan saýysqandy, kóringen jerde kózge túsetin kógershindi, ara-tura bult astynan kún shyqqandaı jandy ja­dyratyp, bir mezet jarq ete qalatyn qarlyǵashty, taǵy da birer qustardy tanysa tanıtyn shyǵar. Qalǵan qustardy tústep tanıtyn adamdar sırep barady. «О́kinishke qaraı, jastardy aıtpaǵanda, egde aqyndarymyzdyń ózderi týǵan aı­maqtyń ósimdikter álemi týraly suraı bas­tasańyz taıaz bilimin tanytyp, dalaǵa sóıleıdi. Qustan tanıtyny – qarǵa men saýysqan ári ketse búrkit, beri ketse, shymshyqty biledi, aǵashtyń bári olar úshin tal, gúldiń bári – bir gúl. Keshegi aspanǵa qarap aldaǵy aıda ne bolatynyn boljaıtyn suńǵyla qazaqtyń búgingi urpaǵy kóktemde áýeli qaı gúl búr ashatynyn, kúzde eń sońǵy bolyp qaı aǵashtyń japyraǵy túsetinin, qaı shóptiń ne qa­sıeti baryn bilmeıdi. Ne aýyl, ne qala qa­zaǵy bilmeıdi», dep qynjylǵany bar edi qazaq dalasyndaǵy qustar jaıynda birneshe toptama jazyp, kitap shyǵarǵan belgili aqyn Esenǵalı Raýshanov.

Oıdy oı qozǵaıdy. Qazirgi qazaq qus­tyń túrin tanymaq túgili, qaı qustyń qaı ýaqytta jyly jaqqa ushyp, qaı me­z­gilde qaıtatynyn umytqany da ras. Jý­yrda osy maqalany ázirleý barysyn­da qazirgi qazaq aıtysyndaǵy júırik aqyn­dardyń biri Meıirbek Sultanhannyń áleýmettik jelidegi qustar jaıyndaǵy jazbasyna kózimiz tústi. Aıtysker qa­zaq­tyń kór­nekti jazýshylarynyń biri О́tebaı Qa­nahınniń «Ataqonys» kita­bynan mynadaı úzindi keltirgen eken. «Al­dyndaǵy aspandap janǵan otqa qaqta­la otyryp, Nurekeń:

– Aqyrap juldyzy da týdy. Endi qaz ben úırekter birtindep qaıta bastaıdy. Qus­tardyń ishindegi eń bir jershili – qa­rasha qaz; olar jerdiń betin qar ábden japqanda baryp jyly jaqqa bet túzeıdi. Ertedegi babalarymyz aıdyń atyn osy qusqa baılanysty qoıǵan bolsa kerek. О́ıt­keni qarasha qaz barlyq qustardyń eń sońynan kúzdiń sońǵy aıynyń aıaǵyn ala baryp qana jyly jaqqa jappaı kóteriledi. Atam zamannan solaı...

– Jyly jaqqa eń aldymen qandaı qustar qaıtady?

– «Shaban úırek aldymen ushady» degen bar ǵoı. Sol ras. Úırek ataýly endi lek-legimen kete bastaıdy».

Iá, bul – baıyrǵy qazaqtyń qus tany­ǵysh­tyǵyn, qusty erekshe qurmet tut­qanyn ańǵartsa kerek. Baıqasaq, biz­de qusqa arnalǵan ánder de, kúıler de, óleń­der de, naqyl sózder de óte kóp. Ári­­degi, halyq ánderi «Bulbulym», «Aq suń­­qar», Aqan seriniń «Qaratorǵaıy», Úki­li Ybyraıdyń «Qaratorǵaıy», Jaıaý Musanyń «Kógarshyny», Bir­jan sal­dyń «Kókegi», Mahambet О́temis­uly­nyń «Qyzǵysh qusy», Kenen Ázir­baevtyń «Boztorǵaıy», beridegi Ahmet Ju­banovtyń «Qarlyǵashy», Nu­rǵısa Tilendıev pen Tumanbaı Mol­daǵa­lıevtiń «Qustar qaıtyp baradysy», Myr­zataı Joldasbekovtyń «To­ty­m-a­ýy», Tursynjan Shapaıdyń «Da­rıǵa-dáýreni»... Buǵan «qasqaldaqtyń qanyn­daı», «qurqyltaıdyń uıasyndaı» degen teńeýlerdi, «shymshyq soısa da qasapshy soısyn», «sasqan úırek artymen júzedi» degen maqal-mátelderdi qosyńyz. Osy­laısha quspen syrlasqan, quspen muń­dasqan, ár sózin quspen tuzdyqtaǵan qazaq búginde qustyń qadirine jetip júr me?

 Jergilikti Qyzyl kitap shyǵarý kerek

Qus týraly aıta bersek, qııalymyzdy tizgindeı almaı, ushqan qustaı aǵyndap alysqa ketermiz. Osy jerden kóńil tol­qynystaryn tejep, negizgi taqyrypqa kóshelik. Joǵaryda «Shyǵys Qazaqstanda 150 qus túrine qamqorlyq qajet» dedik. Bular qandaı qustar? Eń áýeli oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy usynǵan málimetterge kóz júgirtelik. Inspeksııa derekterine súıensek, búginde oblys aýmaǵynda qustardyń 335 túri mekendese, onyń 38-i Qyzyl kitapqa engen eken. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabı­ǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy ber­gen aqparattarǵa súıensek, sońǵy bes jyl kóleminde aımaqtaǵy qustar sany birshama ósipti. Máselen, qaraǵaı jáne orman qustary 160 882-den 191 368-ge (15,9 %), sýda júretin jabaıy qustar 985 403-ten 1 323 399-ǵa,  ıaǵnı  bir mıllıonǵa (25,5 %) ulǵaıypty. Inspeksııa bergen taǵy bir qundy málimetke den qoısaq, 2019 jylǵy sanaq boıynsha oblysta 94 191 qur, 4283 sańyraý qur, 72 435 shil, 1630 qyrǵaýyl, 4126 kekilik, 42 649 kep­ter, 20 459 sur qur, 400 ular, 79 218 qaz, 1 023 766 úırek, 220 415 qasqaldaq, 43 953 bó­dene tirkelgen.

Iá, bul derekterge kóz salsańyz, kádimgideı kóńilińiz marqaıady. Quddy, aınalamyzdyń bári qusqa tolyp, aqqý ushyp, qaz qonyp júrgendeı.

Al oblys­ta talaı jyldan beri ornıtologııamen shuǵyldanyp júrgen, sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan, 300-den astam eks­pedısııaǵa qatysyp, 20 myńnan astam sha­qyrym jol júrgen, Saýyr, Mańyraq jotalaryn, Zaısan qazanshuńqyryn, Batys Altaı, Ońtústik Altaı, Ertis boıy men Qalba silemderin zerttegen Borıs Sherbakovtyń sózin tyńdasańyz, kerisinshe kóńilińiz túsedi. Osy maqalany ázirleý barysynda ornıtologtyń san jyl­ǵy tókken ter, atqarǵan eńbeginiń nátı­jesi deýge turarlyq 1140 bettik, sal­maǵy 10 kılodan asatyn «Vostochnyı Kazahstan – serdse Evrazıı» atty ádemi sýrettermen ádiptelgen kitabyn sholyp shyqtyq. Osy eńbeginde qart ornıtolog Shyǵys Qazaqstanda ósimdikterdiń 3 myńnan astam túri ósetinin, 600-ge jýyq omyrtqaly janýarlar tirkelgenin, Qazaq Altaıynda sırek kezdesetin ári joıylyp bara jatqan qustardyń 150 túri bar ekenin keltirip, onyń búginde qorǵaýǵa zárý bolyp turǵanyn tilge tıek etedi.

B.Sherbakovtyń aıtýynsha, Altaı ulary, aq shil, týndra shili, kekilik, dýadaq, kishkene jek, qarabaýyr buldyryq, qyl­quıryq buldyryq, qara láılek, aqbas tyrna, kókqutan, buıra birqazan, suń­qyldaq aqqý, dóńtumsyq turpan, bezgeldek, jalbaǵaı, qarabas ógiz shaǵala, taýqudiret, sháýkildek, qasqaldaq, úlken suqsyr úırek, shalshyqshy, qýtumsyq qaz, búrkit, suńqar, balyqshy tuıǵyn, qaraqus, lashyn, ıtelgi, aqquıryq sý búrkiti, úki, dala búrkiti, dala kúıkentaıy, saz qu­ladyny, túz quladyny, shalǵyn qula­dyny, dala quladyny, qaratorǵaı, qar­lyǵash, taǵy da basqa qustardy tez arada memleket qamqorlyǵyna alý qajet.

«Munyń ishinde Qyzyl kitapqa engeni de, enbegeni de bar. Men solardyń úshten biriniń ǵana atyn atadym. Tıisti oryndar qajet etse, 150 qus túriniń tizimin usynýǵa ázirmin. Qazirgi ýaqytta birinshi kezekte, memleket tarapynan qorǵaýdy qajet etip otyrǵany – ańshylyq-ká­sip­tik qus túrleri. О́kinishke qaraı, Tá­ýel­­sizdiktiń 30 jylynda Shyǵys Qa­zaqstanda birde-bir júıeli ań-qus sanaǵy júrgizilmedi. Qazir oblystyń faýnasy men florasy shyn máninde qandaı kúıde ekenin bilmeımiz. Ań-qustardyń qaı túri azaıdy, qaısysy qurýǵa jaqyn, qaı túrine ańshylyqqa shekteý qoıý kerek, qaı túri kómekke muqtaj? Osynyń bári muqııat zertteýdi qajet etedi. Bir sózben aıtqanda, óńirdiń flora men faýnasyn túgendeý kerek. Bul úshin memleket tara­pynan tıisti qarajat bólinip, ornıtologtar ekspedısııaǵa shyǵyp, sanaq jumystaryn qolǵa alýy qajet. Eki jyl ýaqyt berse, júrip-turatyn kóligimizdi qamdasa óńir ornıtologtary bul jumysqa kirisýge daıyn. Sol kezde jergilikti Qy­zyl kitapty jasaýǵa da bolady. Bul usy­nysty aıtqaly qaı zaman?!» dep qyn­jylysyn bildirgen ornıtolog oblys aýmaǵynda ań-qustardy atýǵa ruqsat beretin ańshylyq qaýymdastyqtardy baqylaýǵa alý keregin jetkizdi.

 Ańshylyq sharýashylyqtar kimniń qolynda?

Ornıtologtyń oıynsha, qazir óńirdegi ańshylyq sharýashylyqtardyń kópshiligi tabıǵatqa jany ashymaıtyn burynǵy polısııa qyzmetkerleri men burynǵy áskerılerdiń qolynda. «Qazir koronavırýs dep eldi úıinen shyǵarmaı jatyr ǵoı. Ań-qustarymyzdy aıaýsyz qyryp jatqan ań­shylarǵa da solaı isteý kerek. Ań­­­shylyq sha­rýashy­lyqtar qa­zir esh­teńe­men de aınalysyp otyr­ǵan joq. Bar ju­­mysy – ań-qus­ty atýǵa lısenzııa beredi. Aýmaq­ty abat­tandyrýmen, ań-qus sanyn kó­­beı­týmen aınalyspaıdy. Arasynda óz min­de­tine ja­ýap­ker­shi­likpen qa­raı­tyn­dary saýsaqpen sanarlyq. О́kinishtisi, qazir ań-qustardy ashtyqtan nemese qajettilikten emes, ashkózdikten, qa­naǵatsyzdyqtan qy­ryp jatyrmyz. Bú­ginde ańshylarda ynsap joq. Aspanda bir qus ushyp júr­se, «tıgizem be, tıgize almaımyn ba? Kóreıinshi», dep ata salady deıdi kúıin­gen tabıǵat janashyry.

Ańshylarda ynsap joq degennen shyǵady, qazirgi ańshylar tipti qaı qus­­ty qalaı atý keregin de bilmeıtin sekildi. Osy tusta О́tebaı Qanahınniń jo­­ǵaryda aıtqan «Ataqonys» kitabyna taǵy bir márte kóz júgirtelik. «Men anyq baıqadym, Nurekeń ekeýinde de qazdar tobynyń eń sońynda ketip bara jatqandaryn atyp túsirdi, aldyń­ǵy­la­ryna tımedi. Munyń mánisin sura­ǵanymda, qarııa bylaı dedi: «Bastaýshy ata qazdy atpaý kerek. Ol mertikse, óz­geleri bytyrap ketip, bir-birinen adasyp qalady da, barar jerine jetpeıdi. Keler jyly qaıtarda da sol bastap keledi. Al ushyp bara jatqan úırekterdiń kileń aldyńǵysyn atyp túsiredi. Onyń mánisi bylaı eken: úırekter tobyn ámanda erkegi bastaıtyn kórinedi. Analyǵy keler jylǵy bas ósimine kerek. Atalyǵy mert bolsa, onyń sońyndaǵy analyq-aq kóshti qınalmaı alyp kete beredi. Endigi kóktemge sheıin jas atalyqtar da jetilip, jasamystardyń ornyn basady. Ǵajap zańdylyq!», dep jazady qalamger. Iá, qazirgi ańshylar osyny bile me?!

Endi ańshylyq sharýashylyqtarǵa qysqasha toqtalsaq. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetterine súıensek, oblystyń aýmaǵy 28 mln 300 myń gektardy quraıtyn bolsa, sonyń 15 mln 865 myń gektary ań aýlaıtyn alqaptar eken. Iаǵnı jarymyna jý­yǵy. Al oblys aýmaǵynda 56 ańshylyq sha­rýa­­shylyǵy bar kórinedi, onyń 31-i 15 ań­­­shylyqty paıdalanýshyǵa (osynsha adam­­nyń ıeliginde dep túsinseńizder bolady) bekitilip berilgen. «Osy ańshylyq sha­rýashylyqtar aýmaǵyndaǵy jer kólemi 12 mln 955 gektardy alyp jatyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mindetin at­qarýshynyń 2015 jylǵy 27 aqpandaǵy №18-03/157 buıryǵymen bekitilgen «Ań aýlaý qaǵıdalary» boıynsha bul aýmaqtarǵa bólingen lımıtterge sáıkes ań aýlaýǵa ruqsat etiledi. Sonymen qatar 25 ańshylyq sharýashylyǵy rezervtik qorda ornalasqan, onyń alańy 2 mln 910 myń gektardy quraıdy» deıdi ınspeksııanyń Janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq-sharýashylyq bóliminiń basshysy Samat Dıdahmetov. Osy jerde ınspeksııanyń taǵy bir deregin keltirsek, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2019 jylǵy 17 maýsymdaǵy №240 buıryǵyna sáıkes 2019 jyldyń 1 shildesi men 2020 jyldyń 1 shildesi aralyǵynda Shyǵys Qazaqstanda 9347 qur, 67 sańyraý qur, 9783 shil, 42 qyrǵaýyl, 116 kekilik, 7 889 kep­ter, 626 sur qur, 53 ular, 7300 qaz, 71 910 úırek, 19 627 qasqaldaq, 6 580 bódeneni atýǵa ruqsat berilgen eken. Al oblys­tyq ańshylar jáne balyqshylar qoǵamdyq birlestiginiń saıtynda osy ýaqyt aralyǵynda 3174 qaz, 56 282 úırek, 11 940 qasqaldaq, 1 278 shalshyqshy, 7 269 qur, 5 586 shil, 137 kekilik, 3 585 kepter, 47 sańyraý qur, 603 buldyryq, 31 jyl­qyshy, 30 ular men 2591 bódeneni atýǵa bolatyny kórsetilipti.

 Túıin

Osy materıaldy ázirleý barysynda London qalasynda turatyn áriptesimiz Ásııa Baǵdáýletqyzynyń áleýmettik je­lidegi paraqshasynan Anglııa asta­nasyndaǵy sý jaǵalaýynda adamdardan úrikpesten emin-erkin júrgen ár­túrli qustardy kórgennen keıin, bul kóriniske bir jaǵy qyzyǵa, bir jaǵy qyzǵana qa­rap, WhatsApp arqyly bir-eki suraq qoı­dyq. «Birinshiden, Lon­dondaǵy qustar pat­shaıymnyń qor­ǵaýynda. Ásirese aqqý­larǵa eshkimniń tıisýine bolmaıdy. Ulybrıtanııadaǵy aqqýlardyń barlyǵy Elı­zaveta II pat­shaıymynyń jeke múlki sanalady. Ár­qaısysynyń aıaǵynda sa­qınasy bar. Ony ustaý, qııanat kórsetý úlken qylmys sanalady, sottap jiberýi de múmkin. Bul elde orta ǵasyrda ja­saǵan Edvard III patsha zamanynan bas­tap keıbir qustardy, onyń ishinde suń­qar­dy aýlaýǵa tyıym salynǵan. Demek, Ang­­lııada qustar baıaǵy zamannan zań­dyq turǵydan qorǵalǵan. Ekinshiden, bul jaqtyń tabıǵaty da qustarǵa qolaıly. Kópshiligi jyl on eki aı júre beredi. Munda qusqa eshkim tıispeıdi. Árbir parktiń qustarǵa tamaq beretin, qaraıtyn adamdary bar. Keı­bir park­terde kelgen qonaqtardyń tamaq berýine tyıym salǵan. Tek óz qyz­­metkerleri beredi. О́zim jıi ba­ryp júretin qaladaǵy eń úlken saıabaqtardyń bi­ri Sent Djeımste (Áý­lıe Djeıms) bir­qazan, aqqý, qara qý, sý­tartar, qas­qaldaq, shúregeı, sý­syl­­daq, suqsyr, úlken toqyldaq, ja­pa­laq, qara saıraq, súńgýir, qaz, úırek pen shym­shyqtyń kóptegen túrin kez­destirýge bolady. Shaǵyn kóli bar. Qustar kóldiń aınalasynda emin-erkin júredi. Adamdar demalatyn jasandy jasyl jelekterge deıin shyǵyp ketedi. Kepterler men shaǵalalardyń adamdar­dan qo­ryq­paı­tyny sonsha, ózen ja­ǵasynda júr­seń, keıde qanatymen betińdi syryp ushady. Qolyńdy sozyp ustaıyn demegenshe qashpaıdy. Bizdegi sekildi qustardy taspen atyp jatqan balalardy da kórmeısiń. Tas atý olardyń sanasynda joq. О́ıtkeni kishkene kezinen tabıǵatty qorǵaýǵa, qustardy aıalaýǵa tárbıeleıdi. Úshin­shiden, Anglııada aza­­mattyq qoǵam jaqsy damyǵandyqtan jeke azamat­tardyń belsendiligi joǵary. Mıllıonnan astam turaqty múshesi bar qustar qaýymdastyǵy jumys isteıdi. Olar aı saıyn jarna tólep, qustardy qorǵaý úshin óz qaltalarynan aqsha bólip turady. Jylyna birneshe ret ár jerde ártúrli sharalar ótkizedi. Jyl saıy­n tamyz aıynda qustar kórmesi ótedi. Senesiz be, senbeısiz be, An­g­lııada Qustar qaýymdastyǵy HIH ǵa­syrdan beri jumys istep keledi eken. Memleket kómeginsiz qurylǵan bul qaýymdastyq qustar sa­naǵyn júr­gizedi. Qandaı ózgerister bol­ǵanyn jiti qa­daǵalap otyrady, jo­ıy­lyp bara jatqan túrler bolsa kó­beıýge jaǵdaı jasaıdy, qamqorlyqqa alady», dedi Ásııa Baǵdáýletqyzy.

Bálkim, elimizde de Qyzyl kitapqa engen qustardy (olar kóp emes qoı) Elba­synyń nemese Prezıdenttiń jeke múlki dep jarııalap, barlyǵyn syrǵalap tastasa ǵoı, shirkin! Sonda qustar sany búgingideı azaımas pa edi?!

Oılanaıyq, áli de kesh emes shyǵar...

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 (Basty sýretttiń avtory: Valentın Zenkov)