Mektep oqýshylary tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty qashyqtan bilim alýda. Orta bilim berý uıymdaryndaǵy jańa formatqa kóshýdiń alǵashqy aptasynan soń qoǵamnyń da, ata-analardyń da, muǵalimder men oqýshylardyń da tosyn toqsanǵa tósele bastaǵany baıqaldy. Endigi másele – bilimniń sapasy. Sapaly bilim alý – ár balanyń quqyǵy. Osy quqyǵy bilim alýshynyń áleýmettik, densaýlyq, tipti turǵylyqty jerine qaramastan buzylmaýy tıis. Osy oraıda «Jeke kompıýteri joq ıakı qolynda barlyq múmkindigi bolǵanymen, ınternet tartylmaǵan eldi mekendegi oqýshylar nemese estý, kórý qabileti buzylǵan balalar qashyqtan qalaı oqyp júr?» degen saýal týady. Mundaıda sapaly bilim týraly sóz qozǵaýǵa bola ma? Jaýap izdep kórelik.
Tehnıka tosqaýyl ma?
Qashyqtan oqytý, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov aıtqandaı, osy úderiske qatysy bar barlyq adam úshin úlken emtıhan bolyp turǵany belgili. Alaıda aldynda kezdesken kedergi men túrli problemanyń ózin damýǵa berilgen múmkindik dep qabyldaıtyn janǵa bilim salasynyń bir belesi boı kórsetti. Mektepterdegi qashyqtan oqytýdyń ekinshi aptasy bastalǵaly osyndaı oıdaǵy mamandar men muǵalimderdiń, sondaı-aq balasynyń sapaly bilim alýyna baryn salatyn ata-ananyń jańa formattaǵy oqýdyń ekinshi bir deńgeıine qadam basqany kórinedi. Birtindep bir izge túsken qashyqtan oqytýdyń sapasyn qalaı arttyrýǵa bolatynyna bas qatyryp júrgen sekildi.
Erjigit Quttybaı Túrkistan qalasyndaǵy orta mekteptiń birinde 5-synypta oqıdy. Erjigittiń jeke kompıýteri, noýtbýgi joq. Esesine WhatsArr júktelgen telefony bar. «Aldymen «Balapandaǵy» sabaqty kóremin. Sodan soń úı tapsyrmalaryn oryndap, jumystarymdy WhatsArr arqyly muǵalimderime jiberemin. Qulatyp alǵan telefonymnyń qatyp qala beretini bolmasa, bári jaqsy. Ásirese óz kestemdi ózim jasap alatynym unaıdy. Úı tapsyrmasyn qalaǵan ýaqytymda oınap, jattyǵý jasap, ákem men anama kómektesip, kishkentaı qaryndastarymdy oınatyp júrip oryndaımyn», deıdi.
Erjigitte tehnıkanyń tapshylyǵy nemese telefondaǵy áleýmettik jelimen ǵana muǵalimderi arasynda keri baılanys ornatýy kedergi keltirmegenimen, Qyzylorda qalasynyń 8-synyp oqýshysy Dıdar Nurboluly tehnıkanyń bolýy jetkiliksiz ekenin aıtady. «Telearnadaǵy sabaqtardan jańa taqyrypty túsinemiz. Biraq ári qaraı alyp ketý qıyn. Taqyrypty tereńinen túsinýge jáne tapsyrmalardy óz betińshe oryndaýǵa kómegi tıe bermeıdi. О́ziń izdenip, jańa taqyrypty qaıtalap oqýǵa týra keledi. Mekteptegideı emes, birin túsinsek, birin túsinbeımiz. Sodan bolar, muǵalimderdi jıi mazalaımyz. Olar vıdeo qońyraýmen túsindiredi», deıdi Dıdar.
Birneshe balamen áńgimeleskenimizde, bárine ortaq bir oı boldy. Oqýshylar ádette mektepte muǵalimniń jańa taqyrypqa baılanysty taqtada mysal keltiretinimen tez túsinetin. Al telearna, radıo nemese oqýlyqta qysqasha túsindirilgen jańa taqyrypqa túsinikti mysal keltirilmeıdi. Sol sebepti oqýshylar muǵalimderdiń keri baılanys ornatýdy jańa taqyrypqa mysal joldaýdan bastaǵanyn qalaıdy. Aıtalyq bir formanyń aýdanyn tabýdy, bolmasa sóılemnen rettik san esimdi belgilep kórsetýdi mysalmen túsindirgenin qolaı kóredi.
Iá, synyptaǵy ár oqýshynyń jumysyn qarap, jeke-jeke jumys júrgizip otyrǵan muǵalimderdiń júktemesi qanshalyqty kóbeıgenin kóremiz. Dese de kásibı, sheber, ár oqýshysynyń qabiletin jiti tanıtyn ustaz ózine jáne oqýshysyna júktemeni azaıtýdyń jolyn jańa formatta da taýyp alady. Bul úshin álbette azdap ýaqyt pen buryn oqytpaǵan ádistermen áreket etýge tájirıbe kerek. Qalaı degenmen de árbir úıde tym bolmaǵanda 1-2 smartfon tabylatyn qazirgi qoǵamda, oǵan qosymsha telearna men radıodan sabaq ótkizilip turǵanda jeke kompıýter men noýtbýktyń bar-joǵy túpkilikti tosqaýyl nemese túıtkildiń túıini bola almaıdy. Sebebi sapaly bilim oqýshy men muǵalimniń ynta-yqylasynan qalyptasady.
Internet ustamasa, qońyraý shalýǵa bolady
Shynar Asylbekqyzy ejelgi Syǵanaq qalasynyń irgesine qonys tepken aýylda turady. Ol aýyldaǵy jalǵyz orta mekteptiń 3-synybynda oqıdy. Anasynyń aıtýynsha, Shynardyń sabaqqa degen qulshynysy, talpynysy óte joǵary. Sodan da bolar, tańerteń erte turyp, oqý quraldaryn ázirlep, teledıdardyń aldyna jaıǵasady eken. Men «Balapandaǵy» sabaqtardy qarap alǵan soń, berilgen úı tapsyrmalaryn WhatsApp arqyly muǵalimge jiberemin. Synyp jetekshimiz arnaıy chat ashqan, biraq úı tapsyrmasyn topqa salýǵa bolmaıdy, áıtpese basqalar kóshirip alady. Aýylda keıde ınternet jaqsy ustamaı qalady. Sondaıda muǵalimmen baılanysqa shyǵa almaı qalamyn. Mundaı kezde túsinbegenimdi ákem men anamnan suraımyn. Keıin jeli ustaǵanda telefonyma kóp habarlamalar keledi, bárin birden ashýǵa ınternettiń kúshi jetpeıdi. Biz tek WhatsApp-pen úı tapsyrmasyn joldap jatyrmyz. Basqa saıttarǵa kirmeımin, negizi bilmeımin», deıdi Shynar qyz. Biz aýyl oqýshysynan Kundelik, BilimLand, Daryn.online, Zoom, Google classroom júıeleriniń qaısysyn qoldanatynyn suraǵanbyz, onyń jaýaby joǵarydaǵydaı boldy. Iá, ınterneti nashar aýyldyq eldi mekenderdegi oqýshylardy tele-radıo sabaqtar ǵana qutqaryp otyr. Al úı tapsyrmasyn joldaıtyn WhatsApp-ty ashýǵa ınternet qýaty jetpeı qalsa qalaı bolmaq? Shynardyń bul suraqqa da jaýaby daıyn: «Internet ustaǵansha bir oınap kelemin. Eger qaıtyp aınalyp kelgende de WhatsApp aınalyp turyp alsa, muǵalimge qońyraý soǵýǵa bolady. Telefonda taqpaǵyńdy, túsingenińdi aıtyp beresiń. Al kórýge tıis jumysyńdy keıinge saqtap qoı», dep keńes beredi. Aýyl oqýshysy aıtqandaı, jumysty saqtap qoıyp, ınternet ustaǵanda áleýmettik jelimen nemese poshtamen joldaýǵa múmkindik bar.
Qashyqtan oqytýdaǵy ınklıýzıvti bilim
Quralaı Edilqyzy elordadaǵy №2 ońaltý ortalyǵynyń dırektory bolyp jumys isteıdi. Aqyl-oıynyń damýynda aqaýy, tiliniń múkistigi bar, estý, kórý qabileti buzylǵan balalar tárbıelenetin ortalyq ta erekshe oqýshylaryn qashyqtan oqytýdy, ońaltýdy jalǵastyryp jatyr. «Bizdiń ortalyq mektepke deıingi, mektep jasyndaǵy erekshe bilim berýdi qajet etetin balalar men jasóspirimderge keshendi psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq kómek kórsetedi. Ortalyq mamandary ádistemelik usynys boıynsha qashyqtan oqytý úderisin Zoom, WhatsApp, Classroom sııaqty ınternet platformalarmen ótkizýde. Bul alańdar mamandarǵa balanyń qyzyǵýshylyǵyn oıatý maqsatynda vıdeo prezentasııa, beınejazba, anımasııalyq materıaldar, ártúrli kórnekilikter jiberýge járdemdesedi. Ár ata-anamen baılanysa otyryp, joǵaryda aıtylǵan platformalardyń biri tańdalyp, balaǵa yńǵaıly ýaqytta túzetý sabaqtary keste boıynsha júrgiziledi. Sabaq maman, bala jáne ata-ananyń qatysýymen ótkiziledi, sonymen qatar ár sabaqtan keıin keri baılanys júrgiziledi», deıdi Q.Edilqyzy. Onyń oıynsha, qashyqtan oqytý ata-ana men balanyń, sondaı-aq muǵalim men ata-ananyń arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa septigin tıgizip tur. О́ıtkeni buryn muǵalim kóbine oqýshymen otyratyn, al endi ońaltý jumystarymen ata-analardyń ózderi aınalysýy úshin ustaz aldymen balalardyń áke-sheshesimen jumys isteıdi. Ata-analar ózderine túrli jańalyq ashyp jatqan kórinedi.
Qulaǵy estimeıtin balalar telearna, radıo, bilim berý platformalaryndaǵy vıdeo sabaqtardy qalaı tyńdaıdy? Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bul máseleni sheshýdi bastapty. Qashyqtan oqytýdyń alǵashqy aptasyn qorytyndylaǵan Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Sholpan Karınova: «Qashyqtan oqytý barysynda bilim alýda erekshe qajettilikteri bar balalarǵa da jaǵdaı jasalǵan. «Telesabaqtar kórsetilip jatqan respýblıkalyq «Elarna» jáne «Balapan» arnasyna oqýdyń ekinshi kúninen bastap sýrdoaýdarmashylar qosyldy. Búginde Túzetý pedagogıkasynyń Ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy osy baǵyttaǵy jumystarmen aınalysyp jatyr. Qashyqtan oqytý barysynda bilim alýda erekshe qajettilikteri bar balalar nazarymyzdan tys qalǵan joq», degen bolatyn.
Al kózi kórmeıtinder qaıtpek? Astanadaǵy №10 mektep-gımnazııasynyń kózi múlde kórmeıtin oqýshylaryna sabaq beretin tıflopedagog Sáýle Lıabıvqyzy 3 jáne 4-synyptardaǵy oqýshylarynyń erekshe qajettiligine qaraı estý qabiletteriniń jaqsy damyǵanyn, burynnan jattyqqanyn aıtady. «Oqýshylarym estý arqyly este saqtaıdy, sondyqtan telearna men radıodaǵy sabaqtardy aldymen estip alady. Sodan soń tyńdaǵanyn maǵan qaıtadan aıtyp beredi jáne WhatsApp-tan joldanǵan úı tapsyrmasyn oryndaıdy. Kanıkýl kezinde ata-analardyń kómegimen oqýshylarǵa Zoom arqyly synaq sabaq ótkenbiz. Sodan qalyptasyp qaldy. Áli de osy júıeni qoldanyp, keri baılanys ornatyp otyrmyz. Men muǵalim retinde asa qınalyp júrgen joqpyn. Sebebi ata-analarmen burynnan tyǵyz qarym-qatynasta jumys istep úırengenbiz, qazir aýyrtpalyq teńdeı bólindi. Máselen, men ata-analarǵa balalarmen birdeı Braıl qarpinde oqyp-jazýdy úıretkenmin. Sondyqtan qazir ata-analar tapsyrmany oqýlyqtan taýyp, balasynyń jumysyn teksere alady», deıdi tıflopedagog. Balalarynyń qandaı jaǵdaıda da bilim alýyna barlyq múmkindikti qarastyrýǵa daıyn, ózi de qolynan kelgenniń bárin jasaýǵa ázir ata-analar ózi oqyp, ózi kórip, ózi tyńdap, ózi oryndaı alatyn balalaryna jaı sabaq oqýyn uıymdastyryp berýdi qıynsynatyn eresekterge úlgi bolýǵa ábden laıyq-aq. Osyǵan qosa, S.Lıabıvqyzy aıtqandaı, elektrondy formatta kelgen hattyń mátinin daýystap oqyp beretin mobıldi qosymshany ıgerip alǵan zaǵıp oqýshylar da ata-analary, muǵalimderi búkil materıaly men kerek-jaraǵyn qolyna ustatyp, aldyna tossa da sabaq oqýdan qashatyn jalqaý balalarǵa jiger berýi tıis. «Oqýshylarymnyń bilimge degen qushtarlyǵy bar qıyndyqty jeńip keledi. Olardyń úırenýge degen yntasy kez kelgen kedergiden, mine, búgingideı jańa formatqa kóshkende týǵan tosqaýyldardan da tosylmaýǵa kómektesti. Ańsar esimdi oqýshym iRhone telefonyndaǵy Aprstore-den Siri qosymshasyn júktep, onymen qalaı jumys isteýge bolatynyn tipti maǵan úıretti. Men ony qazir basqa da oqýshylar men ata-analarǵa usynyp jatyrmyn. О́te yńǵaıly», deıdi tıflopedagog. Keıin osy mobıldi qosymshany ózimiz de zerttep kórdik, kózi nashar kóretin nemese kórmeıtin oqýshylarǵa taptyrmaıtyn dúnıe eken. Eń mańyzdysy, mobıldi qosymshany kompıýterge, ıaǵnı Windows nemese kez kelgen telefondaǵy Android júıesine de ornatyp alýǵa bolady.
P.S.: Shynynda adam tabıǵattaǵy ózge jaratylystardan qalaǵanyna qol jetkizý jolynda kez kelgen problemanyń sheshimin taba alatyn qabiletimen, anyǵynda saralaı alatyn sanasymen erekshelenedi. Másele onyń qanshalyqty qoldanylatynynda bolsa kerek. Osyǵan deıin jaýapty vedomstvo tarapynan, ıá túrli bilim berý platformasynyń ıelerinen qansha mıllıon oqýshynyń qaı júıege tirkelgeni, qaısysyn qoldanǵany týraly esepti estidik, oqydyq. Muǵalim tapsyrma berýmen, ata-analar ony oryndatýmen, oqýshylar oryndaýmen ishki esebin túgendep otyrǵan da shyǵar. Endigi jerde san emes, sapa sóılesin desek, úshtik odaq (muǵalim, ata-ana, oqýshy) sanaǵa sińgen bastapqy, túpkilikti (biri úıretsem, ekinshisi úırense, úshinshisi úırensem degen) maqsatynan tótenshe toqsanda da aınymaýy qajet.