Jyl jańaryp, kún jylynǵan tusta-aq Túrkistan oblysynda dala jumystary qarqyn ala bastaǵan bolatyn. Tehnıkalardy daıyndaý, sharýashylyq jumystaryn qamdaý – aýyl sharýashylyǵy salasy mamandary úshin kún tártibinen túspegen másele. Memleket basshysy da jýyrda ótken tótenshe jaǵdaı jónindegi memlekettik komıssııa otyrysynda kóktemdegi aýyl sharýashylyǵynyń máselelerine basa nazar aýdarýdy mindettedi.
«Eldiń ońtústiginde qazirdiń ózinde egin egý jumystary júrgizilýde (30% aıaqtaldy). Basqa aımaqtarda kóktemgi dala jumystary bir aı ishinde bastalýy tıis. Fermerler aınalym qarajatymen, pestısıdtermen, tyńaıtqyshtarmen, sapaly tuqymdarmen, janar-jaǵarmaımen qamtylýy kerek. Kóktemgi dala jumystaryn qarjylandyrý kólemi 3 ese artyp, 170 mlrd teńgege jetti», dedi Qasym-Jomart Toqaev. Egistikti erteńge qaldyrǵannyń zııanyn jaqsy biletin, kóktemgi dala jumystaryn erte bastaıtyn Túrkistan óńiriniń dıqandary búgingi jaǵdaıdaǵy barlyq qaýipsizdik sharalaryn saqtaı otyryp qyzý iske kirisken. Bıyl óńirde aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn 825,4 myń gektarǵa egý mejelengen. Egistikti ártaraptandyrýǵa sáıkes kartop, kókónis, baqsha daqyldarynyń egis kólemi 122 myń gektar bolyp, ótken jylmen salystyrǵanda 3,2 myń gektarǵa artqan. Sonymen qatar mal azyqtyq daqyldar alqabynyń kólemi 11,6 myń gektarǵa kóbeıip, 213 myń gektarǵa jetti. Al maıly daqyldar kólemi ótken jyldyń deńgeıinde 91,4 myń gektarǵa, masaqty daqyldar 226,9 myń gektarǵa, maqta daqyly 118 myń gektarǵa ornalastyrylady. Búginde 503 800 gektarǵa josparlanǵan jazdyq daqyldardyń 159 myń gektary egilgen. Sonymen qatar osy jyldyń ónimine egilgen 160 myń gektar kúzdik astyqtyń 75 myń gektary ústep qorektendirildi. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqov kóktemgi dala jumystaryn júrgizýge 37 myń tonna janarmaı bólingenin aıtady. «Aqpan, naýryz aıyna qaralǵan 20 myń tonna janarmaıdyń quny tolyǵymen tólenip, 4,2 myń tonnasy taýar óndirýshilerge bosatyldy. Janarmaıdy bosatý baǵasy sáýir aıynan bastap lıtrine shaqqanda 160 teńgeni quraıdy. Bul naryqtyq baǵadan 25 teńgege arzan», deıdi basqarma basshysy. Sondaı-aq 93,5 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qunyn sýbsıdııalaýǵa 3,75 mlrd teńge qarjy bólinip otyr. Búgingi tańda oblysqa «QazAzot» aksıonerlik qoǵamy tarapynan 27 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtar jetkizilip, 7 myń tonnasy taýar óndirýshilerge bosatylǵan. Dala jumystaryn júrgizýge qolda bar 17 myń dońǵalaqty traktordyń, 2,9 myń soqanyń, 430 qopsytqyshtyń jáne 1800 dán sepkishtiń 97 paıyzy iske jarap tur. Oblys boıynsha taýar óndirýshiler jazdyq daqyldardyń tuqymymen tolyq qamtamasyz etilgen. О́ńirdegi jalpy jaǵdaı osyndaı, aýdandarda atqarylyp jatqan jumystar da basqarma basshysynyń derekterin rastaı túsedi.
Mysaly, Qazyǵurt aýdany kóleminde 2020 jyldyń ónimine 32 320 gektar kúzdik bıdaı egilgen. Kóktemgi dala jumystaryna 2365 tehnıka qatysýǵa daıyn. Dızel otynyn da jeńildikpen satyp alǵan aýdan sharýalary men qojalyqtar 1040 tonnaǵa suranys berip, búginde tolyǵymen paıdalanýda. Aýdandaǵy «SAPA 2002» sharýa qojalyǵynda jalpy alty myń gektar jer bar. Egin bitik shyǵý úshin zamanaýı tehnıkalardy qoldanyp, jerdi óńdeý, tuqym sebý, ylǵal jabý jumystary joǵary deńgeıde júrgizilýde. Jerdi aıdamaı, topyraǵyn qopsytpaı-aq dándi daqyldardy sebýge múmkindigi bar sheteldik «Pamreana» tehnıkasynyń kómegimen sharýashylyq úsh myń gektar jerge dándi daqyl sepken. Aǵarǵany mol aýdan retinde óńirge tanymal Qazyǵurttaǵy ındýstrııalyq aımaqta birqatar joba nátıjeli júzege asyrylýda. «Qazyǵurt» ındýstrııalyq aımaǵynda 2 gektar jer teliminde ornalasqan «Asyl bastaý.kz» JShS-niń quny 602,7 mln teńgelik «Maısyzdandyrylǵan qurǵaq sút jáne sary maı shyǵarý» jobasy naýryz aıynda iske qosylǵan. Reseılik jáne ýkraınalyq qural-jabdyqtar ornatylǵan kásiporynnyń jyldyq qýaty – 2000 tonna sút ónimin óńdeıdi. Sút ónimin aýdandaǵy agroqurylymdardan jáne halyqtan kelisilgen baǵada jınaqtap óńdeý arqyly arnaıy ydystarda quıylǵan qurǵaq sút, sary maı, aıran, qaımaq jáne irimshik shyǵarý kózdelýde. Kásiporyn jumysqa tek aýdan turǵyndaryn alady. Qazyǵurt aýdanynyń ákimi, jurt iskerligin joǵary baǵalap júrgen Tólegen Telǵaraev aýdan agroqurylymdaryn jáne turǵyndaryn atalǵan kásiporynǵa sút ónimin ótkizýge shaqyryp otyr. Shaǵyn otbasylyq sút fermalary da kóptep ashylýda. Mysaly, ótken jyly 29 shaǵyn ferma iske qosylǵan. Mal basy da kóbeıe túsken. «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan», «Jurtshylyq tabynǵa asyl tuqymdy buqa» baǵdarlamalarynyń aıasynda aýdanda 3851 mal alynypty. Sondaı-aq ındýstrııalyq aımaqta ornalasqan, «CG Foods Central Asia» JShS-niń «tez ázirlenetin taǵamdar» jobasy aıasynda «Qazan» kespesi shyǵarylýda. О́tken jyly 1,1 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan zaýyt búginde 10 túrli «Qazan» jáne «Wai-Wai» markaly kespe ónimin shyǵarýda. Búgingi tańda 80 adam jumyspen qamtylǵan. Kásiporynnyń damý josparyna sáıkes aldaǵy ýaqytta jumysshylar sany 300-ge jetpek. Kásiporyn jylyna 1100 tonna ónim shyǵaryp, onyń 20%-y elimizdiń aýmaǵynda, al 80%-y Ortalyq Azııa elderine eksporttalatyn bolady. Jalpy, «Qazyǵurt» ındýstrııalyq aımaqta 7,3 mlrd teńgelik 193 jumys ornyn quraıtyn 5 joba ornalastyrylǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń damýyna erekshe nazar aýdarylyp otyrǵan aýdanda jumys istep turǵan 19 ónerkásip kásiporyndary ótken jyly 7 840,3 mln teńgeniń ónimin óndirgen. Bıyl ónim kólemin 7 866 mln teńgege jetkizý josparlanýda.
Jylyna 2-3 ret ónim jınaýdy josparlap otyrǵan Qazyǵurt aýdanynyń sharýa qojalyqtary erte pisetin qyryqqabat ónimin jınaı bastady. Qańtardyń ortasynan dıqanshylyqty bastaǵan sharýalar 1,5 gektar jerge qyryqqabat egipti. О́ndirilgen ónim Shymkent qalasy men Qazyǵurt aýdanyndaǵy ortalyq bazarlarda satylmaq. Qyryqqabatty jınap alǵan soń dıqandar ekinshi ónim alý úshin qııar men qyzanaq sııaqty daqyldar egýge kirisedi.
Túrkistan oblysy