Bilim berý mekemelerindegi tarıh páni

Bilim berý mekemelerindegi tarıh páni oqýlyq sapasyna, urpaqqa úıretý úlgisine, bilgizý biligine tikeleı baılanysty

Qıly kezeńderdiń qyrsyǵy artta qalyp, ata-babalarymyz ańsap ótken táýelsizdikke qol jetkizdik. Odan keıingi alasapy-ran jyldardan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasa-tynyń nátıjesinde aman ótip, ekonomıkamyz ósip, halqymyz-dyń ál-aýqaty artyp, kemel keleshekke jurttyń senimi nyǵaı-dy. Otanymyz álemdegi aldyńǵy qatarly elý elmen ıyq tirestirip, irgeli memleket, qalyptasqan jurt ekenimizdi kórsettik. Endigi jerdegi keleli mindet jas urpaqtyń boıyna otanshyldyq rýhty sińirip, el men jerdiń ıesi sendersińder degen oıdy sanalaryna darytyp, boılaryna ornyqtyrý mindeti tur. Bul týraly Prezıdent elordada mektep oqýshylaryna oqyǵan dárisinde jan-jaqty qozǵady. Týǵan jerdiń, eldiń tarıhyn bilmeıinshe, shynaıy patrıot bolý múmkin emes degendi qadap aıtyp: «Patrıot – óz elin súıetin jáne ózge memleketterge qurmetpen qaraıtyn adam», degen bolatyn.

 Bilim berý mekemelerindegi tarıh páni oqýlyq sapasyna, urpaqqa úıretý úlgisine, bilgizý biligine tikeleı baılanysty

Qıly kezeńderdiń qyrsyǵy artta qalyp, ata-babalarymyz ańsap ótken táýelsizdikke qol jetkizdik. Odan keıingi alasapy-ran jyldardan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasa-tynyń nátıjesinde aman ótip, ekonomıkamyz ósip, halqymyz-dyń ál-aýqaty artyp, kemel keleshekke jurttyń senimi nyǵaı-dy. Otanymyz álemdegi aldyńǵy qatarly elý elmen ıyq tirestirip, irgeli memleket, qalyptasqan jurt ekenimizdi kórsettik. Endigi jerdegi keleli mindet jas urpaqtyń boıyna otanshyldyq rýhty sińirip, el men jerdiń ıesi sendersińder degen oıdy sanalaryna darytyp, boılaryna ornyqtyrý mindeti tur. Bul týraly Prezıdent elordada mektep oqýshylaryna oqyǵan dárisinde jan-jaqty qozǵady. Týǵan jerdiń, eldiń tarıhyn bilmeıinshe, shynaıy patrıot bolý múmkin emes degendi qadap aıtyp: «Patrıot – óz elin súıetin jáne ózge memleketterge qurmetpen qaraıtyn adam», degen bolatyn.

Munyń bári Tuńǵysh Prezı­den­timizdiń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan mem­­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynan bastaý alyp otyr. XXI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qaterin atap ótken Memleket basshysy toǵyzynshy syn-qaterde – órkenıet qundylyqtarynyń daǵdarysyna túsinikteme bere otyryp, «Álem aýyr dúnıetanymdyq jáne qundylyq daǵdarysty bas­tan keshirip otyr. О́rkenıetter qaqtyǵysy, tarıhtyń aqyry, mýltımádenıettiń kúıreýin jarııalaıtyn únder jıi estiledi» dep qanshama ǵasyrlar tezinen syryn da, synyn da joǵaltpaı búginge jetken jaýharlarymyzdy qorǵap, damytý jolyn alǵa tartqan edi.

Elbasy bul aıtqan baǵdarynda tarıhtyń zamanǵa qaraı ózgerip otyratynyn meńzep, biraq, táýelsiz elimizdiń ótkeni men búginin, jar­qyn bolashaǵyn ushtastyra óristetý ıdeıasyn usynady. Sony júzege asyrý joldary talqy­lanǵan alqaly jıyndy Memle­kettik hatshy Marat Tájın maý­sym aıynda ótkizgen edi. Onda ulttyq tarıhty zerdeleý jóninde máseleler kóterilip, túıindi oılar talqylanǵan. Sonyń biri elimizdegi joǵary oqý oryndarynda jumys istep kele jatqan Qazaqstan tarıhy kafedralarynyń jumysyn jetildirý bolatyn. Bul jastarǵa Otan tarıhyn tereń úıretý úshin qolǵa alynǵan shara dep bilemiz. Biz osy ıgilikti isti iske asyrý jolynda elimizdiń tórt aımaqtarynda ótken respýblıkalyq semınarlar jumystaryna atsalystyq. El tarıhynyń keıbir ádistemelik jáne tarıhı-muraǵattyq materıaldaryn qaıta qarastyrý men zerdeleý máselesine kóńil aýdarýdamyz. Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen keńesip, tarıh týraly tujyrymdamalarymyzdy jurtshylyq talqysyna salyp, ózgelermen oı bólisý maqsatynda buqaralyq aqparat quraldarymen júıeli jumys jasaýdamyz. Sebebi, tarıh máseleleri jeńil-jelpi oı-baılamdardy kótermeıdi. Onyń ǵylymı negizi myqty bolýy tıis. Búkil derekter ǵylymda dáıektel­gennen keıin ǵana mektep, jo­ǵary oqý oryndarynyń baǵ-darlamalaryna engizý qajettigin ýaqyt kórsetip otyr. Mysaly, sońǵy jyldardaǵy ótkizilgen Biryńǵaı ulttyq testileý kezin­degi tarıh suraqtary men jaýapta­rynda jıi qaıtalanyp júrgen olqylyqtar men sáıkes kelmeý­­­shilikter, bu l sózimizge dálel bola alady. Keı bilim uıalary ózderi tańdaǵan balama oqýlyqtar boıynsha jastarǵa bilim beremiz deıdi. Bul da jón shyǵar. Degenmen, balama oqýlyqtardaǵy derekterdiń ártúrliligi synaq kezinde talapkerlerdi shatystyrary haq. Sondaı talapkerlerdiń keıbireýleri ózderi emtıhan kezin­degi suraqqa bergen jaýabynyń durystyǵyn bilim alǵan oqýlyq boıynsha dáleldeýge tyrysyp baǵatynynan habardarmyz.

Jahandaný zamanynda tarı­hymyzdyń tııanaqty da, ornyqty bolýyna Elbasynyń jete kó­ńil bólýi sodan shyǵar dep oılaı­myz. Memleket basshysynyń bul talabynyń tıisti deńgeıde iske asyrylýy, tek qana tarıhı muralar men muraǵattardy ne-mese tarıhı tulǵalar men oqı­ǵalardy túpkilikti zertteýmen shek­telip qana qoımaı, negizinen bilim berý mekemelerindegi ta-rıh pániniń oqytylý sapasyna da baı­lanysty deýi de óte oryndy. Son­dyqtan da, orta bilim beretin mek­tepter men kolledjder, nemese joǵary oqý oryndarynda tarıh páni­niń dáristeri men praktıkalyq sabaq­tarynyń ǵylymı-ádistemelik jaǵynan qanshalyqty naqty jáne durys jolǵa qoıylýynyń mańyzy zor. Bul turǵydan barlyq bilim berý mekemeleri úshin jalpylama ádistemelik nusqaýshylyq rólin ár aımaqtaǵy gýmanıtarlyq ba-ǵyttaǵy jetekshi joǵary oqý oryn­dary atqarýy tıis tárizdi. О́ıt­keni, olar osy gýmanıtarlyq salany jan-jaqty bilýmen qa-tar, zerdelep otyr. Biz sekildi tehnıkalyq joǵary bilim meke-meleri solarmen tyǵyz qarym-qatynas jasaý arqyly ózimizdegi túıtkilderdiń sheshimin tabamyz. Sondaı oqý oryndarynyń qata­rynda professor A.Imanǵalıev basqaratyn M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń alatyn orny erekshe. Bul seksen jyldyq tarıhy bar ǵylym men bilim ordasynyń tarıh ǵylymynan taraıtyn etnografııa, ólketaný, arheologııa jáne Otan tarıhy ǵylymı baǵyttary boıynsha, sonyń ishinde ólke tarıhynda erekshe iz qaldyrǵan tarıhı tulǵalardy zertteýde qyrýar eńbek sińirýde. Ásirese, Uly Otan soǵysy kezinde eli úshin erlikpen qaza tapqan, tek qana ólkemizdiń ǵana emes búkil respýblıkamyzdyń maqtanyshyna aınalǵan qazaq­tyń qaharman qyzdary Hıýaz Dos­panova, Mánshúk Mámetova jáne Álııa Moldaǵulova syndy qas batyrlardy qadirleý isi jaqsy jolǵa qoıylǵan.

Táýelsiz elimizdiń ótkeni men búginin tarazy basynda teńeı otyryp, keıingi urpaqqa sap altyndaı taza jetkizý jónindegi Prezıdenttiń tapsyrmasyna biz de ózindik úlesimizdi qosýǵa talpynýdamyz. Sonyń ishinde zamanǵa qaraı ózindik orny bar tehnıkalyq úrdisterdiń tarıhyn zerttep, zerdeleýge ýnıversıtet ǵalymdary men stýdentteri tyń talpynys­tar jasaýda. Oqý orny óziniń tehnı­kalyq baǵytyna qaramastan tarıh pánin stýdentterge tereń meńgertý maqsatynda Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń aýqymyn keńeıtip, bilikti mamandardy toptastyryp jatyr. Arnaıy qurylǵan kafedrada stýdentter men magıstranttar ǵylym men tehnıkanyń joǵaryda aıtqan tarıhyn zertteýge qulshyna kirisýde. Jylma-jyl ótkiziletin stýdenttik ǵylymı konferensııa­lar men semınarlarda jáne ǵy­lymı jobalar konkýrstarynda, ásirese, Otan soǵysy bastalǵan jyl­dardan bastap qazirgi kezge deıingi tehnıkanyń damý tarı­hyn qamtıtyn taqyryptar alǵa shyǵyp otyr. Mundaı qadam sabaqtan tys ýaqyttarda júrgiziledi. Otan soǵysy kezindegi keıbir teh­nıka­lardyń nemese ózge de qarý­lardyń damý tarıhyn, olardy jetik meńgergen sheberler men batyr­lar­dyń ómirbaıandaryn baıla­nys­tyryp zerdeleý nıetindemiz. Bul da kúni erteń el tarıhynan oryn alatyn derekter dep bilemiz. Mysaly, Hıýaz Dospanova ushqan Ý-2 ushaǵy men Mánshúk Mámetova meńgergen ataqty «Maksım» pýle­metiniń jasalýy, qoldanylýy men tehnıkalyq sıpattamalaryn stýdentter zerdelep, bolashaqta táýelsiz eldiń qajetine jaraıtyn sondaı quraldar ázirleýge talpynyp júrgen jastar da joq emes. Tehnıkalyq bilimin ala júrip, tarıhqa den qoıǵandar Hıýaz apamyzdyń surapyl soǵystyń qıyn jáne tapshylyq kezderinde korpýsy jartylaı faneradan qurastyrylǵan Ý-2 ushaǵynyń sıpattamalyq jaǵynan kóptegen jetispeýshilikteri bolǵanyn, osy aqaýlardy olar tanyp-bilip, batyr qyzdyń sony der kezinde bilip, synnan súrinbeı ótkenin ǵylymı turǵyda zerdelep shyqty. Munymen qatar, tehnıkalyq múm-kinshiligine qaraı, bıiktep ketpeı tómendep ushýǵa daǵdylanǵan Ý-2 ushaǵy jaý qolynda qalǵan qalalarǵa túngi shabýyldar ja-saýda úlken septigi bolǵanyn da stýdentter óz eńbekterine ar­qaý etip otyr. Al Mánshúk apamyz qazirgi kezde matematıka men statıs­tıkada jıi aıtylyp, qoldanylyp júrgen túsinik – toptasý teorııasyn óziniń pýlemetinde tájirıbe júzinde qoldanǵan adamdardyń biri bolǵanyn da talapkerler óz eńbekter