Shertpe kúıdiń sheberi

Qazaqtyń qasıetti kúı óneriniń ejelden qalyptasqan qos arnasy – tókpe jáne shertpe kúılerdiń aımaqtyq erekshelikteri, sonymen qatar tehnıkalyq-oryndaýshylyq máneri týraly baıandaı kelip, kúı sheberi shertpe kúıdiń ishindegi qosbasar kúılerge toqtaldy. Bul kúılerdiń bastaýy kúı Táńiri atanǵan ataqty kúıshi Táttimbetten bastalatyny, al Táttimbettiń kúıleri men ol ómir súrgen kezeń shyn máninde qazaq kúı óneriniń bir órkendegen, órlegen kezeńi bolyp sanalatyny áńgimege arqaý etildi. «Qazirgi kózqaraspen sholyp shyǵatyn bolsaq, orys otarshyldyǵy qazaq dalasyna endi-endi enip, bekinis-qalalar salyp jatqan kezeń edi. Sol almaǵaıyp zamanda ómir súrgen Táttimbet shyǵarmalary erkindik ańsaǵan áýen men azattyq týraly maǵyna-mánge toly boldy. Táttimbettiń qosbasar kúıleri óte kóp ekeni aıtylady. Biraq soǵan qaramastan qazirgi kúnge toǵyz túri ǵana jetken. Ár túrli nusqalarymen, árıne. Osy toǵyz túriniń altaýyn qazaqtyń jalpy shertpe kúı óneri máneriniń úzilmeı bizge jetýine ómirin arnaǵan ardager kúıshi Ábiken Hasenov alyp keldi.

Endi osy «Qosbasarlardyń» taǵdyry qalaı boldy?

Ábiken Hasenov  aǵamyz Táttimbet kúılerin alǵash shertkende kúıtabaqqa taraýlatyp jazdyrǵan eken. «Qosbasardyń» birinshi túri, ekinshi túri, úshinshi túri degendeı. Qurmanǵazy orkestrine sonyń áýeli birinshi taraýy túsirilipti. Qazaqtyń kórnekti kompozıtory Latıf Hamıdı notaǵa túsirgen. «Qosbasardyń» maǵynasyn uǵý úshin taǵy da Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdyń jazbalaryna júginsek, qosbasar kúılerdiń kóbi oıly, adamnyń basynan túrli pándaýı jaǵdaılar ótken kezde sabyr shaqyratyn, kerek deseńiz, qajyr-qaırat beretin áýender, kóne saryndar dep aıtylady» deı kelip, Ábiken Hasenov jetkizgen «Qosbasardyń» altynshy nusqasyn tartyp berdi.   

Táttimbetpen zamandas bolǵan kúıshilerdiń biri – Itaıaqtyń, sonymen birge Saıdaly Sary Toqa men Qyzdarbek kúıshiniń, onyń shákirtteri Sembek, Ábdı, Maqashtyń ónerine, osylardyń úlgisin alyp qalyp, bizdiń zamanǵa jetkizgen Begimsal Orynbekuly men Ábiken Hasenovtiń, odan keıingi kúıshilik ónerdi nasıhattaǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Maǵaýııa Hamzınniń eńbegine aıryqsha  mán bere kele, Arqa óńirinde daraboz kúıshilerdiń murasyn saqtap, halyqqa jetkizýde izgi dástúrlerdiń berik saqtalyp kele jatqanyn aıtty. Mysaly, Itaıaq kúıshi týraly el arasynda nebir ańyz-áńgimelerdiń saqtalyp qalýy sonyń jarqyn dáleli. Solaı bola tura Itaıaqtyń sońynda jalǵyz kúıi ǵana saqtalypty. О́kinishti-aq!  Muny taspaǵa jazyp alǵan etnograf-jazýshy aǵamyz Kámel Júnistegi ekenin bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin. Bul rette J.Júzbaı belgili qalamgerdiń Arqa kúılerin zertteýdegi ushan-teńiz eńbegine rızashylyq bildirip, arnaıy atap ótti.  Ásirese Aqsý-Aıýly óńirindegi Itaıaq, Qyzdarbek, Sembek, Ábdı, Maqash, Aqqyz kúıleriniń sırek nusqalarynyń keıingi urpaqqa jetýine K.Júnisteginiń kóp eńbegi sińdi, dedi. Leksııa-konsertte Itaıaq kúıshiniń qazaq kúı óneri murasynda saqtaýly «Qosbasar» kúıi oryndaldy.

Itaıaq kúıshiniń óz qolynan úlgi alǵan taǵy bir iri tulǵa – Qyzdarbek Tórebaıulynyń týǵanyna bıyl 170 jyl tolmaq. «Buıyrtsa, osyǵan oraı úlken kúı jármeńkesi ótedi dep kútilýde» degen kúıshi Táttimbettiń úlgisin jalǵastyryp qana qoımaı, óz janynan tyń kúıler shyǵaryp jáne osy kúılerdiń áýeni men sazyna ózinshe bir jańashyldyq alyp kelgen tulǵanyń «Sylqym qyz» kúıiniń shyǵý tarıhyn baıandady. «Qyzdarbektiń «Qosbasaryn» alyp qaraıtyn bolsaq, birine-biri uqsamaıtyn uzaq-sonar úlken bir áńgimeni qozǵaıdy. Osy rette men ustazym Dáýletbek Sádýaqasov aǵadan kóp kúı úırendim. Sonda ol kisi Qyzdarbektiń kúıi jalqy oryndalmaı, eki «Qosbasary» qatar shertiletinin alǵa tartatyn deı kelip, solardyń ishindegi qazaqtyń «Máńgilik saryn» kúı antologııasyna engen nusqasyn oryndady.

Shertpe kúıdiń sheberi, Qyzdarbek kúılerin oryndaýshy taǵy bir tulǵanyń ónerin súıispenshilikpen áńgimeledi. Ol – Qaraǵandy oblysy, qazirgi Aqjal kentiniń týmasy Oral Isataev. Dúnıeden erte ozǵanyna qaramastan kúıshi qyrýar mol mura qaldyrǵan. Ábdı, Qyzdarbek, Sembek, Aqqyz kúıleriniń tamasha taraýlaryn búginge alyp kelgen erekshe oryndaýshy týraly: «O.Isataev oryndaǵan kúılerdiń ishinde kópshiliktiń qulaǵynda saryny qalǵan tamasha bir týyndy bar. Ol kúıdiń aty – «Sylqym qyz». Oral aǵamyzdan osy kúıdi úırene júrip, kúıdiń oqıǵasyn suraımyz. Sonda surapyl kúıshi: «Bul asyly bir kúıshi qyzben kúıtartysqa túsken kezde tartylǵan kúıi bolsa kerek» dep áńgimesin qysqa qaıyratyn. Qalaı bolǵanda da bul kúı kezinde orkestrler, túrli folklorlyq ansamblder oryndap júrgen, halyqtyń qulaǵyna sińip ketken tamasha kúılerdiń biri. Munda qazaq qyzynyń kórkemdigi, danalyǵy, dalalyq tulǵasy men erkindigi sýretteledi» dep oı sabaqtady. Qazaq ulttyq kúı óneriniń injý-marjandary týraly tolǵaqty áńgime qos ishekti dombyranyń qońyr áýezine aýysyp, «Sylqym qyz» tartyldy.

Arqadaǵy kúı mektebin Táttimbettiń týǵan jeri Qarqaralydan bastap, ishinara Aqsý-Aıýlyǵa aıaldap, Saıdaly Sary Toqanyń, Yqylastyń eli – Jańaarqa óńirin kókteı sholyp oı saptaǵan ǵalym-ustaz kúıshilik ónerdiń qazaqtyń kóshpeli turmysyna tıgizgen áseri týraly baıandady. Osy kúngi túsinikpen qarasaq, árıne Qarataý – ońtústikke, al Jańaarqa, Shet, Aqtoǵaı óńiri Ortalyq Qazaqstanǵa jatady. Al biraq erte kezde jaz jaılaýy men qystaýy bólek dala tirshiliginiń zańy qazirgi Qazaqstan kartasyn basqasha paıymdatady.  Arqa men Qarataý óńiri kúıshileriniń máner-úlgisiniń, saryn-dástúriniń birdeı bolyp kelýi, uqsastyǵy, sabaqtastyǵy sondaı oı túıindetedi. Tarıhı-jaǵrapııalyq jaǵ­daı­lardy ekshegende, Arqa, Qarataý, Syr boıy, Shý boıy, Jetisý jerlerimen irgeles ornalasqan uly betpaqdala úsh júzdiń jaılaýy da, qystaýy da bolǵan.  Soǵan baılanysty keń dalany mekendegen qazaqtyń kúı óneriniń de jaqyn, aralas bolýy – tabıǵı zańdylyq.  Munyń bir dáleli – Súgirdiń kúıleri, deıdi  avtor.  «Súgir Áliuly – Saıdaly Sary Toqanyń batasyn alǵan,  Yqylastyń shákirti bolǵan adam.  Yqylystyń da, Saıdaly Sary Toqanyń da týǵan jeri – Qaraǵandynyń Jańaarqa óńiri. Súgir osy ekeýiniń ónerin, oryndaý mashyǵyn boıyna shashaýsyz darytyp, tókpe men shertpe kúıdiń arnasyn qatar toltyra alǵan tulǵa. Mysaly, Súgirdiń «Kertolǵaýlary» Táttimbetten kele jatqan qarapaıym, qulaqqa sińimdi shertpeli kúıler bolsa, «Yńǵaıtókpe», «Nazqońyr», «Shalqyma» «Bes jorǵa» sııaqty kúıleri jeldirmeli, tókpeli, ekpindi, qýatty  kúıler qataryna jatady. Súgir kúıleriniń ishinde sırek oryndalatyn tamasha bir taraýly kúıi bar.  Oǵan úsh kúı kiredi. Bul kúıler jalpylama «Qarataý shertpeleri» dep atalady. Súgirdiń nemere inisi Botabaǵar degen kisiniń kózin kórdim. Aqsaqaldyń jasy 90-nan asqanyna qaramastan qoly dombyradan qalmapty, eski áýendi jaqsy salatyn tereń kúıshi eken. Sol kisiniń qolynan kúı úırenip, estigenimdi qaǵyp alyp, kezinde kúıtabaqqa da jazdym. Sol kisiniń tartatyn ádemi bir úlgileriniń biri – osy «Qarataý shertpesiniń» bir taraýy» dep kúıdiń ózin usyndy.

Súgirdiń óte bir taraýly kúıleriniń biri – «Kertolǵaý» kúıiniń alǵashqy nusqasyn kúıtabaqqa jazǵan, hatqa túsirgen, belgili qobyzshy ári dombyrashy Jappas Qalambaev aǵamyz týraly da biraz maǵlumatqa qanyqtyq. Kúıshi   «Kertolǵaýdyń» ádemi bir taraýyn Qarataý óńirindegi ataqty kúıshilerdiń biri – Atabek Asylbekovten úırengenin aıtty. Atabek kúıshi Súgirdiń kózin kórgen, mánerin úırenip, shertý mashyǵyn alǵan syrly kúıshi retinde tarıhta qalǵan tulǵa eken. Onlaın túrindegi leksııa-konsertte onyń tartýyndaǵy «Kertolǵaýdyń» bir úlgisin usynǵan kúıshi ári qaraıǵy áńgimesin Súgirdiń shákirti, kórnekti kúıshi Tólegen Mombekovtiń ómiri men óneri týraly oıymen sabaqtady. «Aǵasy  Jánibek Tólegenniń boıyndaǵy kúıshilik ónerin baıqap, Súgirge aparyp, dombyra úıretýge qolqa salǵan degen derek bar. Tólegenniń de ómiri ońaı bolǵan joq. Ákesi ataqty Sozaq kóterilisine qatysyp, qara tizimge ilikti. Tólegenniń ózi Reseıde shahtada qara jumys istep, ary qaraı  ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanady. Sol soǵystan jaralanyp týǵan eline oralǵan soń da taǵdyr taýqymetin kóp tartady. Kúıleriniń muńly, azaly bolyp keletini sondyqtan. Minezi óte qyzyq adam edi. Ár kúıiniń shyǵý tarıhyna úńilip otyrsańyz, soǵan kýá bolasyz. Jasy elýge kelgende aǵamyz: «Biraz kúı shyǵardym, endi maǵan osy shyǵarǵan kúılerim jetedi. Osyǵan qanaǵat. Munan keıin kúı shyǵarmaıtyn shyǵarmyn dep, «Qanaǵat» degen kúı shyǵarypty.  Sodan keıin ary qaraı da taǵy biraz kúı dúnıege keledi. Al alpysqa kelgende: «Alpys degen úlken asý ǵoı. Asýdan astym. Endi munan keıin kúı tartpaıtyn shyǵarmyn dep júrgende, «Asyl» atty kúı týady» deıdi kúıshi. Áleýmettik jeliden berilgen konsertin óner ıesi Tólegen Mombekovtiń «Asyl», Súgirdiń «Shalqyma» kúılerin oryndaýmen aıaqtady. Qazaqtyń kúı óneri tarıhy týraly maǵlumat alǵysy kelip júrgen jurtshylyq bul leksııa-konsertti jyly qabyldap jatyr. Kúı oryndalyp qana qoımaı, ár kúıshi týraly, kúıshilik dástúrdiń qyr-syry haqynda tyń derekter keltirilgen mádenı jobanyń jas kúıshiler úshin de tanymdyq-tárbıelik máni zor ekeni sózsiz.