Sáýirdiń jıyrma úshinshi juldyzy – kúlli ǵalamnyń kitapsúıer halqy men osy sala qyzmetkerleri úshin mereke. Dál osy data 1995 jyly IýNESKO sheshimimen «Halyqaralyq kitap jáne avtorlyq quqyq kúni» bolyp belgilengen. Bıyl álem jurtshylyǵy úshin mańyzdy data koronavırýs indetimen tuspa-tus keldi. Jappaı toılaý men túrli kórmeler, ǵylymı konferensııalar uıymdastyrýǵa shekteý qoıylǵanymen, kitap oqýǵa, sana jańǵyrtýǵa, rýhanı tolysýǵa eshkim toqtaý salyp jatqan joq.
Halyqaralyq kitap jáne avtorlyq quqyq kúni sáýir aıynda belgilense de, kóptegen memleketterde kitapqa baılanysty taǵaıyndalǵan, jyldar tezinde úrdiske aınalǵan aıtýly merekeler barshylyq. Ásirese Eýropa elderinde kitap merekeleri dástúrge aınalyp ketken.
Mysaly, Barselona qalasynda Halyqaralyq kitap jáne avtorlyq quqyq kúnimen bir datada – 23-sáýir kúni qaladaǵy gúl satatyn jerlerde uzyn-sonar kezek bastalady. О́ıtkeni, osy kúni er adamdar óz súıiktisine bir shoq qyzyl gúl syılaýy tıis, al oǵan iltıpaty retinde burymdysy kitap tartý etedi. Al Irlandııada keıipkerdiń – «Ýlıss» romanyndaǵy Djeıms Djoıstyń qurmetine 16 maýsym kúni «Blým» merekesin atap ótedi. Tarıhy da qyzyq: 1904 jyldyń 16 maýsymynda romannyń bas keıipkeri óz súıiktisimen kezdesýge barǵan eken. Mine, kitapqa, tipti, onyń keıipkerlerine degen qurmet Kári qurlyqta jaqsy qalyptasqan.
Mundaı mysaldardy myńdap, júzdep keltire berýge bolady. Bizdiń elimizde de áli kúnge deıin talqyǵa túsip júrgen bir mereke bar. Bireýler qoldaıdy, endi bir legi qarsy bolady. 15-sáýirde «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» kúnin toılaıtyndardyń qatary artyp keledi.
Desek te, bizdiń elde kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý kerek, adam men adamdy oqyǵanymen, bilgenimen salystyrý kerek. Osy kezde báseke artpaq. Adamnyń jeńýge, joǵary bolýǵa degen pendeshilik qushtarlyǵyn paıdaǵa sheshý kerek. Shynyn aıtsaq, dál osy qasıetti durys baǵytta baǵyndyra alsaq, kez kelgen adam degenine jetpek.
Támsil keltirý baǵzydan qalyptasqan daǵdy. Adamshylyq, bilimdilik, sananyń ashyqtyǵy – qazaqtyń kózi ashyq azamattary úzdiksiz nasıhattap kele jatqan másele. Osyndaı uly qasıetterdi ıgerý úshin nemese oıatý úshin qajet qural – kitap. Sananyń suranysyna qaraı ár azamat qalaýyndaǵy dúnıeni oqıdy.
«Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq», - deıdi hakim Abaı on segizinshi qara sózinde. Danyshpan tizgen qasıettiń barlyǵy osy kitaptan tabylmaq.
Fransýz halqy tehnologııalyq, ekonomıkalyq zamanda ómir súrip jatsa-daǵy, negizin saýatsyzdyqty joıýdan alǵan «Kitap oqý kúnin» áli kúnge deıin aýqymdy shara etip ótkizedi, halqy oqý máselesinde jaýapkershilikti sezinedi. Meıram kúni Fransııanyń iri qalalaryndaǵy alańdarda jazýshylarmen, aqyndarmen kezdesýler ótkizilse, barlyq aqparat quraldary ádebı taqyryptardy talqylap, taqyryp sheńberindegi baǵdarlamalar jasaıdy. Bul merekeniń bastalýyna saýatsyzdyqty joıý máselesi sebep bolǵanyn basa aıtqan jón. 1986 jyly ǵalymdar zertteý júrgizip, nátıjesinde eńbekke jaramdy halyqtyń 20 paıyzy jazý men oqýdan maqurym ekenin anyqtaǵan. Osy mereke halyqtyń dástúrine sińisip, jalpyhalyqtyq sıpat alǵan.
Jyl sanap kitap óndirisi jandanyp, suranys artyp keledi. Jazý máneri, taqyryp alýandyǵy ózgeshe sıpat aldy. Tehnologııalyq zamanǵa laıyqtalǵan jańa janrlar paıda boldy. Bul – úzdiksiz prosess.
Kitap óndirisindegi ózekti máselelerdiń biri – avtorlyq quqyq máselesi. Álem elderinde osy quqyqtyń buzylý faktileri kóptep tirkelip, tipti, halyqaralyq daý-damaıǵa deıin ulasyp jatady. Qazaqstandaǵy avtorlyq quqyqtyń durys jolǵa qoıylýy, shyǵarma urlaý, bireýdiń týyndysyn ruqsatsyz ıemdený sııaqty máselelerdiń az bolýyna ulttyq bolmysymyz, iriligimiz sebep, sirá?!
Elimizde avtorlyq quqyq Azamattyq Kodekspen qorǵalatynyn da aıta ketken jón.
Halyqaralyq kitap jáne avtorlyq quqyq kúni – jalpy kitap óndirisiniń, ádebıettiń, ǵylymnyń aınalasynda júrgen azamattardyń merekesi. Olardyń eńbeginiń halyqaralyq deńgeıde áspetteletin kúni.
Avtorlyq quqyqtyń negizgi tetikteriniń biri – muragerlik. Qazaqstandaǵy avtorlyq quqyqqa jaýapty mekeme bul máseleni de jolǵa qoıǵan. Murager azamat ta óziniń izbasary eńbegi arqyly paıda taba alady. Al naqty murageri joq avtordyń eńbegi úshin túsetin qarajat 70 jyl boıy onyń týystaryna, jaqyndaryna berilip, keıin halyq murasyna aınalmaq.
Qazaqstanda avtorlyq quqyqty buzý – ózge elderdegideı qylmys bolyp sanalady, tártip buzǵan adam jaýapqa tartylady. Bir qýanarlyǵy – halyq ishinde, avtorlar arasynda osyndaı qadamǵa barýǵa nıeti de bolmaǵan adamdar qarasynyń kóptigi. Bul – áke qanymen daryp, ana sútimen sińgen degdar qasıet.
Jyl saıyn álemdegi eń iri kitap jármeńkesi Frankfurter Buchmesse dástúrli túrde ótýde. Bıyl dál osy jármeńkege Qazaqstan tarapynan QR Ulttyq memlekettik kitap palatasy bas bolyp, barlyq baspalar qatyspaq nıette bolǵan. Qarajat qarastyrylyp, jobalardy, kitaptar tizimin jasaýdy bastap ketkenbiz. Degenmen, álemdi sharpyǵan indet saldary osy iri jármeńkeni de toqtatýy yqtımal. Maqsatymyz álemdik sharaǵa qatysý ǵana emes, qazaqstandyq kitap óndirisiniń damyp kele jatqanyn kórsetý, rýhanııatymyzdy nasıhattaý.
Qazir qazaqstandyq baspalar eski sarynnan birte-birte arylyp, zamanaýı baǵyt ustanýǵa kóshti. Qajet tehnıkalardy aldyryp, qoryn jańartyp, qaýyrt jumys istep jatyr. Iri shaharlarda kitap kórmeleri óte bastady. Eń bastysy – avtorlar men baspalar marketıngtiń qyr-syryn uǵa bastady. Qazir jazýshylar, aqyndar, ǵalymdar óz kitaptaryn áleýmettik jeli arqyly jarnamalaýdy, túrli aqparattyq saıttar arqyly kórsetýdi tolyq qolǵa ala bastady. Sonymen qatar, bizde kenjelep qalǵan tendensııalardyń biri – elektrondy kitap máselesi de jolǵa qoıyla bastaǵandaı kórinis tanytady. Mysaly, jyl basynan beri QR Ulttyq aýdarma bıýrosy men QR Ulttyq memlekettik kitap palatasy ózara kelisim jasap, Kitap palatasynyń baspasóz muraǵatyndaǵy eski kitaptardy, alǵashqy jınaqtardy sıfrlandyrý isi júrip jatyr.
Álbette, kitap isi – qajyrly eńbek pen úzdiksiz áreketti qajet etetin sala. Onyń ústine myńdaǵan tırajben shyǵatyn dúnıe úshin avtor da, baspa da úlken jaýapkershilikti júkteıdi. Kóptiń talabyna saı dúnıe jazyp, ony árlep, sapaly qaǵazǵa basyp shyǵarý úshin bilim kerek, tájirıbe kerek, qarajat kerek. Qazir elimizdegi kásipkerlerdiń kópshiligi osy dúnıege nazar aýdaryp, kóptegen kitaptardyń, jınaqtardyń, kitap-albomdardyń shyǵýyna qolqabys etýde. Bul – birliktiń, rýhanııatqa janashyrlyqtyń kórinisi.
Sońǵy jyldary kitap shyǵarý hám kitap satý, kitap jazý isine qosylǵandardyń sany tym kóp. Keıbireýler aqyl aıtý, kásipkerlikke úıretý nemese óz ómirinen alynǵan memýarlyq dúnıelerdi, endi bireýler otbasylyq ómirin kitap etip shyǵaryp, myńdaǵan tırajben taratýda. Osy máselege qatysty ekiudaı pikir bar qoǵamda. Keıbir belgili tulǵalar bul baǵyttyń qate ekenin, tárbıelik sıpaty joq ekenin alǵa tartady. Ekinshi bir lek álgi qatarǵa kiretin avtorlardyń áreketin «qoǵam talaby, oqyrman suranysy osyndaı» dep aqtap alýǵa tyrysady. Dál osy máseleni urandatyp sheshe almasymyz anyq. Daý-damaıdan da ortaq mámilege kelý qıyn. О́ıtkeni, baspalar jeke kásipkerlik retinde jumys istep tur. Avtor qarajatyn tólese, kez kelgen mazmundaǵy jazýdy qaǵazǵa bastyrta alady.
Bul máseleni sheshýdiń yqtımal bir joly bar. Biz oqyrman talabymen sanasa otyryp, kópshilikti qyzyqtyra bilýimiz kerek. Bul – naryqtyq marketıngtiń zańdylyǵy. Qazir otbasylyq ómirin jazyp, ony myńdaǵan tırajben taratatyn avtorlar óz aldyna aýdıtorııa qalyptastyrǵan. Olardyń áleýmettik jelidegi paraqshasyn kópshilik adam oqıdy. Demek, olar marketıngtiń tásilin alǵan, jolyn úırengen.
Al klassıkalyq ádebıet ókilderi bul nársege muryn shúıirip qaraıtyny ótirik emes. Qazir áleýmettik jelini ıgerip, óz aldyna aýdıtorııa qalyptastyrǵan aqyn-jazýshylar qatary artýda. Mysaly, Aqberen Elgezektiń kitaptan bólek, árbir jańa óleńi jelide qyzý talqylanady, kópshilik lezde jattap alyp jatady. Bul qatarǵa Yrysbek Dábeıdi, Erlan Júnisti, Tynyshtyqbek Ábdikákimulyn, Maraltaı Raıymbekulyn, Serik Aqsuńqar, Svetqalı Nurjan syndy birtalaı azamattardy qosýǵa bolady.
Osy máseleniń oń sheshim tabýyna yqpal etýdi kózdegen QR Ulttyq memlekettik kitap palatasy byltyrdan bastap «Smart Qalamger» jobasyn qolǵa alyp, QR Jazýshylar odaǵynyń 800-den astam múshesine jeke veb-saıt qurastyryp berýge kirisken-di. Búginde bul bastama túgelge jýyq oryndalyp, aqyn-jazýshylar tegin veb-saıtqa ıe boldy, sertıfıkattaryn aldy. Kitap palatasynyń «Asyl sóz» suhbat baǵdarlamasyna qonaq bolǵan Ábdijámıl Nurpeıisov, Qabdesh Jumadilov, Beksultan Nurjekeuly, Asanáli Áshimov syndy ádebı tulǵalarǵa saıt sertıfıkaty saltanatty túrde tabystaldy.
Qazaq ádebıetiniń sharyqtaǵan dáýirinde ataqty qalamgerlerdiń kitaby 300-400 myń danamen basylyp jatatyn. Jazýshy da, aqyn da kúnkóris úshin qyzmet etken joq. Olar qalamaqysyn alyp, alańsyz shyǵarmashylyqpen aınalysty. Erkindik pen ýaqyt uly shyǵarmalardy týǵyzady. Qazir memleket tarapynan da, arnaıy qaýymdastyqtar men uıymdar tarapynan da tól ádebıetimizdiń búgingi dáýirin qalyptastyrý úshin iri jobalar júzege asyrylýda. Jazýshylar men aqyndar baıqaýlarynda qomaqty júldeler úlestirilip jatyr. Munyń bári – ádebıet úshin, kitap úshin jasalǵan qamqorlyq.
Qoǵamdyq ahýaldy, betalysty baqylap, jaǵdaıǵa qaraı shara qoldanyp otyrý – ár avtordyń, ár baspanyń, ár dúkenniń mindeti. Marketıngtiń syryn uqqan avtor men baspa árbir qaripke, muqabadaǵy sýretke mán bere bastaıdy. Eger básekelestik arta tússe, básekege qabiletti jazýshy men aqynnyń týatyny, úzdik baspanyń qara úzip shyǵatyny aıdan anyq.
Karantın ýaqytynda kópshilik sórede shań basyp turǵan kitaptyń betin ashyp, kóz júgirte bastady. Áleýmettik jelilerde túrli estafetalar júrip jatyr. Álbette, bul dúnıe alǵashynda, týrasy aı buryn, naýqandyq shara ispetti keıip tanytqanymen, bolmysymyzdy bir jańartqany ótirik emes.
Áleýmettik jelidegi estafetanyń aýqymy keńeıgeni sonsha, QR Jazýshylar Odaǵynyń basqarma tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet aǵamyz joldaǵan chellendjge memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev myrza da ún qosyp, óziniń oqyp jatqan kitaptarymen bólisti. Kózin ashqannan kitap kórip ósken arda azamat bilimniń bastaý bulaǵynan eshqashan qol úzbeıtinin osylaı kórsetti. Qýanarlyǵy – Prezıdenttiń ózi Abaı taǵylymyna áli kúnge deıin bas qoıyp, ony árdaıym nazarda ustaıtyny. El tizginin ustaǵan azamattyń bul áreketi – kópke úlgi, jastarǵa jol kórsetip beretin bastama. Kitaptyń aldynda bári shákirt ekenin uqqan abzal. Qasym-Jomart Kemeluly ustamy bekem, bolmysy erek azamat ekenin mezgil ótken saıyn dáleldep keledi.
Qazir azamattar bir-biriniń kitap qoryna, talǵamyna súısinip, kitap dúkenine tartyp ketkisi kelip-aq otyr. Shekteý sharalary alynǵan sátte bul qulshynys báseńdese de, múlde umyt bola qoımaıdy. Kitap oqýdyń erte-keshi bolmasy anyq. Onyń ústine barlyǵy qoljetimdi. Qazaq ádebıetiniń altyn qoryna kiretin eńbekterdiń túgelge jýyǵy elektrondy kitaphanalarda bar. Sondyqtan, oqyrman qaýymy ózderine úlken jaýapkershilik artylyp turǵanyn túsingeni abzal. Eger oqyrmandar arasynda klýbtar, birlestikter qurylyp, qarqyndy jumys istese, oqyrman syny qalyptassa, jazýshylardyń da iriktelip shyǵa keleri sózsiz. Qazir qazaq ádebıetinde dáýir almasyp jatyr, óliara kezeńniń ornaýynyń bir sebebi – osy. Árkim óz isin sheber meńgerip, beınet qylsa, sol bıikke shyǵatyny tarıhtan aıǵaq. Rýhanııatymyzdyń tabıǵı suryptaý prosesinen ótetin ýaqyty alys emes.
Bilimniń de, tájirıbeniń de, adamdyq qasıettiń de bastaýy – kitap. Kómbe qazynamyzdy zerdege toqyp, qazaq rýhanııatyna úles qosý, óz mindetińdi, perzenttik boryshyńdy shama-sharqyńsha atqarý – barshamyzdyń ult aldyndaǵy mindetimiz.
Ádil QOITANOV,
QR Ulttyq memlekettik Kitap palatasynyń dırektory