JOL KО́RSETIP, IZ SALDY

Naǵyz ǵalymdardyń ýaqyt ke­ńis­tiginde ómir súrip, shynaıy qo­ǵamnan bir saty da bolsa joǵary turatyny ras bolsa kerek. О́ıtkeni, onyń oılaý júıesinde ózi aına­ly­sa­tyn ǵylym salasy myqtap orny­ǵyp, onyń jańalyǵy men nátı­je­sin kórgenshe ǵalymnyń júıkesin tynysh taptyrmasa kerek. Son­dyqtan da, ǵylym joly aýyr jol. Oǵan shydaıtyndar neken-saıaq, al naǵyz ǵalym ataný ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Sondaı jandardyń biri keshegi KSRO-daǵy hımııa salasyndaǵy jetekshi ǵa­lym­dardyń biri, Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık Qazaqstandaǵy katalızdik mekteptiń negizin qalaýshy Dmıtrıı Vladımırovıch Sokolskıı bolatyn. Shyn máninde de, ǵalym bolýdyń joly qanshalyqty aýyr jol desek, osy joldy tańdaıtyn jandardyń da taǵdyry naǵyz qıyndyq kóriginde shyńdalǵan soqpaqtardan tursa kerek. Dmıtrıı Vladımırovıch te balalyq shaǵynda kóp qıyndyq­tardy basynan ótkizdi. Novorossıısk respýblıkasyn qurýǵa qatysqany úshin onyń ákesi ólim jazasyna kesilip, patsha úki­metiniń tarapynan qýdalaýǵa ushy­raǵan bolatyn. Mine, osyndaı qıyn kezeńde, ıakı 1909 jyly ata-anasy Reseıden ketýge májbúr bo­lady. Sóıtip, Dıma 1910 jyly 4 sáýirde Irandaǵy Enzelı qala­syn­da dúnıe esigin ashady. О́z eli emes, ózge elde, ózge jerde ómir súrgen So­kolskııler otbasy Qazan tóń­kerisimen birge Reseıge qaıtyp oralady. 1929 jyly mektepti bitirgen ol sol kezderde N.D.Zelınskıı, A.B.Frost, B.A.Kazanskıı, A.N.Frým­kın, V.I.Spısyn sekildi tamasha hımıkter dáris beretin Máskeý memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsedi. Alǵashqy kúnnen-aq bi­limge yntyq shákirttiń ǵylym­nyń basqa túrinen góri hımııanyń organıkalyq katalız salasyn ıgersem degen yntasy oıanady. 1934 jyly ýnıversıtetti bitirgennen keıin ol aspırantýraǵa qabyl­dan­dy. Ol kezde Máskeý aspıran­tý­ra­synda, onyń ishinde hımııa salasy boıynsha kandıdattyq dıssertasııa jazý kez kelgenniń qolynan kele bermeıtin desek, tynymsyz izdenis­tiń nátıjesinde Dmıtrıı Vladı­mırovıch 1937 jyly “Kınetıka ı mehanızm razlojenııa nekotoryh soleı dıazonııa metallıcheskoı medıý” taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa, al 1948 jyly organı­kalyq hımııa ınstıtýtynda “Pro­mo­tırovanıe ı otravlenıe nıkele­vyh katalızatorov prı gıdrırova­nıı v jıdkoı faze” atty taqy­rypta doktorlyq dıssertasııasyn da tabysty qorǵady. D.V.Sokolskııdiń derbes ǵylymı qyzmetiniń alǵashqy saty­sy ǵalymdar tikeleı óndiriske, eldiń jańa ekonomıkalyq aýdan­daryna ketken alǵashqy besjyl­dyqtar kezeńine týra keldi. 1937 jyly Dmıtrıı Vladımırovıchti KSRO Halyq aǵartý komıssarıaty Almatyǵa jiberdi. Bul kezde Qazaqstanda hımııa salasyndaǵy iri kásiporyndardyń jobalary qurylyp jatqan bola­tyn. Soǵan oraı bolashaq maman­dardy Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetiniń hımııa fakýltetinde daıyndaý qajettigi týyndaǵan edi. D.V.Sokol­skıı aldymen organı­ka­lyq hımııa kafedrasynyń dosenti bolsa, 1939 jyly fızıkalyq hı­mııa kafedra­synyń meńgerýshisi jáne Qazaq memlekettik ýnıver­sı­te­tiniń oqý jáne ǵylymı jumys jó­nindegi prorektory bolyp ta­ǵaıyndaldy. Ol ýnıversıtette jumys istegen alǵashqy jyldary ǵylymı kadrlar daıarlaý isin basty nazarǵa aldy. Stýdentterge arnalǵan dárister, qarqyndy ǵylymı-zertteý jumys­ta­ryn júrgizýmen qatar, oqytý­shy­larǵa arnalǵan sabaqtar ótkizdi. Qazaqstandaǵy kandıdattyq dıs­ser­tasııalar qorǵaý jónindegi alǵashqy ǵylymı keńestegi hatshy­lyq jumysy – ǵalymnyń 1939-1941 jyldary atqarǵan jumys­tarynyń bir bóligi ǵana. Uly Otan soǵysy Dmıtrıı Vladımırovıchtiń ǵylymı-pedago­gı­kalyq qyzmetin úzdi. 1942 jyl­dyń qarasha aıynda ol ásker qata­ryna shaqyrylyp, qalalyq áýe sha­býylyna qarsy qorǵanys shtaby­nyń hımııalyq qyzmetiniń basty­ǵy, keıin shtab bastyǵy bolyp ta­ǵaıyndaldy. Sóıte júrip, ol ýnı­versıtette dáris oqý úshin de ýaqyt tapty. Tek 1945 jyly kúzde ǵana D.V.Sokolskıı Qazaq memlekettik ýnıversıtetindegi jumysyna qaıta oralyp, katalız jáne tehnıkalyq hımııa kafedrasyn quryp, oǵan basshylyq etti, kóp uzamaı ýnıver­sıtettiń oqý jáne ǵylymı jumys jónindegi prorektory bolyp qyz­met atqardy. Sondaı-aq ol osy ke­ze­ńde Qazaq KSR Ǵylym akademııa­syna qarasty Metallýrgııa, hı­mııa jáne qurylys materıaldary ınstıtýtynyń ǵalym hatshysy, keıin Hımııa ǵylymdary ınstıtýty dırektorynyń orynbasary boldy. 1946 jyly organıkalyq katalız laboratorııasyn basqardy. 1951 jyly D.V.Sokolskıı osy qyzmet­terdi atqara júrip, Qazaqstandaǵy ǵylymnyń damýyna kóp kúsh-jigerin jumsady. D.V.Sokolskııdiń negizgi ǵy­lymı múddesi katalızdik prosester teorııasyn jasaýmen qatar sýtek­tendirý teorııasy, katalızator­lar­dyń belsendiligi men turaqtylyǵy, gıdrıdteýdiń, totyqtyrýdyń, gı­dratasııanyń jańa katalızator­la­ryn jasaýmen tyǵyz baılanysty boldy. Sóıtip, onyń Hımııa ǵylym­dary ınstıtýtyndaǵy maqsatty jáne qarqyndy jumysy biregeı baǵyttaǵy katalızdik mekteptiń qurylýyna ákeldi. Akademık D.V.Sokolskııdiń qurǵan ǵylymı mektebi teorııa men tájirıbeniń ózekti máselelerin qamtyp, kata­lızdik ǵylymda búginde jetekshi orynda keledi. Akademıktiń kóp jylǵy jemisti eńbegi ǵylymı qaýymdastyq tara­pynan joǵary baǵa aldy. О́miriniń sońǵy kúnderine deıin dırektory bolǵan Organıkalyq katalız jáne elektrohımııa ınstıtýtyn qurýy da onyń eńbeginiń bir jetistigi desek bolady. D.V.Sokolskıı men onyń ǵylymı mektebiniń eren eńbeginiń nátıjeleri onyń 18 monogra­fııa­synda, 2000-ǵa jýyq maqalasynda jınaqtalǵan, kóptegen avtorlyq kýálikter men patentter alǵanyn da aıta ketsek deımiz. Onyń ǵylymdy órkendetýge sińirgen eńbegi orasan. Qazaq mem­le­kettik ýnıversıtetiniń katalız kafedrasy janynan organıkalyq katalız problemalyq zerthanasyn jáne sonymen bir mezgilde Shym­kenttegi Qazaq hımııa-tehnolo­gııa­lyq ınstıtýtynyń problemalyq zerthanasyn qurýy bul sózimizdiń bir aıǵaǵy bola alady. D.V.So­kolskıı tóraǵalyq etken ǵylymı keńes Qazaqstannyń 14 joǵary oqý ornynyń jumysyn úılestirip otyrdy. “Katalız jáne onyń óner­kásipte qoldanylýy” atty ǵylymı keńestiń katalız boıynsha qazaq­stan­dyq seksııasyn basqarǵan ol KSRO ǴA Prezıdıýmy janyndaǵy “Otyn elementteri” ǵylymı ke­ńesiniń, “Maılardyń azyqtyq qun­dylyǵy” máselesi boıynsha ǵyly­mı keńestiń, elektrohımııalyq termodınamıka jáne kınetıka boıynsha halyqaralyq komıtettiń (SITSE), “Soobshenııa po kıne­tı­ke ı katalızý”, “Vestnık AN KazSSR”, “Izvestııa AN KazSSR. Serııa hımıcheskaıa” jýrnaldardyń redaksııalyq alqalarynyń múshesi boldy. Sondaı-aq doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaý jónindegi arnaýly ǵylymı keńeske tóraǵalyq etti. D.V.Sokolskıı Vetnamnyń aǵartý mınıstrliginde 1955-1965 jyldary araly­ǵynda keńesshi bolsa, Býdapesht polıtehnıkalyq ýnıversıtetinde dáris oqydy, halyqaralyq konfe­ren­sııalarda baıandamalar jasady. Akademıktiń ǵylymı qyzmeti elimizde jáne shetelde joǵary ba­ǵalandy. Ol 1975 jyly Býdapesht polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory bolyp saılandy. E.Votochek atyndaǵy medalmen marapattaldy. 1960 jyly D.V.Sokolskııge Qazaq KSR ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker ataǵy berildi. D.V.So­kolskıı men onyń shákirtteriniń ǵylymı jetistikteri 1974 jyly Memlekettik syılyqqa ıe bolsa, 1982 jyly “Gıdrırovanıe v ras­tvorah” eńbegi úshin D.I.Mendeleev atyndaǵy VHO Qurmet gramo­ta­symen marapattaldy. Keńes ǵylymyna sińgen eńbegi, ǵylymı-pedagogıkalyq jáne ǵy­lymı-uıymdastyrýshylyq qyzmeti úshin D.V.Sokolskııge 1969 jyly Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi. Ol eki márte Eńbek Qyzyl Tý, “Qurmet belgisi”, Halyqtar dos­tyǵy ordenderimen marapat­talǵan. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qaz KSR Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń múshesi, Almaty qalalyq jumysshylar depýtaty keńesiniń depýtaty, partııanyń qalalyq bıýrosy komı­tetiniń múshesi retinde ol kóp jumys tyndyrdy. Dmıtrıı Vladımırovıch ǵyly­mı kadrlar daıarlaý isine de kóp kúsh-jigerin jumsady. Katalız ka­fedrasynda qyzmet etken ýaqyt ara­synda 540 mamandy túletip shy­ǵardy. Olardyń 260-y D.V.So­kol­skııdiń jetekshiligimen kandıdat­tyq dıssertasııa qorǵap, 27-i ǵylym doktory atandy. Kafedra túlekteriniń arasynda QazKSR ǴA akademıgi jáne korrespondent-músheleri de bar. Dmıtrıı Vladımırovıchtiń shá­kirtteri búginde ǵylymı-zertteý mekemeleri men joǵary oqý oryn­darynda jumys isteıdi, Qazaq­stannyń kóptegen qalalarynda jáne ózge de eldegi oqý oryndaryn, kafedralar men laboratorııalardy basqarady. Onyń shákirtteri ustazdarynyń esimin qurmetpen ataıdy. Almaty qalasynda D.V.Sokolskııdiń atynda organıkalyq katalız jáne elektrohımııa ınstıtýty bar. Eger ol búginde aramyzda bol­ǵan­da, tap osy kúnderi 100 jasqa tolar edi. Osyndaı tamasha ǵalym­dy eske alý qurmetine 26-28 ma­myr­da Almaty qalasynda halyq­aralyq sımpozıým ótkizý jospar­la­nyp otyrǵanyn da aıta ketsem deımin. Quralbek QULAJANOV, Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetiniń rektory, hımııa ǵylymdarynyń doktory, akademık.