Maǵynaly bolashaqtyń mańyzdy bastaýy

Jýyrda ǵana Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary aıaqtaldy. Qazaqstan-Qytaı baılanysy jylnamasyndaǵy kezekti tarıhı oqıǵa jáne tatymdy tarmaq bolyp tabylatyn bul sapar bizdiń elderimiz basshylary arasyndaǵy burynnan qalyptasqan jaqsy ózara pikir almasý dástúrin jalǵastyryp, ekijaqty qarym-qatynastyń jańa keleshegi kókjıegin ashyp berdi. Maǵan QHR-dyń Qazaqstandaǵy elshisi retinde osy sapardyń barlyq býynyndaǵy ózimdi keremet áserge bólegen kezdesýlerge qatysý baqyty buıyrdy.

Jýyrda ǵana Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary aıaqtaldy. Qazaqstan-Qytaı baılanysy jylnamasyndaǵy kezekti tarıhı oqıǵa jáne tatymdy tarmaq bolyp tabylatyn bul sapar bizdiń elderimiz basshylary arasyndaǵy burynnan qalyptasqan jaqsy ózara pikir almasý dástúrin jalǵastyryp, ekijaqty qarym-qatynastyń jańa keleshegi kókjıegin ashyp berdi. Maǵan QHR-dyń Qazaqstandaǵy elshisi retinde osy sapardyń barlyq býynyndaǵy ózimdi keremet áserge bólegen kezdesýlerge qatysý baqyty buıyrdy.

Atalǵan sapar qaýyrt, jemisti jáne aıryqsha qalypta ótýimen birge, buryn bolyp kórmegen birqatar kútpegen qyzyqty da taǵylymdy oqıǵalarymen erekshe este qaldy. Osylardyń ózi kez­desýdiń mazmuny men mánin asqaqtata tústi. Úsh kúndik sapar barysynda resmı reńktegi ke­lissózder, kezdesýler men qa­byldaýlar da, ashyq-jarqyn jáne erkin galstýksyz ushyrasýlar da boldy. Eki eldiń kóshbasshylary Astananyń keshki kórinisterin birge tamashalap, birge qydyrdy. Olar resmı is-sharalarǵa qatar baryp, bıznesmendermen jáne stýdenttermen birge dıdarlasty. Sapar sońyna qaraı Sı Szınpın men Nursultan Nazarbaev Almaty qalasyna da arnaýly ushaqpen birge ushyp bardy. Al Qytaı dıplomatııasynyń tarıhynda eki memleket basshysynyń bir áýe kemesiniń bortynda bir jaqqa birge ushyp barý deregi óte sırek kezdesetin jaǵdaı. Osynyń ózi bizdiń basshylarymyz arasyndaǵy qysqa merzim ishinde qalyptasyp úlgergen jeke joǵary deńgeıli ózara senim men tereń dostyqtyń kórinisi boldy.

Eki eldiń basshylary osy úsh kúnniń ishinde 14 saǵattan astam ýaqytty birge ótkizdi. Osy saǵat­tar­da olar ekijaqty qarym-qaty­nas, memleketti basqarý jaılary, sondaı-aq, kún tártibindegi eki jaq­tyń da múddesine saı keletin aı­maqtyq jáne halyqaralyq máse­le­ler jóninde jan-jaqty pikir almas­ty. Bul máseleler bo­ıynsha ózara mańyzdy túsinistikke qol jetkizgen memleket basshylary ekijaqty qarym-qatynastyń orta jáne uzaq merzimdi kezeń­deri­niń strategııalyq josparyn­ belgiledi. Taraptar «QHR men QR arasyndaǵy jan-jaqty stra­te­gııalyq áriptestikti odan ári da­my­týdyń birlesken deklarasııa­sy» men ınvestısııanyń jalpy kólemi 30 mlrd. dollardy quraıtyn 20-dan astam saıası qujattar men kelisimderge qol qoıdy.

Tolyq tabyspen aıaqtalǵan atal­ǵan sapar ekijaqty baılanys pen kóp qyrly áriptestikti jańa deńgeıge kóterip, Qy­taı-Qazaqstan jan-jaqty strate­gııa­lyq áriptestiginiń sony kók­jıe­gin belgilep berdi. Sapar qorytyndylary boıynsha bizdiń elderimiz qarym-qatynasy jańa tarıhı dárejege shyǵýymen birge, onda úsh negizgi erekshelikterdiń boı kórsete bastaǵanyn da atap ótýimiz kerek.

Birinshi erekshelik – strategııalyq sıpat

Eki eldiń kóshbasshylary sapar barysynda bir-birimen uzaq jáne túbegeıli keńesip, aımaqtyq jáne halyqaralyq jaǵdaılar jóninde esh búkpesiz pikir almasty. Olar shyn máninde de bir-birimen óte jaqsy úılesip ketti. Munyń ózi qytaı-qazaq qarym-qatynasynyń strategııalyq sıpatyna shúbásiz áser etip, ekijaqty baılanystyń odan ári salıqaly da turaqty qalypta damı túsýine mańyzdy kepil jáne toqtaýsyz qozǵaýshy kúsh boldy.

Bizdiń kóshbasshylarymyz eki el damý strategııasynyń kóp jaǵ­daıda bir-birimen sáıkes kele­tinin biraýyzdan atap ótti. Tór­aǵa Sı Szınpın bastamashysy­ bolyp otyrǵan qytaı ultyn qaı­ta jańǵyrtý jónindegi qytaı ná­siliniń armany Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaev alǵa tartqan «Qazaqstan-2050» Strategııasymen mazmun jaǵynan da, ony júzege asy­rý merzimi jaǵynan da úndesip jatyr. Biz bul maq­sattarymyzǵa jetý jolynda bir-birimizge tolyq qoldaý kór­sete alamyz. Osyǵan oraı, biz­ge­ Qazaq eli kóshbasshysynyń Qytaı Tóraǵasyna qarap aıtqan: «Eger Qytaıdyń j aǵdaıy barlyq ja­ǵynan jaqsy bolyp jatsa, Qa­zaq­standaǵy ahýal da jaqsy bolady», degen sóziniń máni túsinikti bola túsedi. Sondyqtan bizdiń Tór­aǵamyz bul pikirge: «Qytaı tarapy Qazaqstannyń ósip-órkendeýin shyn júrekten tileıdi. Biz úshin turaqty, qýatty jáne órkendegen Qazaqstandy kórý qýanysh», dep aǵynan aqtaryla jaýap qaıtardy.

Ekinshi erekshelik – iskerlik sıpat

Sońǵy jyldary Qytaı men Qazaqstannyń iskerlik ynty­maq­tastyǵy óte jyldam damyp keledi. Bul oraıda bizdiń qol jet­kizgen nátıjelerimiz keremet, oǵan teńdes tabý qıyn. Osy ar­qy­ly biz kóp kórsetkish boıynsha Qazaqstanda «birinshi» degen ólshemge ıe boldyq. Aıtalyq, Qy­taı – Qazaqstannyń saýdadaǵy birinshi áriptesi. О́tken jyly ekijaqty taýar aınalymy 25 mlrd. dollar derlik deńgeıge jetip, bizdiń dıplomatııalyq qarym-qa­ty­nasymyz bastalǵan kezeńnen 70 esege asyp tústi. Qazaqstan Qytaı ınvestısııasyn tartý jóninen de birinshi oryn alady. Bizdiń eldiń mundaǵy tikeleı ınvestısııasy qazir 20 mlrd. dollardyń belesinen ótip ketti. Sol sııaqty, Qytaı-Qazaqstan munaı jáne gaz qubyrlary tıisinshe Qytaıdaǵy birinshi oryndaǵy transshekaralyq osyndaı joba bolyp tabylady. Al eki el shekarasyndaǵy Qorǵas halyqaralyq ortalyǵy Qytaıdyń qurǵaqtaǵy birinshi osyndaı ortalyǵy bolyp otyr. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin boı kótergen birinshi Moınaq sý elektr stansasyn Qytaı kompanııasy salyp shyqty.

Mundaı belgili nysandardyń qatarynda qazir salynyp bitken jáne qurylystary júrip jatqan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» av­tomagıstrali, «Chýnsın-Sıszıan-Eýropa» halyqaralyq temir joly, «Qorǵas - Altynkól» temir joly, Atyraýdaǵy jupar ıisti kómirtegi óndirý kesheni, Pavlodardaǵy alıýmınıı (qalaıy) zaýyty, Aqtaýdaǵy bıtým zaýyty sekildi kóptegen birlesken iri jobalar bar. Qytaıdyń CNPC kompanııasy munaı qory jaǵynan álemdegi ekinshi, al Qazaqstanda birinshi bolyp otyrǵan Qashaǵan ken ornyndaǵy úlesin satyp alý úshin 5 mlrd. dollar ınvestısııa quıdy. Sol sııaqty, Qazaqstannyń Qytaıdaǵy Lıanıýngan portynan jalǵa termınal alyp, qurylysyn salýy jaıyna kelsek, bul nysan qazaqstandyq taýarlar úshin naǵyz strategııalyq dáliz bolmaq. Bul dáliz Qytaı men Eýropanyń arasyndaǵy qashyqtyqty 3,5 esege deıin qysqartýǵa jol ashady.

Úshinshi erekshelik – halyqtyq sıpat

Qytaı-Qazaqstan ynty­maq­tas­tyǵy eki eldiń halyqtarynyń túsinistigi men qoldaýynan esh ýaqytta bólinip ketken emes. Aldaǵy ýaqyttarda da solaı bolyp qala beredi. Bizderdiń qarym-qatynastarymyz halyqqa qarap baǵyt ustap, halyqqa súıenýi jáne halyqqa qyzmet etýi kerek. Bul oraıda qashanda máseleniń ushar basyna halyqtyń múddesi shyǵarylyp, shyn máninde jumys halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytynda jasalýy tıis. Tóraǵa Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa sapary barysynda bizdiń ekijaqty qarym-qatynastarymyzdyń ha­lyq­tyq sıpaty aıqyn kóri­nis tapty. Ol Nazarbaev Ýnıver­sı­tetinde sóılegen sózinde jan te­birenterlik úsh tarıhı oqıǵany atap kórsetti. Bulardyń barlyǵy da eki el halyqtary arasyndaǵy baılanystyń naqty úlgisi bolyp tabylady, olar jáne bizdiń aramyzdaǵy shynaıy sezim men­ berik dostyqty barynsha ashyp kórsetedi. Bul oqıǵa eki ha­lyq­tyń arasyn burynǵydan beter jaqyndastyra tústi. Bul týraly kezinde buqaralyq aqparat quraldary betterinde talaı márte jazyldy. Qazir sol maqalalardyń keıipkeri, óziniń sırek kezdesetin qanyn bergen Rýslan Qytaı men Qazaqstanǵa birdeı «juldyz-stýdent» atanyp otyr.

Sońǵy jyldary Qytaı men Qazaqstannyń vızalaryn tirkeý kezindegi qıyndyqtar jurt­tyń nazaryn ózine kóp aýdaryp júr. Tóraǵa Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa sapary qarsańynda eki eldiń Syrtqy ister mınıstrlikteri arnaıy konsýltasııalyq kezdesýler ótkizip, qorytyndysynda bul úderisti jeńildetýdiń joldaryn jasaıtyn bolyp kelisti. Eki el arasyndaǵy baılanystyń halyqtyq sıpatyn tanytatyn budan da basqa derekter barshylyq.

Le IýIChEN,

Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy elshisi.