Bul án… án emes-aý, ballada… oqıǵaly dúnıe. Ol otyzynshy jyldardyń bas kezinde shyqqan, sol kezdiń ózinde-aq búkil qazaq jerine eskek jeldeı taraǵan. Ony, ásirese aǵa ıntellıgensııa ókilderi súıip tyńdaıdy, óıtkeni ol – sol alǵashqy urpaqtyń súıikti áni.
О́te ystyq tebirenispen syr qozǵaıtyn tereń oıly áýezdiń:
…Saǵat jeti bolǵan kez,
Jumystan qaıtar qalaǵa.
Márııam ýlap qalypty dep,
Ákeldi aýrýhanaǵa
– degen shýmaǵy ǵana ár jerden bir shań berip, ony Qazaqstannyń bar túkpirinen estip qana júretinmin. Bireýler kóp sózi esten shyqqan áserli ándi, amal joq, osy shýmaqpen ǵana qyzyǵa, tamsana qaıtalap, tylsym qumarlyqpen ishteı tynatyn. Bizdiń Sarysý aýdanynyń kónekózderi bul ándi jaqsy bildi. Onyń oqıǵasyn hıssa shertkendeı ǵyp aıtatyn. Ony men eń aldymen óz áke-sheshemnen, aýylymyzdaǵy án serisi Aldabergen Áınekov esimdi áıdik ánshiden kóbirek tyńdap óstim. Sol sebepti onyń áýezi sanama bala kezden sińgen.
1967 jyly kúz aılarynda men kompozıtor Qapan Mýsın haqynda derekti áńgimeler jaza bastadym. Sonaý bir jyldary Zoshenko, Mýradelıler keńestik ónerge jat «kosmopolıtızm» áserine ushyraǵan sýretkerler delinip, jazyqsyz japa shegip, synalyp-minelip jatqanda Qazaqstan kompozıtorlarynyń ishinde Qapan Mýsınniń shyǵarmalaryna da sondaı kiná taǵylyp, ádiletsizdiktiń tálkegin kórgen-di. Keıin ýsoıqy saıasat ózgerdi. Qapannyń baǵy qaıta janyp, shyǵarmalary konsertterde oryndalyp, óner keńistigine qaıta shyqqan-dy. Ol jaıynda gazetterde maqalalar jazylyp, radıoda habarlar berilip, «seń qozǵalǵan-dy». О́zi meılinshe áýlıe keıipti, sábıdeı taza, adamǵa da, qoǵamǵa da zııany joq, tek mýzyka úshin jaralǵan aqkóńil jan edi. Iá, sırek bitimdi mýzykant edi. Bul kisimen etene shúıirkelesip, juldyzym bek jarasty. Kóp áńgimelesip júrdik. Ol – qazaqtan shyqqan tuńǵysh sımfonıst. Muqan Tólebaev, Baqytjan Baıqadamov, Sydyq Muqamedjanovtarmen jandaı dos. Ásirese Muqan ekeýiniń bir-birin pir tutýy keremet edi. Ekeýi de qazaq mýzykasynda romans janrynyń ǵajaıyp úlgisin jasady. Sol jaqsy joldy Sydyq ta myqty ustady. Bulardyń mýzykasyna ısinip júrip, olardyń tylsym syrlaryn tam-tumdap qaǵaz betine túsire berdim. Kóp jaqsy kúnim Qapanmen ótti. Sondaı suhbatty sáttiń birinde Qapan: «Meni mýzykaǵa tárbıelegen bir asyl jan bar edi. Ol – Sultan degen aǵamyz, ári jezdemiz. Ol – kádimgi «Márııam týraly ándi» shyǵarǵan kisi ǵoı» dep, ishteı tamyljı sóılegeni. Ol kezde men ózi týraly derekterge peıil qoıdym da, bul án jóninde, onyń avtory jaıynda esh nárse suramappyn.
Qapan Mýsın 1970 jyly kókek aıynda, qyryq jeti jasynda dúnıeden qaıtty. Kompozıtor óziniń qysqa ǵumyrynda keshegi asharshylyqty kórdi; Uly Otan soǵysynda qan keship, basyna oq tıip, aýyr jaralandy; sol soǵysqa deıin Moskva konservatorııasynda oqyp, keıin ony Almaty konservatorııasynda jalǵastyryp, Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskıı syndy professordan bitirdi; konservatorııada dáris berdi; ol Muqan Tólebaev sekildi sońynda kól-kósir mol mura qaldyrǵan joq. Biraq, az jazsa da óte nárli, kórkem qylyp, naǵyz klassıkalyq úlgide jazdy. Án, romanstary, sonatalary men sımfonııalyq shyǵarmalary – kesek-kesek bir ǵajaıyp álem. Adamnyń jan-júregin tereń tolǵanysqa salatyn «Sholpanym» romansy men «Jaılaýda» atty sımfonııalyq poemasynyń ózi nege turady. Qazaq mýzykasynyń injý-marjany ol! Osy eki shyǵarmaǵa óz kezinde Muqan Tólebaev «Klassıkalyq mýzyka osylaı jasalady!» dep qulaı berilgen. Qapan ómirde asyqpaıtyn, tógilmeıtin, shashylmaıtyn birtoǵa jan edi. Shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵarý úshin neshe túrli áreketke baratyn bir pysyqtardan jaratylysy múlde bólek-tuǵyn. Jazylǵan shyǵarmalaryn uzaq ýaqyt qozǵamaıtyn-dy. Papkisinde jurtqa belgisiz jaryq kórmegen shyǵarmalarynyń arasynda operasy da bar eken. Kezinde jurtty eleń etkizer birde-bir konsertin jasaı almady. Mýzykadaǵy mundaı has tulparlardyń aldyn daryny shamaly jabylar bermedi. Ataqty da solar aldy. Al Qapan tek mýzykamen tynystap, mýzykamen ómir súrdi. Ol biletin «Marııam týraly ánniń» taǵdyry meni oılandyra berdi. «Átteń, shirkin, sol kezde jazyp alýym kerek edi» dep ókindim. Biraq men kompozıtordyń kózi tirisinde júrgize bastaǵan zertteýlerimdi jalǵastyryp, ol ándi «biledi-aý» degen áriptesteri, jora-joldastarynan, ózimmen birge qyzmettes – qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń aǵa redaktory – Qapannyń jubaıy Habıbadan, anasy, halyq aqyny Qalıma О́teǵalıevadan syr tartyp, biraz jaıǵa kóz jetkizdim. Ánniń shyn tarıhyna sáýle túsiretin tyń derekti 1981 jyldyń qyrkúıek aıynyń on jetisi kúni Qalıma ájeı aıtty: «Shyraǵym, men on qursaq kótergen anamyn. Solardan qalǵany – jalǵyz Qapan edi ǵoı. Shyńǵanym esimdi ógeı qyzym boldy. Ol Qapandy tárbıelep, mýzykaǵa baýlyǵan Sultan Esqalıevke turmysqa shyqty. Sultan ol kezde KazPI-de oqytýshy bop qyzmet etti. Biz joq-juqana bop, elde tura berdik. Bizdiń Jánibek aýdanyn meken etken el Sultandy jaqsy biledi, tipti onyń esimi búkil Oralǵa tanys edi. Sultannyń ákesi Ahmadı ózimizdiń Aqoba-Jumat degen jerde Qapanymdy birinshi klasqa oqytqan adam. Jurt Ahmadıdy seri deıtin, án aıtty, dombyra tartty, eskilikti oqýǵa da tereń edi. Muǵalim bop júrip, aýyl sahnasynda ártis bop ta oınady. Al Sultannyń daryny ákesinen de asyp tústi. Shirkinniń mańdaıy kere qarys, sulý, aq sary, ashyq, juldyzy bıik jigit edi. Elge kelgen kezderinde «Márııam týraly ánniń» óleńin aýyl adamdaryna jazyp berip, sóziniń mánin túsindirip, ánin úıretip, dýmandatyp júretin. Orys aqyndarynyń óleńin súısine, qyzyǵa aýdaratyn. Orys poezııasynyń sol tamasha úlgilerin óz óleńderinde ádemi qoldanatyn. Jazǵan jyrlary kóp edi. Amal ne, Sultan da otyz jetinshi jyldyń qaharyna ushyrady. Sultannyń kózi ketken soń artynda qalǵan murasy – óleń, jyry, áni ne boldy, bilmeımiz ony. Qyzym Shyńǵanym Sultan ustalardyń aldynda qaıtys bop ketti. Men sol «Márııam týraly ánniń» myna bir shýmaqtaryn ǵana este saqtappyn:
Jaıqaldy gúl, japyraq
Jazdyń jyly keshinde.
Tereń oıly Márııamnyń
Súıgen jary esinde.
Keldi anasy Márııamnyń
«Bul ne sumdyq boldy?» dep.
«Qarashyǵym, Márııam-aı,
Qandaı dertten óldi?» dep.
Keldi dosy Márııamnyń
Halin bilip qaıtýǵa.
Zamandasy, qurby-qurdas,
«Ne boldy?» dep aıtýǵa.
Keldi doktor Márııamdy
Emhanaǵa alýǵa.
Jaqyn jatyr, Márııam-aı,
Máńgi sapar salýǵa…
Bar bolǵany – osy, shyraǵym. Sultannyń bul sózderi qazir bulyńǵyr tartty, umytyldy. Márııam dep jyrlap otyrǵany – orys qyzy. О́zi bir ken ornynda laborantka eken. Sulý bolypty. Súıgen jigiti bireýdi súıip kete me…sondaı ósekke shydaı almaı ý ishe me…shamasy osylaı…
Osy áńgimelerden keıin biraz jyl ótken soń men aqyn Qýandyq Shanǵytbaevtyń úıindegi bir otyrysta Oral, Aqtóbe jaǵynyń bilikti kisileriniń aldynda oıda joqta osy ándi aıttym. Sonda el ishindegi esti áńgimelerdi zerdesine kóp jıǵan qarııa sózdi Ǵalym Ahmedov aqsaqal «E, bul – bizdiń eldiń áni ǵoı» dedi. Ánge birden eleń etip, kóńil bólgen jandar án sózin bilmeı, dal boldy. Árqaısysy ár jerinen bir-bir joldan ǵana aıtyp tyńdy. Ánge qatty qyzyqty.
Bul án umytylýǵa tıis emes edi. Beımaza oı meni Almatynyń Memlekettik Ortalyq arhıvine ákeldi. Aqyry bir kúni aqyn, marqum, Berqaıyr Amanshınnyń jeke arhıvinen ánniń:
Jaıqaldy kóldiń japyraǵy
Jazdyń jaıly keshinde.
Tereń oıly Márııamnyń
Súıgen jary esinde
– degen jalǵyz ǵana shýmaǵy tabyldy (f. 1799 I-býma. №177 is papkisi. «Beker umytylǵan ánder». B.Amanshın).
1990 jyldyń aqpan aıynyń segizi kúni Arqalyqtan kelgen halyq ánshisi Kúlándam Málikqyzy maǵan kóp ánniń biri retinde «Márııam týraly ándi» magnıtofonǵa jazdyrdy. Osy joly ǵana ánniń súıegi, tutas sulbasy, ıá, sıýjeti tolyq kóringendeı boldy. Ánniń bastalýynda eptegen ózgeshelik bar eken. Ádette bul án á degennen qońyrlaǵan jumsaq áýezben sál ǵana shymyrlap, ekinshi jolda bıik kóteriletin-di. Qapannyń jumsaq únmen yńyldap aıtqan nusqasy bizdiń elge málim nusqamen birdeı edi. Kúlándam basqasha aıtsa da, án sóziniń tutastyǵyn jaqsy saqtapty. Keıin men ándi osy sózimen ár jerde aıttym. Sonda ándi biletin jandar: «Sózi o basta osylaı edi» dep qýattady. Sonda ánniń júıesi bylaı bop shyǵady:
Jaıqaldy kóldiń japyraǵy
Jazdyń jaıly keshinde.
Tereń oıly Márııamnyń
Súıgen jary esinde.
Saǵat jeti soqqan kezde,
Jumystan qaıtar qalaǵa.
«Márııam ýlap qaldy ǵoı» dep,
Ákeldi aýrýhanaǵa.
Eki dáriger, bireýi – áıel,
Aldy úsheýi araǵa.
«Aıyrmańdar ajaldan,
Qınamańdar janymdy.
Men berilip súıgenim-aı,
Kórseqyzar zalymdy!»
Ý basatyn dárilerdi
Berip edi – almady.
Ý basatyn dárilerge
Áste kózin salmady.
Keldi dosy Márııamnyń
Halin bilip qaıtýǵa.
«Eı, zamandas, qurby-qurdas,
Nege olaı?» dep aıtýǵa.
Keldi anasy Márııamnyń
«Bul ne sumdyq boldy?» dep.
«Qarashyǵym – Márııam-aı,
Qandaı dertten óldi?» dep.
Keldi ǵashyǵy Márııamnyń
«Márııam qandaı pishinde?»
Jaýap berdi dáriger:
«Jatyr» dep tabyt ishinde.
Sonda onyń aıtqany:
«Ash, Márııam, kózińdi!
Bul jatqannan sen turmasań,
Ýlatarmyn ózimdi»
Márııam altyn shashty, móldir kózdi orystyń óte sulý perishtesi bolǵan. Onyń kóz toıǵysyz kórkin qyzǵanǵan ishi tar bireýler súıgen jigiti ekeýiniń arasyna ot jaǵyp, ajyratyp jiberýdi oılap, ósek sózdi qaýlatqan. «О́sekke aspandaǵy bult ta azǵan». Kóńilinde esh alańy joq Márııam «kórseqyzar bir zalymdy súıgen ekem» dep, sol qý sózderge aldanyp, shydamsyzdyq jasap, ý ishedi. Án sóziniń ózi-aq aıtyp tur – bul sumdyqtan beıhabar, beıkúná ǵashyǵy kelip, óli Djýlettany qushqan Romeo sekildi Marııamdy qushyp, ózin ózi óltirgisi keledi. Ánniń osy hıkaıasy halyq aqyny Qalıma О́teǵalıeva men Kúlándam Málikqyzynyń dereginde birdeı saqtalǵan. (Árıne án sóziniń jekelengen joldarynda ózgeshelik bar. Bul keltirilgen nusqany áli de bolsa tolyqqandy, minsiz nusqa deýge erterek. Zertteý munymen áli bitpeıdi). Eń ǵajaby, Qapan Mýsındeı iri professıonal kompozıtor án ıesin: «Sultan Esqalıev!» – dedi. Al ol – orystyń «Otravılas Marýsıa» degen án-balladasyn qazaqshaǵa tuńǵysh aýdarǵan jan. Soǵan laıyq ánin de ózi shyǵarǵan.
* * *
Arada jyldar ótti. Bizde «Otravılas Marýsıa» án-ballada dep otyrǵan shyǵarmany tyńǵylyqty zerttep, údesinen shyǵý bir ıgi maqsat boldy da júrdi. Bir kúni táńir jarylqap, ǵalamtordan izdegen joǵymyz tabylǵandaı bop, qyzyqty derekke kez boldyq. «Marýsıa otravılas» dep atalatyn poemanyń avtory V.V.Maıakovskıı eken. Bizdiń zamannyń ataqty aqyny! Kezinde búkil orys jurtyna keń taraǵan osy shyǵarmaǵa kompozıtor Iаkov Prıgojıı mýzyka jazypty. Ol ándi oryndaǵan ánshi – Elızaveta Kýshak. Sol kezderde S.Neklıýdov degen avtor «Pochemý Marýsıa otravılas?» dep maqala jarııalapty. Efırde, konsertterde poemany Evgenıı Svetlov oqypty. Mine, bir kezdegi Abaı atyndaǵy qazaqtyń memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń beldi oqytýshysy oraldyq Sultan Esqalıev V.V.Maıakovskııdiń ǵajaıyp shyǵarmasyn qazaqshaǵa aýdaryp, oǵan halyqtyń jan júregin súısindirgen tamasha án shyǵarǵan oqıǵasy osylaısha ańyzǵa aınalǵan...
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, óner zertteýshisi