Adam adam bolǵandaǵy alǵashqy qarym-qatynas quraly qandaı boldy? Durys amandasý. Mysaly, týrısterdiń bir qaǵıdasy – kezdesken kez kelgen adammen amandasý. Bizdiń ata-babalarymyzda da solaı bolǵan. О́ıtkeni sálemdesý – izgi nıettiń ashyqtyǵyn kórsetý.
Sondyqtan da rejısser Ermek Tursynovtyń Feısbýktegi «Biz qalaı amandasamyz?» degen jazbasy óte ózekti. Sebebi qazir amandasý mádenıeti joǵalyp bara jatyr. Jurt amandasýdy qoıyp barady, kórshisiniń qasynan óte shyǵady nemese jumysta bas ızeı salady. Bul tek jeke adamnyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń da qabyldaý kórsetkishi. Meniń jeke paıymymsha, amandasý mádenıeti keńestik kezeńnen bastap ishinara joıyla bastaǵan.
Birinshiden, dástúrli qoǵamnyń buzylýy, al búgingi qazaq aýyly mentalıtet turǵysynan kóbine dástúrdi saqtaýshy emes, is júzinde keńestik kolhozdyń murageri. Ekinshiden, bir-birine degen senimsizdik, beıtanys adammen sóılese qalsańyz, erteń ol ústińnen aryz jazady degen stalındik psıhologııa. Úshinshiden, bul lagerlik mura, ıaǵnı «senbe, qoryqpa, surama». Osydan kelip Qazaqstannyń aqkóńil, baýyrmal halqynda (etnostyq tegine qaramastan) «sálemdesý» syndy mańyzdy qarym-qatynasynda túıtkilder bar.
Qazaq qoǵamy neǵurlym dástúrli bolsa, oǵan soǵurlym ashyq amandasý da ońaı. Meılinshe ýrbandalǵan elde shynaıy sálemdesý koeffısıenti de tómen bolady. Degenmen taǵy da jeke pikirim, AQSh-ta amandasý ánsheıin mindetti bolsa, Túrkııada áýestik, al Azııada kóbine dástúrge qurmet. Kóbirek unaıtyny, adam mádenıetin pash etetin Shyǵys Eýropa men Koreıadaǵy sálemdesý.
Amandasý ádebi degenimiz – senim, yqylas. Adamnyń dili. Máselen, qazaqtar «Assalaýmaǵaleıkúm» dep sálem berýdi belsendi qoldana bastaǵanda olardyń álemdi qabyldaý túsinigi de ózgerdi. Dala ǵurpynda durys amandasý kórgendilik pen adamdy tanýdyń basty ólshemderiniń biri boldy.
Qazir «Armysyń!» nemese «Armysyz!» dep amandasýdy jıi qoldanady. Muny asa bir durys dep eseptemeımin. Durysy – «Arma!» Túbiri «aryma» degennen shyqqan, ıaǵnı ar-namys pen ojdanyńdy, qadir-qasıetińdi joǵaltpa degenge saıady. Bul kóshpendi jaýynger úshin aýyzeki kodeksi syndy dúnıe, ony áıgili Býshıdomen salystyrýǵa bolar. Jalpy alǵanda, ar-namysty aıqyndaý amandasý ádebine kirdi, demek halyq mentalıtetiniń bir bólshegine aınaldy.
«Armysyń!» emes, dál osy – «Arma!». Muny qazaq epostary da aıshyqtaı túsedi. Birneshe mysal keltireıin.
Qobylandy batyr alǵa ozyp ketken qoldy qýyp jetip, jaýrynshydan: «Arma! Aldyńda kisi bar ma?» dep suraıdy.
Nemese Bekejan Tólegendi óltirgen soń Qyz-Jibekti aıttyrý nıetimen keledi, biraq sózdi amandasýdan bastaıdy.
«Aıtaıyn aıt degende, arma, Jibek, Túıedeı botasy ólgen zarla, Jibek».
Kezinde qazaq poezııasynyń aqsaqaly Qýandyq Shańǵytbaev amandasýdyń kóne túri «arma» sóziniń maǵynasyn jaqsylap ashyp berdi. Kimge qyzyq bolsa, ınternetten taýyp oqýyna bolady. Al «Armysyń!» sózi múlde maǵynasy joq sálemdesýdiń jańa túri ǵana. Múmkin, túpki maǵynasyn túsinbeı, áýelgi qasıetti negizin joǵaltýymyz sebepti amandasý mádenıetimiz toqyraýǵa ushyrap jatqan bolar?
Men qurmetti rejısserimiz Ermek Tursynovtyń amandasý qasıetti mánge ıe bolýy tıis degenimen kelisemin. E.Tursynov «Sálem sózdiń – anasy» ekenin jaqsy eske saldy. Bul Buqar jyraýda «Sálem – sózdiń anasy, Álik alǵan danasy» dep jalǵasady. Maǵynalyq jaǵynan túsindirer bolsaq, senimen amandasqan janǵa danalyǵyńdy kórsetý úshin jaýap qatýyń kerek. Iаǵnı amandasýǵa jaýap bere otyryp, danalyǵymyzdy kórsetemiz. Musylmannyń sanasyndaǵy «Saǵan beıbitshilik bolsyn» degen osy qasıetti amandasýdy qazaqtar áldeqashan ózine beıimdep alǵan. Mysaly, «assalaýmaǵaleıkúmnen» bólek, qysqa ǵana «sálem» jáne «ýaǵaleıkúmassalam» degen jaýappen birge yqshamdy «álik» sózi bar. Buqar jyraý 15-16 ǵasyr mejesinde osylaı dep jyrlady jáne áli kúnge qoldanylyp keledi.
Amandasý – kıeli ǵurypty oryndaý. Qatelikke jol berilmeıdi. Mysaly, Jaıaý Musa óziniń «jaıaý» degen atyn óz qateliginiń kesirinen tapqan. Bolystyń aýylynyń mańynan ótip bara jatyp amandasýǵa asyqpaıdy. Ashýlanǵan bolys aqyndy qýyp jetip, atyn tartyp alýdy buıyrady. Al qujattarda onyń esimin «Jaıaý» dep jazǵyzady. Bar ómirin attyń jalynda ótkizetin qazaq úshin bul abyroısyz esim edi. Álbette, bolys Musadan eski kegin qaıtardy, degenmen de ótip bara jatyp amandaspaý óreskel ádepsizdik bolatyn.
Ermek Tursynov durys saýal qoıyp otyr: búginde biz balalardy amandasýǵa úırettik pe? Qalaı úıretip júrmiz? Dástúrdi saqtadyq pa?
Biz qoǵamdyq sanany jańǵyrtyp jatyrmyz emes pe? Japonnyń, koreıdiń, túriktiń úlgisimen dástúr men jańanyń ozyǵyn nege úılestirmeske?
Biz ózi qalaı amandasyp júrmiz? Kezikkenniń bárine qolymyzdy usynamyz. Qazaqtarda osylaı bolǵan ba? Uly dalanyń túkpir-túkpirinde kezdesetin balbal tastarǵa nazar aýdaryńyz. Basym kópshiligi oń qolyn keýde tusyna qoıyp, amandasyp turǵandaı.
Ermek Tursynov qazaqtardyń amandasý saltynan alýan túrli mysal keltiredi. О́negeli jurt bolýǵa tyrysqan babalarymyz bizge osyndaı baı mura qaldyrdy. Uly dalada eshteńeni jasyrý múmkin emes, bári kóz aldyńda. Úı-jaıǵa kirip kelip daýystap amandaspaýdan asqan uıat qylyq joq. «Assalaýmaǵaleıkúm», álde «Qaıyrly kún» deısiz be, mańyzdy emes, eń bastysy – amandasý.
Amandasý – kıeli amal retinde bizdiń ar-ojdanymyzdyń bir bóligi. «Ar» – adamnyń ar-namysy men qadir-qasıeti, ulttyń adamgershilik ujdan saýlyǵynyń (moral health) negizgi ustyny.
Qınalmaı, májbúrliksiz, shynaıy amandasý – salamatty qoǵam qalyptastyrýdyń mańyzdy quraly. Men bul týraly «Ar tujyrymy». Prezıdenttiń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynan keıingi oılar» degen maqalamda jazdym. Bul týraly Darhan Qydyráliniń «Ar ilimi hám arylý» atty maqalasynda da óte qyzyqty oılar aıtyldy.
Sóz sońynda Ermek Kárimjanulynyń úndeýin qoldaǵym keledi: «Amandasýdy úıreneıik. Jaı ánsheıin. Kóńil kúı úshin bolsa da. Qoldaý úshin. Sergitý úshin. Bastapqyda kúlkili, rabaısyz, tipti birtúrli kóriner. Biraq birtindep úırenisip keterimizge senimdimin. Bir-birimizge meıirim men tynyshtyq tileýdi úırenemiz».
Bul qoǵamnyń ishki saýlyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan eleýli qadamdardyń biri bolady.
Sondyqtan bárińizge beıbitshilik bolsyn. Arma!
Asqar Ýmarov,
«QazAqparat» HAA» AQ basqarma tóraǵasy