Jel ótindegi Jánibek

– Soǵys taqyryby bala kúnimnen qulaǵyma quıylǵan. Sábı shaǵymda ájem Ásıpa janynan tastamaı, úlkenderdiń jıyndaryna, qonaqqa barǵanda ertip júretin. Ol kisi – soǵys jesiri, atamyz Batyrhan Omarov Fýrmanov aýdandyq áskerı komıssarıatynan áskerge attanyp, 1943 jyly Belgograd oblysynyń Ozersk aýylyn azat etý kezinde qaza taýypty. Surapyl jyldardyń shyndyǵy, tyldaǵy aýyl ómiri týraly áńgimeler sa­namda kınodaı jattalyp qaldy. Onyń ústine biz týǵan jer – maıdannyń ja­qyn tyly, jaý ushaqtarynyń gúrilin, bom­ba­nyń jarylysyn talaı bastan ótkizgen. О́z anamnyń ákesi Meńjan Azamatov alty aǵasymen birge soǵysqa alynyp, bireýi de oralmaǵan. Mine, Uly Otan soǵysy kýá­gerlerimen jıi kezdesip júrip, keıin ar­hıvte qyzmet etýim, jýrnalıstik qyz­me­tim osy taqyrypty tereńdetip zertteýge alyp keldi, – deıdi Ahmedııar Qýanuly.

Stalıngrad maıdanynyń eń jaqyn tyly bolǵan soǵys jyldary Batys Qazaq­stan oblysyndaǵy Jánibek óńirin de soǵys sharpyp ótti. Jánibek áýesinde jaý ushaqtary qaptaı ushyp, beıbit halyq­ty bomba astyna aldy. Osylaısha keń baıtaq qazaq jeriniń Jánibek jáne Orda aýdandary otty jyldar oıranyn bas­tan keshti.

«Jánibek aýdany Uly Otan soǵysy jyldarynda» taqyrybyn júıeli zerttegen Ahmedııardyń aıtary kóp.

– Fashıster, ásirese Jánibek selosyna áýeden kóp shúılikti. Keıbir áýe shabýy­lyna 30-ǵa deıin ushaq qatysqan. Osy soqqylardyń saldarynan temir jol vokzaly, mektep, aýrýhana úıleri jáne basqa da óndiris, mekeme oryndary zardap shekti, selo boıynsha barlyǵy 41 nysan zardap shegip, 200-deı turǵyn úı qıraǵan, – deıdi ólketanýshy.

1942 jylǵy qarasha aıynyń ortasynan 1943 jylǵy qańtar aıynyń basyna deıin Jánibek jáne Orda aýdandary aýmaǵyna gıtlerlik avıasııa 538 márte bomba tastapty. Aıtyńyzshy, qan maıdannan qaı jeri kem?!

Stalıngrad qalasy Reseıdiń ońtús­ti­gin­degi iri ekonomıkalyq ortalyq, Kav­kaz­ben, Ortalyq Azııamen, Qazaqstanmen jáne Oralmen baılanystyryp jatqan ma­ńyzdy ekonomıkalyq baza, transport toraby edi. Sondyqtan da jaý Sta­lıngradqa buryn-sońdy soǵys tarıhyn­da bolyp kórmegen tehnıkasy men adam kúshin aıamaı tógip, qalany jer betinen joıyp jiberýdi kózdedi. 1942 jyl­dyń qyrkúıek-qazan aılarynda Sta­lıngrad órtke orandy. Onyń jaly­ny qazaq dalasyna kórinip jatatyn. Sol qaterli kúnderde Stalıngrad oblysymen shekaralas Qazaqstannyń batys aýdandary Qyzyl Armııanyń jaqyn tyly re­tinde úlken áskerı-strategııalyq ról atqar­dy. Stalıngrad maıdany 150-160 shaqy­rym qashyqta ornalasqan Qazaq­stan­nyń Jánibek, Saıqyn, Shońǵaı temir ­jol stansalaryn qamtydy.

Kýágerlerdiń aıtýynsha, 1942 jyly tamyz aıynda Jánibek aspanynan jaý ushaqtary kórine bastaǵan. Muraǵat qu­jattarynda osyǵan oraı Jánibek aýda­nynyń partarhıvin, asa mańyzdy qujat­tar­dy, basqa da qupııa materıaldardy ishkeri jaqqa, Qaztalov aýdanyna kóshirý týraly qupııa qaýly 1942 jyly 5 qazanda qabyldanypty. Qorǵanysqa baılanysty jumystarǵa jedel basshylyq jasaý úshin aýdan ortalyǵynda tótenshe jaǵdaı jó­nin­degi úshtik qurylǵan.

– 1943 jyly kóktemde Batys Qazaq­stan oblysynyń Orda jáne Jánibek aýdan­darynyń qumdy shaǵyldaryna jaý­dyń kishigirim parashıýtshy desantshylary tú­sirildi. Olar baılanysqa qajetti rasııa­men, shıfrlarmen jáne sý qoımalaryn ýlan­dyrǵysh ýmen jaraqtandyrylǵan. Keıin qolǵa túskende olardan Keńes óki­metine qarsylyqty uıymdastyrýdy bas­ty nysanǵa alǵan dinı sıpattaǵy kitap­tar men qomaqty qarjy tabyldy, – deıdi Ahmedııar.

Osy kezeńde aýdan sharýashylyqtary, ási­rese «Zagotskot» júıesi soǵys jaǵ­daıy­na kóshirilgen. Eń basty maqsat maı­dan­dy etpen qamtamasyz etý bolǵan.

Árıne ol kezde tehnıka az, bári qol­men atqarylady. Negizgi kólik túıe, ógiz, jylqy boldy. Qıyn kezeńge qaramastan egin, baqsha egilip, mal ósirilip jatty.

1942 jyldyń jazynda-aq Stalıngrad pen Saratovty Edildiń oń jaǵalaýy arqy­ly jalǵap otyrǵan temir jol jeli­sin jaý bombalap, tas-talqanyn shy­ǵar­­dy. Osy kezde Jánibek temir jol beketi strategııalyq mańyzǵa ıe boldy. Sta­lın­grad maıdanyna temirjol arqyly jetkiziletin júktiń barlyǵy Jánibek beke­tine tasyla bastady. Temirjoldy saqtaý maqsatynda júkterdi vagondardan túsirý, olardy maıdanǵa jetkizetin kólik quraldaryna tıeý beketten 4-5 shaqyrym qashyqta, tún mezgilinde, ashyq aspan astynda júripti. Árıne jaý da qarap jatqan joq. Nemis ushaqtary tún ishinde de bomba tastaıtyn. Jánibek beketinde jaý shabýylynan isten shyqqan vagondardyń qańqalary soǵys aıaqtalǵan soń da 10-15 jylǵa deıin shashylyp jatypty.

– Adamnan qýlyq artylǵan ba? Túnde temirjolshylar joldan 60-70 metr jerge kerosın shamdaryn ornatyp qoıady eken. Jaý ushaqtary sol jerdi bombalap, negizgi nysan aman qalatyn, – deıdi sol kúnderdiń kýálerimen talaı sóılesken ólketanýshy.

1942 jyly 3 qazanda nemis ushaqtary Astra­han-Ýrbah temir jol magıs­tra­lyn, Saıqyn, Shońǵaı, Jánibek aýyl­­­daryn nysanaǵa aldy. Jánibek orta­ly­ǵyna shabýyl kezinde bomba jarqynshaqtarynan 10 adam ólip, 10 adam jaraqat aldy. Ishinde janarmaıy bar sısternalar janyp ketti, birneshe bos vagon, qarý-jaraq qoımasy, NKVD ǵımaraty búlindi. Bombalaý 7-8 qazan kúnderi de jalǵasqan. Ondaǵan turǵyn úı, baılanys bólimshesi, baılanys toraby, dıirmen, bıdaı saqtaǵan qoıma, qazaq jáne orys mektepteri, aýdandyq jer bólimi, kásipodaq uıymdarynyń ǵıma­rattary qırap qaldy. Sol kezde jal­py shyǵyn 1247 somdy qurapty. Jánibekke jasalǵan shabýyldyń áseri­nen Stalıngradqa jol tartqan júk toqtap qalǵan. 9 qazan kúni Jánibektiń temir­jolshylary buzylǵan temirjoldy qaıta­dan qalpyna keltirýge kiristi. Bul jumysqa qarapaıym turǵyndar, áıelder men balalar da tartylǵan. Sol kezde tutqıyldan shyǵa kelgen nemis ushaqtary stansa tóbesinen taqap ushyp, áýeden bomba tastaǵan. Sol jerde 40-tan astam adam qaza tapqan.

– Sol kezdegi resmı derekterge kóz júgirtsek, Shońǵaıǵa – 24, Saıqynǵa – 36, Jánibekke – 40 shaqty áýe soqqysy jasalǵan. Sonyń zardabynan 300-deı beıbit turǵyn men áskerıler qaza tapsa, 250-deı adam jaraqattanǵan. Qulaǵan turǵyn úıler, óndiristik, áleýmettik-turmys qurylystarynyń materıaldyq shyǵyny Jánibek jáne Orda aýdandary boıynsha 7161,7 myń somdy quraǵan eken, – deıdi Ahmedııar Batyrhanov.

1942 jyly 11-12 qyrkúıek kúnderi fashıst samoletteri Batys Qazaqstan ob­ly­synyń Jánibek aýdanyndaǵy «Alǵa­bas» jáne «Jańa turmys» kolhoz­da­rynyń dalasyna janǵysh bomba tastap, 38 myń gektar jınalmaǵan pishen janyp ketken. 1942 jyly 4 qazan kúngi saǵat 11-de fashısterdiń 36 «Heınkel-100» samoleti Jánibek stan­sasyna shabýyl jasaǵan. Sol kúni janar-jaǵarmaı quıylǵan sısterna jary­lyp, sý tartatyn munaraǵa zaqym keldi. Jumysshylar sý munarasyn temir beldikpen tartyp tastady. Bir qyzyǵy, Jánibek selosynda osy munara áli tur.

19 qyrkúıekte «Iýnkersten» tastal­ǵan bomba muǵalim A.Seredınanyń úıiniń aýla­synda jarylǵan. Jarylystan Sere­dınanyń anasy, ózi jáne eki jasar uly jaraqattanyp, aǵasy kontýzııa alady. Aýa tolqyny úıdiń esik-terezesin syndyryp, qabyrǵasy men shatyryn qısaıtyp ketedi. Eldiń úreıin ushyrý úshin fashıs­ter kóbine janǵysh bombany paıdalanǵan. Sol kúnderi qorqynysh pen qaıǵydan esi shyqqan áıelder balalaryn jetektep dalaǵa ketipti. Qaýipsiz jerden jertóle qazyp, qysqy salqynǵa qaramastan 1943 jyldyń qańtaryna deıin sol jerde turǵandar kóp bolǵan.

Árıne jaý ushaqtary jazasyz da ketpegen. 1942 jyldyń kúzinde Batys Qazaqstan oblystyq jergilikti áýege qar­sy qorǵanysy jaý samoletterine qarsy kóterilip, tipti taran jasap otyr­ǵan.

1942 jyly qyrkúıek aıynda Jánibek aspanynda bolǵan áýe urystarynyń birinde aǵa serjant Dmıtrıı Gýdkov Pallasov stansasy jaqtan kele jatqan jaýdyń barlaýshy ushaǵyn qýalap, qulata almaıdy. Oq taýsylady. Osy kezde «IаK-1» «Iýnkerstiń» oń qanatynyń astynan tumsyǵymen súzedi. О́zi parashıýtpen sekirip aman qalady. «Iýnkerstiń» atqyshy jaralanyp qolǵa tússe, shtýrmany men ekinshi atqyshy qaza tapqan. Sol erligi úshin D.Gýdkov «Qyzyl tý» ordenimen marapattalypty. Keıin ol Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolǵan.

Stalıngrad shaıqasynyń alǵashqy kezeńinde jaý ushaqtarynyń sany keńes ushaqtarynan 2,5 esege kóp bolǵan eken. Tek 1942 jyldyń 19 qarashasynda qarsy jaqtyń ushaqtary men bizdiń ushaqtar teńelgen.

Qazaqstannyń batysyndaǵy Áýe qor­ǵa­nys kúshteri soǵysqa birinshi kúnnen bastap qatysty. Oral qalalyq partııa uıymynyń sheshimi boıynsha, 1941 jyldyń 27 maýsymynda shtab quramy bekitildi. Olardyń eń birinshi mindeti temir ­jol torabyn, jeńil ónerkásip ǵıma­­rattaryn, qoımalardy áýeden kele­tin soqqylardan qorǵaý boldy. Áýe kúshterine qarsy qorǵanysqa Jánibek, Saıqyn, Shońǵaı stansalaryna 24 pýlemetten bólinip berildi. 1942 jyldyń qyrkúıek jáne qazan aıynda ózge aýdandardan Ýrbah-Basqunshaq temirjolyna túrli qarý-jaraq ákelindi. 1942 jyldyń sońynda zenıtshiler 11 jaý ushaǵyn joıǵan. Shońǵaı stansasynda mergen zenıtshiler alty jaý ushaǵyn atyp túsirdi. 1942 jyldyń 3 qarashasynan 1943 jyldyń 28 qańtaryna deıin Jánibek stansasyn 181-shi bólimshe erlikpen qorǵady. Olar osy ýaqyt aralyǵynda jaýdyń 16 ushaǵyn joıǵan eken.

– Uly Otan soǵysynda Stalıngrad shaı­qasynyń mańyzy zor boldy. Nemis bas­qyn­­shylarynyń Stalıngradqa um­ty­lysy tegin­nen-tegin emes edi. Olar Stalıngrad qalasyn alsa, Ortalyq Azııa men Kav­kaz­ǵa jol ashylatyn edi. Stalıngrad shaı­qasyndaǵy Qyzyl Armııanyń jeńisi keńes hal­qyna rýhanı kúsh syılady. Sol so­ǵys­tyń salmaǵy qazaq jerine de tústi, – deıdi Ahmedııar Batyrhanov.

Árıne maıdannyń mehnaty tyldaǵy qarapaıym halyqtyń da ıyǵyna batty. Soǵystyń alǵashqy kúni-aq Jánibek aýdandyq partııa komıteti aýdan aktıvin jınap, maıdanǵa kómektesý, jaýdy jeńip shyǵý maqsatynda tyldaǵy eńbekti uıymdastyrý jóninde aýdandyq shtab qurdy. «Barlyǵy maıdan úshin, barlyǵy jeńis úshin» uranymen memleketke et, maı, basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin tapsyrý qarqyn aldy. Jánibek aýdany sol jyly memleketke et tapsyrý josparyn 1 qazanǵa 107 paıyzǵa oryndap shyqty. Elimizdiń qorǵanys qoryna eńbekshilerdiń jeke kómegi de kóp boldy. 1941 jyldyń 21 tamyzyna deıin jánibektikter qorǵanys qoryna 400 sentner astyq, 18920 som, 19 bas mal ótkizipti. Sonyń ishinde Azamat Omarǵalıev – 3 myń som, Japaqov – 2500, Álıev pen Iztileýovterdiń árqaısysy – 2000 somnan, komsomol múshesi Ǵabdollına 1 myń som ótkizgen. Mehanızatorlar: Ámirov, Demesinov, Yqsanǵalıev, Imanǵalıevtiń ár­qaı­sysy 2400 somnan kómek bergen. Tank kolonnasy úshin Kırov atyndaǵy kolhoz músheleri 60 myń som, Jasqaırat kolhozy – 47 myń, Novaıa jızn kolhozy 20900 som qarajat jınap berdi.

Sol bir surapyl jyldary Jánibek aýylynda tórt jerde jaralylar úshin gospıtal ashylyp, jergilikti jastardan kishi medısınalyq qyzmetterge kadrlar jınaqtalǵan.

– Sol jyldary ózderi jetisip turmasa da qazaq aýyldary jaýdan azat etilgen aýdandarǵa kómek kórsetken eken. Mysaly, Jánibek aýdany Lenıngrad obly­synyń Mgın aýdanyn sheftik qamqor­lyqqa alyp, oǵan 878 bas iri jáne usaq mal, 5 myń sentner astyq, 29 myń som, 4135 kılo sary maı, taǵy da basqa ónimder jibergen. Eńbekshiler depýtattary aýdandyq keńesiniń ujymy ózderiniń 10 kúndik eńbekaqysyn aýdar­ǵan. Jánibektegi halyq teatrynyń ujymy «Sovetskıı artıst» eskadrılııasyn qurýǵa 1015 som jiberdi, – deıdi ólketanýshy.

...Biz búgin Ahmedııar Batyrhanovtyń Uly Otan soǵysy jyldarynda Batys Qazaqstan oblysynyń bir ǵana Jánibek aýdany týraly jınaǵan málimetterin usynyp otyrmyz. Zertteýshi sonymen birge qan maıdanda habarsyz ketken, eshbir esepke kirmeı qalǵan, erligi laıyqty baǵalanbaǵan qazaqtar týraly da kóp málimet jınaqtapty.

– 1999 jyly Oral qalasynan jaryq kórgen «Bozdaqtar» kitabynda Uly Otan soǵysynan Jánibek aýdany boıynsha oralmaǵandar sany – 1877 adam, jaý tutqynynda qaıtys bolǵan – 8 adam degen málimet keltiredi. Al men jeke izdenis barysynda Jánibek aýdany boıynsha maıdannan oralmaǵan 2341 adamnyń, odan bólek tutqynda qaıtys bolǵan 39 adamnyń deregin taptym. Jalpy Jánibek aýdanynan 1938-1945 jyldary 3677 adam áskerge alynǵan, – deıdi Ahmedııar.

Tarıh turǵysynan kúni keshe ǵana ótkenimen, qan maıdannyń kýágerleri de kún sanap azaıyp barady. 1980 jyly 5 aqpanda Jánibek aýdany boıynsha 393 maıdanger esepte bolǵan eken. Búginde solardan qalǵan soǵys ardageri Jámeletdın Isqaqov pen Mardan Esmuhambetov Oral qalasynda turady.

«Uly Otan soǵysyn umytýǵa bolmaıdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qazaqtyń urys dalasynda qany, tylda teri az tógilgen joq. Keńes Odaǵy kezinde kóp erlerimiz laıyqty baǵasyn almady. Ony búgin joqtamasaq, ornyn toltyrmasaq, táýelsizdiktiń jemisin tolyq jemegen bolar edik» deıdi maıdan taqyrybyn zertteýshi ólketanýshy Ahmedııar Batyrhanov.

Batys Qazaqstan oblysy