Mundaǵy jaýyngerlik ázirlikti jetildirý men tehnıkalyq jańǵyrtý – zaman talaby
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýy – alysty boljap qana qoımaı, daǵdarystan keıingi kezeńde halyqty jumyldyryp, basyn biriktiretin, qıyndyqtan shyǵýdyń naqty joldaryn aıqyndaıtyn jańa onjyldyqqa arnalǵan strategııalyq baǵdarlama.
Bul mańyzdy qujat “Qazaqstan-2030” baǵdarlamasynyń alǵashqy onjyldyǵyn qorytyndylap, 2020 jylǵa deıingi damýdyń strategııalyq jospary sheńberinde kelesi onjyldyqqa naqty tapsyrmalar júktep otyr. Tutastaı alǵanda, Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýy damýymyzdyń jańa strategııalyq baǵytyn aıqyndap berdi. Joldaý joldary eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyn, eń bastysy, ekonomıka men áleýmettik salany aýqymdy jańǵyrtýdy keńinen qamtıdy.
Memleket basshysy óz Joldaýynda ekonomıkany daǵdarystan keıingi damýǵa ázirleý, jedel ındýstrııalandyrý jáne ınfraqurylymdy damytý esebinen ekonomıkanyń turaqty ósýine qol jetkizý, adam kapıtalynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin bolashaqqa belsendi ınvestısııalaýdyń qazaqstandyq jolyn naqtylady. Prezıdent “Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys ekonomıkanyń ósý qarqynyna yqpal etti, biraq bizdiń damýymyzdy toqtatqan joq. Jınaqtalǵan ekonomıkalyq áleýet sońǵy úsh jyldyń asa qıyn daǵdarystyq shaıqasynda bizge turlaýlylyqty qamtamasyz etti... Biz resessııaǵa jol bermedik, óıtkeni, ne isteý kerektigin bildik jáne muny jedel istedik”, dep atap kórsetti.
Qoǵamdaǵy qaıta qurýlar, sondaı-aq elimizdiń odan ári damýy týraly bastamalar Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qyzmetimen de tyǵyz baılanysty ekenin atap ótken jón. Prezıdenttiń “…Ishki saıası sala men ulttyq qaýipsizdiktiń 2020 jylǵa deıingi negizgi maqsattary qoǵamda kelisim men turaqtylyqty saqtaý, el qaýipsizdigin nyǵaıtý bolyp qala beredi”, degen sózine erekshe toqtalyp ótkim keledi:
Qarýly Kúshterdiń aldynda jaýyngerlik daıyndyqty nyǵaıtý men ony odan ári jetildirý tapsyrmalary tur. Qazaqstan halqy búgingi kúni ózderiniń qaýipsizdigi berik qolda ekenine senimdi. Qazaqstan zamanaýı, jınaqy da utqyr, jaýyngerlik daıyndyq deńgeıi joǵary armııa qurý jolyn tańdady. Qarýly Kúshterdiń jaýyngerlik ázirlik deńgeıin kóterý memlekettiń áskerı qaýipsizdik salasyndaǵy basty tapsyrmalarynyń biri bolyp qala bermek.
El Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy N.Á.Nazarbaev anyqtap bergendeı, bıylǵy jyldyń basty tapsyrmasy “áskerlerdiń sapasy men tıimdiligin arttyrý” bolyp otyr. Sol sebepti de, Qazaqstan áskeri jańa qarý-jaraq pen áskerı tehnıka júıelerimen qamtamasyz etilip, qazirgi zamanǵa saı jaýyngerlik qımyldar júrgizýge beıimdelgen joǵary bilikti mamandarmen qamtamasyz etilýi kerek.
Osyǵan sáıkes 2010 jylǵa Qarýly Kúshterdiń jaýyngerlik ázirlik jospary jasaldy. Bul degenimiz – jaýyngerlik ázirlik deńgeıiniń artýy, sapaly áskerı mamandar daıyndaý jáne áskerı bilim berý júıesin ońtaılandyrý, áskerı tártipti kúsheıtý, halyqaralyq áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqtyń kókjıegin keńeıte túsý, turǵyn úı máselesin sheshý, áskerı garnızondardyń ınfraqurylymdaryn damytý, áskerı qyzmetshiler úshin qajetti áleýmettik paketti jasaý, sondaı-aq 1941-1945 j.j. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 65 jyldyǵy men Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 15 jyldyǵyna arnalǵan keshendi sharalar ótkizý.
Ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan, Qarýly Kúshterdegi jaýyngerlik ázirlikti qajetti kólemde qarjylandyrý odan ári jalǵasa beretin bolady.
Qazirgi tańda áskerlerdiń barlyq daıyndyq júıesin jańa sapaǵa kóterip, zamanaýı urys jaǵdaıyna keltirý sharalary qolǵa alyndy. Sol sebepti de jedel jáne jaýyngerlik daıyndyq tapsyrmalaryn oryndaý áskerlerdi oqytyp-úıretýdiń jetekshi quraly bolyp qala bermek. Osy rette Qarýly Kúshterdiń áleýeti men qýaty negizinen jaýyngerlik ázirlik bolyp tabylatyny sózsiz. Jaýyngerlik ázirliktiń artqanyn kórsetetin keshendi sharalar áskerlerde jyl saıyn josparly túrde ótkizilip turady. Máselen, 2009 jyly ártúrli deńgeıdegi 52 áskerı jattyǵý ótkizildi. Bul 2008 jylmen salystyrǵanda jaýyngerlik daıyndyqtyń bir jarym esege artqanyn kórsetedi. Olardyń qatarynda “О́zara is-qımyl”, “Shep”, “Dala qyrany” sııaqty keń kólemdi oqý-jattyǵýlary bar. Bul jattyǵýlarda otty núktelerdegi jaýyngerlik qımyldar tájirıbesi saraptalyp, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń basqa da áskerler men áskerı quralymdardyń terrorǵa qarsy ózara is-qımyldary pysyqtaldy.
Qazirgi zamanǵy basymdyqtardyń biri ujymdyq qaýipsizdik júıesin qalyptastyrý bolyp tabylady. Osy oraıda Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy Jedel áreket etý ujymdyq kúshteriniń basqarý organdary men bólimsheleri qatysqan “О́zara is-qımyl-2009” halyqaralyq komandalyq-shtabtyq jattyǵýlaryn aıtýǵa bolady. Onyń bólip aıtar mynadaı úsh ereksheligi bar:
birinshiden, birlesken operasııalardy josparlaý jáne ótkizý barysynda qatysýshy memleketterdiń ár túrli býyndaǵy vedomstvolyq basqarý júıeleriniń birlese is-qımyl jasaý múmkindikteri basshylyqqa alyndy;
ekinshiden, bólimshelerdiń arasyndaǵy joǵary kásibılik, uıymdasqan úılesimdilik qazaqstandyq áskerı qyzmetshiler men ár deńgeıdegi komandırlerdiń kásibı kemeldigin kórsetti;
úshinshiden, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan ujymdyq kúshterdiń birlesken is-qımyldary tájirıbeli túrde júzege asty.
Bul jerde bitimgerlik sıpattaǵy “Dala qyrany” halyqaralyq jattyǵýlaryn da aınalyp ótýge bolmaıdy. NATO-ǵa kiretin elderden kelgen baqylaýshylar toby bul jattyǵýlarǵa da joǵary baǵa berdi.
О́tken jyly ár túrli deńgeıdegi jattyǵýlarǵa jalpy sany 20 myńnan astam áskerı qyzmetshi, 550-ge jýyq tank pen brondy máshıne, 150-ge jýyq áskerı ushaqtar men tikushaqtar, Áskerı-teńiz kúshteriniń kemeleri qatysyp, sheberlikterin shyńdady. Jaýyngerlik daıarlyqqa bólimshelerdiń birlesken qımyldaryn úılestirip, jer men áýede qazirgi urys qımyldaryn júrgizetin zamanaýı trenajerlik keshender kirgizilip jatyr. Qazirgi tańda Qarýly Kúshterdegi trenajerlik keshender sany seksennen asty. Sonyń biri – “Profı” atqysh trenajeri. Oqý ortalyqtary túgelge derlik avıasııalyq, artıllerııalyq jáne áýe desanttyq trenajerlerimen qamtamasyz etilgen. Jaıaý ásker jaýyngerlik mashınasynyń mehanık-júrgizýshileri men T-72 ekıpajy da ázirlikterin mindetti túrde trenajerlerdi paıdalana otyryp júrgizedi.
Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha sheteldik sarapshylar “Qazaqstan Qarýly Kúshteri búgingi tańda postkeńestik memleketter armııalarynyń ishinde jetekshi úshtiktiń qataryna kiredi. Ortalyq Azııa aımaǵynda sózsiz kóshbasshy sanalady” degen baǵa berdi.
Qazirgi tańda Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sheńberinde 2010 jyldyń kúzinde Qazaqstanda ótetin keń kólemdi “Beıbit mıssııa” halyqaralyq oqý-jattyǵýlaryna daıyndyq jumystary júrip jatyr. Sondaı-aq, bıyl UQShU sheńberindegi “О́zara is-qımyl”, NATO baǵdarlamalary aıasyndaǵy kezekti “Dala qyrany” jattyǵýlaryn ótkizý josparlanýda.
Qazaqstan áskerin jańǵyrtýdaǵy jetistiktiń sheshýshi kezeńi áskerı mamandardyń qanshalyqty daıarlyqtan ótkendigine baılanysty. Áskerı bilimniń básekege qabiletti júıesin qurý armııanyń kadrlyq áleýetin jetildirýdegi mańyzdy faktor bolyp tabylady. Búginde álemniń jetekshi armııalaryndaǵy áskerı qyzmetshilerdiń kásibıligin arttyrý júıesi óz nátıjesin berip otyr. Ýaqyt talabyna saı bolý úshin áskerı maman óziniń kásibı biliktiligin únemi jetildirip otyrý kerek. Osyǵan sáıkes kýrstyq daıyndyqtyń kóp deńgeıli júıesi qalyptasty. Osy maqsatta 2008 jyldan bastap áskerı qyzmetshilerdiń laýazymdyq ósýiniń tıptik shemasy qoldanysqa engizildi. Bul talap bólimshe komandıri – qatardaǵy serjanttan bastap, Qorǵanys mınıstriniń orynbasary – generalǵa deıin qatysty bolmaq.
Joǵary laýazymǵa taǵaıyndalar aldynda áskerı qyzmetshi daıyndyq kýrsynan ótýge tıisti. Osyǵan baılanysty áskerı oqý oryndarynda qosymsha kýrstar, áskerı bólimderdiń bazasynda arnaıy oqý ortalyqtary ashyldy. Úzilissiz áskerı bilimniń bes deńgeıli júıesi qoldanysqa engizildi (negizgi orta bilim, orta bilim, orta bilimnen keıingi áskerı bilim, joǵary áskerı bilim, áskerı bilimnen keıingi joǵary áskerı bilim). Daıyndyqtyń eki deńgeıli modeli engizildi (bakalavrıat jáne magıstratýra). Doktorlyq dıssertasııa qorǵaý jónindegi dıssertasııalyq keńes jumys isteıdi.
Kadet korpýsy – kásibı serjanttar daıyndaıtyn TMD keńistigindegi jalǵyz oqý orny. Áskerı bilim qalyptastyrý jańasha oılaıtyn áskerı mamandardyń jańa generasııasyn qalyptastyrý bolyp tabylady. Olardyń basty sapasy joǵary kásibılik, shetel tilderin bilý, aqparat aǵynyn basqarý, kompıýterlik tehnologııalardy saýatty meńgerý bolý kerek. Sonymen qatar, Qorǵanys mınıstrliginiń qyzmetinde jumyldyrý resýrstaryn daıyndaý da aıryqsha oryn alady.
Qazaqstan álemde jer kólemi boıynsha 9-shy, halyq sany boıynsha 60-shy oryn alady. Sol sebepti de bizge úlken áskerdi ustap turý múmkin emes. Biraq, biz elimizdiń barlyq áskerı mindetti azamattaryn qarý-jaraqty ıgerýge, kez kelgen ýaqytta Otanymyzdyń egemendigi men tutastyǵyn qorǵaýǵa ázir bolýǵa oqytýymyz kerek. Osy máseleni sheshý úshin áskerı mindettilerdi oqytýdyń keshendi júıesi jasalǵan. Osy júıe sheńberinde Qarýly Kúshterdiń oqý ortalyqtarynda áskerı mindettilerdi daıyndaý jónindegi jyl saıynǵy jıyndar ótip turady. Olardy oqytý baǵdarlamasyna Qarýly Kúshter qatarynda qyzmet etken kezeńde alǵan tájirıbelerin qalyptastyrýǵa arnalǵan tájirıbelik sabaqtar kiredi. Mysaly, bıylǵy jyly atalǵan jıynǵa myńnan asa azamatty tartý josparlanyp otyr. Olar bir aı boıyna 39 mamandyq boıynsha daıyndyqtan ótedi. Jumyldyrý rezervterin daıyndaýdyń mundaı shemasy álemdik tájirıbede keń qoldanylady.
Memlekettiń áskerı mekemesin damytýdyń kelesi bir basymdyǵy Qazaqstan armııasyn tehnıkalyq turǵyda jaraqtandyrý bolyp tabylady. Qazirgi basty basymdyqtardyń qatarynda áskerlerdiń sapalyq ólshemderin arttyrý, olardy kezeń-kezeńmen qarý-jaraqtyń zamanaýı úlgilerimen, áskerı tehnıkamen jáne arnaıy qurylǵylarmen jaraqtandyrý bar. Sonymen qatar, joǵary dáldiktegi qarýlardy ıelený de mańyzdy bolyp otyr.
Armııanyń áskerı-tehnıkalyq áleýetin nyǵaıtý jónindegi tapsyrmalardy sheshýde otandyq qorǵanys óndirisi keshenderiniń qatysýyna barynsha basymdyq berilý kerek. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ol básekege qabiletti, ozyq óndiristik tehnologııalardy meńgergen, jan-jaqty tehnıkalyq qamtamasyz etilgen jáne jóndeý ortalyqtarynyń júıesi damyǵan keshen bolýy tıis. Bul bizdiń memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵyn eskergende óte mańyzdy.
Sonymen qatar, zamanaýı tehnologııaǵa ıe kóptegen sheteldik óndirýshiler birlesken kásiporyndarda daıyn ónimdi shyǵarýǵa da qyzyǵýshylyq tanyp otyr. Joǵarǵy Bas qolbasshysy atap ótkendeı, “Indýstrııalyq damý – bul bizdiń jańa onjyldyqtaǵy múmkinshiligimiz, el damýy úshin jańa múmkindikter. Qazaqstan tabysty ındýstrııalyq derjava bolady – men buǵan ábden senimdimin”. Otandyq kásiporyndardy qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany jóndeý men jańǵyrtý sharalaryna tartý Qazaqstan kásiporyndarynyń óndiristik múmkindigin aıtarlyqtaı keńeıtýge múmkindik beredi. Osy saladaǵy yntymaqtastyq mysaly retinde “Batys Qazaqstan máshıne jasaý kompanııasy” aksıonerlik qoǵamymen aradaǵy birlesken jumystardy aıtýǵa bolady. Bul jerde BMP-2 zeńbiregine otandyq oq-dárilerdi óndirý bir izge túsirilgen. Sondaı-aq, bul jerde teńdesi joq “Ýtes” pýlemeti de óndiriledi. Biz Oral zaýytynda artıllerııaǵa arnalǵan aýyr, sondaı-aq atys qarýlaryna arnalǵan jeńil oq-dárilerdi óndirýdi qolǵa almaqpyz. Kásiporyn basshylyǵy armııa úshin óndiretin ónimderiniń nomenklatýrasyn keńeıtýge nıet bildirip otyr. Otandyq oq-dárilerdi óndirýdi uıymdastyrý baǵdarlamasy sheńberinde jańa úlgiler jasaýǵa qazaqstandyq qarý óndirýshileriniń eki jyl ýaqyty ketti. Endi biz bul oq-dárilerdi alýǵa shetelge emes, ózimizge tapsyrys beretin bolamyz. Bul – kez kelgen ónimdi ózimizde shyǵarý, jańa jumys oryndary, bıýdjetke qosymsha túsim, óndiristiń odan ári damýy degen sóz.
Osy oraıda “Zenıt” aksıonerlik qoǵamy týraly aıta ketken oryndy. Bul óndiris ornynyń tehnıkalyq múmkindigi biz úshin shaǵyn zymyrandy-artıllerııalyq kemege tapsyrys berýge qol jetkizip otyr. Bul kásiporyndardyń bári de sheteldik jáne otandyq taýar óndirýshilermen birge mamyr aıynda Astanada ótetin “KADEX-2010” birinshi qarý-jaraq, áskerı tehnıka men áskerı-tehnıkalyq múlik halyqaralyq kórmesine qatysatyn bolady. Qazirgi tańda zymyran-artıllerııalyq, avıasııalyq joıý qural-jabdyqtaryn jóndeý jáne qalpyna keltirý boıynsha qyzmet kórsetetin ortalyqtar qurý maqsatynda otandyq kásiporyndarmen birlesken jumystar júrgizilýde.
Áskerı-tehnıkalyq saıasatty iske asyrýda halyqaralyq áskerı yntymaqtastyq mańyzdy ról atqarady. Biz úshin belgilengen ýaqytta múmkindiginshe az shyǵynmen Qarýly Kúshterdiń jekelegen bóligin NATO standarttaryna saı eń joǵary dárejege kóshirýdiń múmkindigi zor. Qazirdiń ózinde Aeroutqyr áskerleriniń, Áskerı-teńiz kúshteriniń, baılanys áskerleriniń jekelegen elementterin osy standartqa kóshirýdiń naqty qadamdary jasalýda. Bul qadamnyń durys tańdalǵanyn tájirıbe dáleldep otyr.
Qoryta kelgende, Qazaqstan búgin álemdik standarttarǵa saı armııa qurýǵa qabiletti dep senimdi túrde aıta alamyn. Ofıserlik korpýstyń qyzmeti jınaqy da utqyr, zamanaýı tehnıkamen jaraqtanǵan jáne bilikti de bilimdi Armııa qurý jónindegi tapsyrmalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Táýelsiz Qazaqstannyń áskeri Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy qoıǵan tapsyrmalardy kez kelgen jaǵdaıda oryndaýǵa qabiletti.
Osy jyldar ishinde kórnekti saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qazaqstan burynǵy keńes ımperııasynyń shekpeninen shyǵyp, ekonomıkalyq qýatty jáne demokratııasy damyǵan memleketke, Ortalyq Azııada moıyndalǵan kóshbasshyǵa, álemdik qaýymdastyqtaǵy bedeldi áripteske aınaldy.
Sáken JASUZAQOV, Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary – Qorǵanys mınıstrligi Shtabtar bastyqtary komıtetiniń tóraǵasy, general-leıtenant.