Ulyq Ulys tarıhyndaǵy Saraıshyq

Ortaǵasyrlyq zertteýshi Ábilǵazy bahadúr Berke han týraly jaza kelip: «Bir kúni attanyp, aǵasynyń (Batýdyń – Á.M.) saldyrǵan Saraıshyq atty shaharyna bardy», dep anyq kórsetedi [Ábilǵazy Túrik shejiresi. – Almaty, Ana tili, 1991. – 115 b.]. Qala arqyly Batý han olardy ekonomıka men qalalyq mádenıet ortalyǵyna aınaldyryp, memlekettik saıa­sattyń bólshegi jasady. Degen­men, qalalardyń barlyǵy birdeı astana deńgeıine jetpedi. Búgin­de kópshilikke málimi Joshy ulysy astanalary qatarynda Bulǵar, Saraı-Batý (Saraı Ál-Mahrýs-Táńirdiń qorǵaýyndaǵy Saraı), Saraı-Berke (Saraı Ál-Jadıd-Jańa Saraı) jáne Saraıshyq atalady. Qurbanǵalı Halıd óziniń «Bes tarıhynda»: «Saraı, Saraıshyq pen Han ordasy qalalarynyń aınalasyna ornalasqandyqtan han, hanzadalar bıligi úzilmeı jalǵasyp otyrdy», dep kór­se­tedi [Halıd Qurbanǵalı. Taýa­rıh Hamsa (Bes tarıh). Aýd. B.Tótenaev, A.Joldasov. – Almaty: Qazaqstan, 1992. – 50 b.]. Tarıhshy V.L.Egorov jazǵandaı: «V rezýltate v mongolskom obshestve vydelıaetsıa spesıfıcheskaıa chınovnıchıa prosloıka, kotoraıa ne kochýet vmeste s hanom, a osedaet na postoıannoe jıtelstvo vokrýg ego stasıonarnoı zımneı stavkı. Takım obrazom, sozdaetsıa ıadro osedlogo naselennogo pýnkta, formırýıýsheesıa vokrýg dvorsa verhovnogo pravıtelıa. Imenno o takoı sheme zarojdenııa stolısy Zolotoı Ordy goroda Saraıa svıdetelstvýet ı ego nazvanıe, kotoroe perevodıtsıa slovom «dvores». Takoe je nazvanıe nosıla ı vtoraıa stolısa gosýdarstva – Saraı al-Djedıd (Novyı Dvores). Mojno vspomnıt ı sentr Krymskogo hanstva Bahchısaraı ı gorod Saraıchık na Iаıke. Vse etı naselennye pýnkty voznıkalı po odnoı sheme» [Egorov V.L.Zolotaıa Orda: mıfy ı realnost. – M.: Znanıe, 1990. – 64 s.]. Osylaısha Joshy Ulysy tarıhyndaǵy Saraı ataýymen bastalatyn qalalar ımperııa saıasatynda basty ról atqarady.

Toǵyz joldyń toraby tú­ıis­­ken Saraıshyq HIII-HIV ǵ­a­syr­larda Edil-Jaıyq ara­ly­ǵyndaǵy iri qalalardyń birine aınaldy. Ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasynyń aýmaǵyn 1861 jyly Saraıshyq qulan­dylaryn zerttegen topograf A.E.Alekseev 3 verst 350 sajen (búgingi ólshemmen 4,5 km2) [Saraıshyq – babalar murasy. – 54-55 b.], Jaıyq boıy qalalaryn uzaq jyldar boıy zerttegen arheolog L.L.Galkın bul kezeńde Saraı­shyq halqy 50 myńnan kóp emes dep anyqtaıdy [Baınekeeva Z.Razrýshıtel legend // Aq­jaıyq. – 2011. – 29 sentıabr].

Árıne Saraıshyq Saraı-Batýmen salystyrǵanda shaǵyn­daý qala boldy. Zertteýshi V.L.Egorov V.G.Tızengaýzenniń eńbegine (Sbornık materıalov, otnosıashıhsıa k ıstorıı Zolotoı Ordy. SPb., 1884) súıenip, Saraı-Batý qalasynyń kólemi shamamen 10 km2, al halqy 75 myń shamasynda bolǵanyn dáleldedi [Egorov V.L. Istorıcheskaıa geografııa Zolotoı Ordy v XIII – XIV vv. M.: Naýka, 1985. – s.115]. Mu­nyń ózi Saraıshyqtyń Altyn Ordanyń kishi saraıy bolǵanyn da aıǵaqtaıdy.

Saraıshyq qalasy musylman dinin Joshy uly­synyń mem­lekettik dini deńgeıine kótergen rýhanı astanasy boldy. Osynda Berke (1257-1266), inisi Toqaı-Temir 1263 jyly musylman dinin qabyldady, al О́zbek han Ulystyń memlekettik dini dep jarııalady. Nemis ǵalymy B.Shpýler Berke han ıslam dinin HIII ǵasyrdyń 40-jyldary qabyldady jáne hanǵa Buhara oqymystysy 1261 jyly qaıtys bolǵan Sham­sýddın ál-Buharı yq­pal jasady dep esepteıdi [Shýp­ler Bertold. Zolotaıa Orda. Mongoly na Rýsı. – s.188]. Ol týrasynda Ábilǵazy Berke han Buharadan kelgen kerýen­shilermen sóılesip «Musyl­manshylyqtyń sharttary men tarıhyn surady. Bul kisiler musylmanshylyqty jaqsy baıan qyldy. Berke han taza júregimen musylman boldy. Sosyn ol halqyn ıslamǵa senýge shaqyrdy», О́zbek han «Eldiń ulys-ulysyn ıslamǵa kirgizdi, halyqtyń dáýleti artty» [Ábilǵazy Túrik shejiresi. – 99,116 b.], Ibn Battýta Saraı­shyqta «Bul qalada túrkiden shyqqan qurmetti taqýa dindar kisiniń turarjaıy bar, onyń aty – Ata. Ol bizdi qonaq qylyp ári batasyn berdi», dep tolyq­ty­rady. Arab saıahatshysy sýfıı­lik mekemege – zavııaǵa barǵan.

Ortaǵasyrlyq saraı she­jire­shileri men ataqty tulǵa­lar­­dan estigenin jazǵan Abdýl­ǵaffar Qyrymı «Úmbet ál-ahbar» eńbeginde: «Istorık Hadjı Tarhanly El-hadj Nııaz peredaet, chto pochtennyı han ı eshe vosem chelovek napravılıs v Horezm, zatem prıshlı Saraıchık. On opovestıl o tom, chto ıavlıaetsıa Berke hanom bın Djýchı hanom.Odnako ız-za novostı, kotorýıý onı otpravılı Hýlagý bylı ýdıvleny. Bylo polýcheno ızvestıe o tom, chto voıny Hýlagý v eto vremıa napravlıalıs po doroge v Shırvan. Vse bylı osharasheny ı hotelı otvernýtsıa ot Berke hana. Berke han skazal ım: «Istınnaıa relıgııa – Mýhammeda, pýt Ahmeda. Po vole Allaha, s chýdesnoı pomoshıý lıýbımogo drýga Allaha ı sheıha» [Abdýlgaffar Kyrymı. Ýmdet al-ahbar. Knıga 2: Perevod. Serııa «Iаzma Mıras. Pısmennoe Nasledıe. – Kazan: Instıtýt ıstorıı ım. Sh.Mardjanı AN RT, 2018. – s.46]. О́temis qajy «Chıngız-name» zertteýinde Berke han: «ız Ýrgencha poshel v Saraıchýk. Rasskazyvaıýt. Poka on shel ız Ýrgencha do Saraıchýka, vokrýg nego sobralıs pıatsot chelovek. Pokaje onı, proıdıa cherez Saraıchýk, doshlı do berega rekı Idıl, to sobralıs ýje bylo tysıacha pıatsot chelovek dep tolyqtyra túsedi» [Ýtemısh-hadjı. Chıngıs name /Faksımıle, perev, transkrıpsııa, tekstologıcheskıe prımechanııa, ıssledovanıe V.P.Iýdına. Kommentarıı ı ýkazatelı M.H.Abýseıtovoı. – Alma-Ata: Ǵylym, 1992. – s.97].

Osy tusta Saraıshyqta meshit-medreselermen birge qoǵamdyq monsha, ájethana, káriz júıesi, sý qubyrlary, qaýyzdar, burqaqtar salynady. Ony damytý maqsatynda eldiń ońtústiginen dinı ǵalym­dar shaqyrylady. Saraı­shyqta seıitter, moldalar, qojalar, hafızder qyzmet ete bastaıdy. V.Trepavlov Noǵaıly ke­ze­ńinen Esterek tusynda se­ıit­terdiń basshysy retinde Ib­ragım b. Kalevat, Saıf ad-Dın b. Kalevatty ataıdy. Olar saýatty tulǵalar bolǵandyqtan memleket basshysyna aqyl-keńes berip, halyqaralyq baılanysta sheshýshi ról atqarǵan [Trepavlov V.V. Istorııa Nogaıskoı Ordy. – s.569-571].

Saraıshyqta birneshe dinı ortalyq qyzmet jasaǵan. Olarda ártúrli dinı mıssıonerler óz dinderin ýaǵyzda­ǵan. Mıssıonerler qala ar­qy­ly Azııaǵa jol tartqan. О́z zert­teýinde V.V.Bartold 1338 jy­ly mıs­sıoner Pashalııanyń Sa­raıshyqqa kelgenin jaza­dy [Qasenov M.Saraıshyq qala­sy­nyń tarıhy. – Atyraý: H.Dos­muhamedov atyn­da­ǵy AMÝ baspasy, 2007. – 31-32 b.].

Saraıshyq qalasy Joshy ulysy handarynyń taqqa otyratyn mańyzdy saıası ortalyǵy – astanasy boldy. Saraıshyq han saılaný dástúrimen, altyn taǵymen aty shyqty. Ol týrasynda Ábilǵazy eńbeginde: «О́zbek han ólgennen soń onyń uly Jánibekti han kóterdi, Jánibek han ǵajaıyp musylman patsha boldy, ózi ǵulama, ıbaly, aqyldy kisi edi, Saraıshyq shaharynda taqqa otyrdy», «Jánibek han ólgennen soń Teb­rızden Berdibek han Sa­raı­shyqqa keldi. Úsh kún aza tutyp, azadan soń barlyq hanzadalar men ámirler jınalyp, Berdibekti han kóterdi», dep jazsa [Ábilǵazy Túrik shejiresi, 114-115 b.], belgili noǵaıtanýshy V.V.Trepavlov osy tizimge О́zbek handy da qosady [Trepavlov V.V. Istorııa Nogaıskoı Ordy. / Otv. red. M.A.Ýsmanov. 2-ızd., ıspr. ı dop. – Kazan: Izdatelskıı dom «Kazanskaıa nedvıjımost», 2016. s.589]. Tarıhı derekter handar «Altyn tasta», «Altyn taqta» otyrdy dep jazady. Máselen, Ibn Battýta jazǵan Qyrymdaǵy Sultan Muhammed О́zbek hannyń «Altyn tas» erekshe qyzyqty. Nemis túrkitanýshysy Bertold Shpýler Ibn Battýtanyń tarıhı eńbegin saralaı kele Jańa Saraıdaǵy: «Altyn tas (zolotoı kamen) predstavlıal soboı velıchestvennoe zdanıe, bashnı kotorogo ýkrashala polnaıa lýna vesom v dva egıpetskıh kıkkara (odın kıkkar byl raven prımerno 42,5 kg). Tron pravıtelıa pervonachalno byl derevıannym. Vokrýg dvorsa raspologalıs jılısha tatarskoı znatı» dep tolyqtyra túsedi [Shýpler Bertold. Zolotaıa Orda. Mongoly na Rýsı. 1223-1502 / Per. s nem. S.Iý.Chýprova. – M.: ZAO Sentrpolıgraf, 2018. – s.238]. Iаǵnı mundaı «Altyn tas» nemese «Altyn taq» Saraıshyqta da bolǵan.

Saraıshyq Joshy ulysy bıleýshileriniń, dańqty tulǵa­lardyń panteony. Ol 1459 jylǵy venesııalyq monah Fra Maýronyń kartasynda Jaıyqtyń oń jaǵalaýyna salynyp, kúmbezben belgilenip, «Bıleýshiler qabirstany» atalady [Trepavlov V.V. Istorııa Nogaıskoı Ordy. – s.589]. Keıin ol P.I.Rych­kov [Trýdy P.I.Rychkova. Topo­grafııa Orenbýrgskaıa, to estobstoıatelnoe opısanıe Orenbýrgskoı gýbernıı, sochınennoe kollejskım sovetnıkomı ımperatorskoı akademıı naýk korrespon­dentom Petrom Rychkovym / Naýchno-popýlıarnoe ızdanıe pod red. S.V.Bogdanova. Serııa «Trýdy P.I.Rychkova». –Orenbýrg, Pechatnyı dom «Dımýr», 2012.], P.S.Pallas [Saraıshyq – babalar murasy. Saraıshyq qalashyǵynyń tarıhy týraly derekkózder /Qur. J.K.Jumabaeva, M.Q.Kı­pıev/ Ǵyl. red. J.K.Ju­mabaeva. –Atyraý: «Aǵataı» baspasy, 2015. – 224 b.], HIH ǵasyrda A.I.Levshın [Saraıshyq – babalar murasy. Saraıshyq qalashyǵynyń tarıhy týraly derekkózder], 1861 jyly topograf A.E.Alekseev [Saraıshyq – babalar murasy. Saraıshyq qalashyǵynyń tarıhy týraly derekkózder] eńbekterinde anyq kórinis tabady. Saraıshyqta arheolo­gııa­lyq qazba júrgizgen N.Arzıý­tov (1937 jyly) «Al­tyn Orda handarynyń jerlengen jeri» [Saraıshyq – babalar murasy. Saraıshyq qala­shyǵynyń tarıhy tý­raly derekkózder], G.I.Pasevıch (1950 jyly) «Saraıshyqta Joshy ulysynyń astanasy jáne alǵashqy Altyn Orda handarynyń jerlengen orny bolǵandaı» [Saraıshyq – babalar murasy. Saraıshyq qala­shyǵynyń tarıhy týraly derekkózder], Á.Marǵulan (1950 jyly): «Jazba qaınar kózderinen baıqaýymyzsha, HV-HVI ǵasyrlardaǵy tamasha sáýlet eskertkishteri qazaq handary Jánibek pen Qasym hanǵa Saraıshyqta turǵyzyldy... 1524 jyly Saraıshyqta qazaq hany – Qasymnyń qaza ta­ýyp, jerlengeni qaınar kóz­derinen belgili» [Saraıshyq – babalar murasy. Saraıshyq qalashyǵynyń tarıhy týraly derekkózder] degen toq­tamǵa keledi. Olarǵa negizgi derek Qadyrǵalı Jalaıyrdyń «Jyl­namalar jınaǵy» [Qa­dyr­ǵalı Jalaıyr. Shejireler jınaǵy. – Almaty: Qazaqstan, 1997. – 128 b.] men HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Ábilǵazynyń «Túrik shejiresi» [Ábilǵazy Túrik shejiresi] jáne epıkalyq jyrlarymyz bolady [Edıge: Nogaıskaıa epıcheskaıa poema / pod red. N.H.Sýıýnovoı; Kara­chaevo-Cherkesskıı ıns­tıtýt gýmanıtarnyh ıssledovanıı prı Pravıtelstve KChR. – M.: Naýka, 2016. – 512 s.]. Qadyrǵalı Jalaıyr Qasym han jóninde: «Onyń hıkaıasy ár jerde aıtylady, sondyqtan málim, máshhúr boldy. Aqyrynda Saraıshyqta dúnıe saldy. Bul kúnderi onyń qabiri Saraıshyqta jatyr» [Qadyrǵalı Jalaıyr. Shejireler jınaǵy. -121 b.], al Ábilǵazy Altyn Orda handary Toqtaǵý han «patshalyq ómiri alty-aq jyl boldy, Saraıshyq shaharynda jerlendi», Jánibek han О́zbekulyn «ol on jeti jyl patshalyq qurdy. Saraı­shyq­ta jer­lendi» [Ábil­ǵazy Túrik shejiresi. – 116-117 b.] dep jazady. Biz olarǵa qosymsha О́temis qajynyń, Abdýlǵaffar Qyrymıdiń janama derekteri­ne súıene otyra Saraıshyqta Altyn Orda handary Joshynyń Batýynan taraıtyn urpaqtary Toqtaǵý, Móńke Temiruly, Jáni­bek О́zbekuly, Berdibek Jánibekuly, Joshynyń Toqaı Temirinen taraıtyn Toqtamys Taıqojauly, Joshynyń Orda Ejeninen taraıtyn qazaq han­darynyń atasy Aq orda hany Baraq Quıyrshyquly, Qazaq handyǵynyń bıleýshisi Qasym Jánibekuly Saraıshyqta jerlengen degen qorytyndy jasaımyz. Bul baǵytta túrli tu­­­­jy­­rymdar bolǵanyna qara­mas­­tan, bolashaqta zertteýler jalǵasyn tabady dep senemiz.

Saraıshyq álemdik tarıhta aty qalǵan ataqty tulǵalardyń kindik qany tamǵan jer. Olar­dyń arasynda 1549-1554 jyly Úlken Noǵaı ordasynyń bıleý­shisi bolǵan Edige áýletiniń urpaǵy Júsiptiń qyzy, Qazan handyǵynyń hanshaıymy Súıimbıke (1516-1554), Qazaq handyǵynyń negizin qalaýshy Jánibek hannyń Jádiginen taraıtyn Ondan sultannyń uly, Qazaq handyǵy men Moskva memleketi arasyndaǵy dıp­lomatııalyq baılanystyń negizin qalaýshy Orazmuhamed sultannyń, Bókeı Ordasy hany Jáńgir hannyń týǵan jeri.

Reseı tarıhshysy A.V.Belıa­­kov: «...Oraz-Mýham­med mog poıavıtsıa na svet v nogaıskıh ýlýsah..... kazahskıı sýltan, vozmojno, rodılsıa na terrıtorıı Kazahstana. ...odın ız arhıvnyh dokýmentov, v kotorom Ondan, otes Oraz-Mýhammeda, nazvan «nogaıskım sarem». ....on byl naznachen nomınalnym hanom pravıtelem Nogaıskoı Ordy bıem Dın-Ahmedom (Tınehmat). Hotıa mojno vyskazat ı drýgoe predpolojenıe. Ondan-sýltana mog postavıt hanom nad chastıý podchınıvshıhsıa emý nogaıskıh plemen pravıtel Kazahskogo hanstva Hakk-Nazar-han» dep jazady [Belıakov A.V.Ýraz-Mýhammed ıbn Ondan ı Isı­neı Karamyshev syn Mý­saıtov. Opyt sovmestnoı bıografıı. –Almaty: AO «ABDI Kompanıı», 2019. – s.23].

Qoryta kelgende, or­taǵa­syr­lyq Saraıshyq ta­rıhy jańa izdenisterge sha­qyrady. Oǵan qatysty shetel arhıvterinen materıaldar izdestirilip, Qazaq­stanǵa ákelinse qala tarıhy týraly tyń tujyrymdar jasalatynyna kámil senemiz.

Ábilseıit Muqtar,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,

«Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK dırektory